Admirał Makarow (ros. Адмирал Макаров) – rosyjski krążownik pancerny z okresu I wojny światowej, pierwszy okręt rosyjski o tej nazwie. Zbudowany we Francji i wodowany w 1906 roku, był jednym z czterech okrętów typu Bajan – jedynego standardowego typu rosyjskich krążowników pancernych. Wszedł do służby w Marynarce Wojennej Imperium Rosyjskiego w 1908 roku. Wchodził w skład Floty Bałtyckiej i służył aktywnie przez cały okres I wojny światowej na Bałtyku, między innymi działając w Zatoce Ryskiej. Przejęty przez władzę radziecką, nie służył już aktywnie po wojnie i został wycofany w 1918 roku, po czym złomowany w Niemczech.
Wyporność normalna okrętu wynosiła 7890 ton, a długość niecałe 139 m. Napędzały go maszyny parowe, umożliwiające osiąganie prędkości 21 węzłów. Uzbrojenie główne stanowiły początkowo dwa działa kalibru 203 mm w wieżach i osiem dział kalibru 152 mm, pod koniec wojny wzmocnione do trzech dział kalibru 203 mm i dwunastu kalibru 152 mm.
Projekt
„Admirał Makarow” należał do typu krążowników pancernych, którego pierwowzorem był pierwszy „Bajan”, zaprojektowany dla floty rosyjskiej w 1898 roku przez francuską stocznię (FCM) w La Seyne-sur-Mer koło Tulonu i tam zbudowany. „Bajan” był najnowocześniejszym krążownikiem pancernym Rosji w czasie wojny rosyjsko-japońskiej, który wykazał swoją przydatność w działaniach pod Port Artur. Jeszcze podczas wojny, jesienią 1904 roku rosyjskie Ministerstwo Morskie podjęło decyzję o zamówieniu kolejnych jednostek na wzór „Bajana”, z niewielkimi tylko ulepszeniami. Istotnym czynnikiem była chęć uniknięcia przestojów w petersburskiej państwowej Nowej Stoczni Admiralicji, która miała wolne pochylnie. Początkowo miały być zbudowane tylko dwa okręty w Rosji, lecz z niejasnych przyczyn władze rosyjskie zdecydowały ostatecznie zlecić budowę jeszcze jednego okrętu francuskiej stoczni FCM, która miała jednocześnie opracować poprawioną dokumentację.
Planowane okręty zostały wciągnięte na listę floty roku, a pierwszemu, budowanemu we Francji, nadano nazwę „Admirał Makarow” na cześć admirała Stiepana Makarowa, poległego pod Port Artur. 20 kwietnia/3 maja 1905 roku podpisano kontrakt na budowę krążownika we Francji. Według umowy, budowa miała trwać 32 miesiące, do 1 września 1907 roku. Cena miała wynosić 18 450 000 franków (6 918 750 rubli) bez uzbrojenia, dostarczanego przez Rosję, lecz ostatecznie nieco wzrosła na skutek dodatkowych zmian wprowadzanych w projekcieZe znanych aneksów, cena wzrosła o 15 000 franków tytułem różnych ulepszeń zaakceptowanych wiosną 1905 roku i 29 000 franków (10,9 tys rubli) z tytułu rufowej wieżyczki dalmierza ()..
W literaturze decyzja o zamówieniu kolejnych okrętów typu Bajan, podjęta z niejasnych motywów, jest przedmiotem krytyki, jako że projekt już był kilkuletni i ustępował uzbrojeniem i wartością bojową większym okrętom tej klasy budowanym w tym czasie zarówno w Japonii (typ Tsukuba), jak i w Niemczech (typy Roon i Scharnhorst), , . Mimo to, powstałe w ten sposób okręty, w tym „Admirał Makarow”, były aktywnie używane podczas I wojny światowej, okazując się wartościowymi jednostkami w specyficznych warunkach drugorzędnego bałtyckiego teatru działań.
Budowa Daty w kalendarzu juliańskim, po ukośniku – w kalendarzu gregoriańskim (nowego stylu).
Prace przy budowie okrętu w stoczni FCM w La Seyne-sur-Mer pod Tulonem rozpoczęto jeszcze przed podpisaniem umowy, roku. Ta data została również wskazana na tradycyjnej srebrnej plakietce („desce”) mocowanej do konstrukcji okrętu we flocie rosyjskiej z okazji położenia stępki. Oficjalna uroczystość symbolicznego położenia stępki miała jednak miejsce dopiero rok później, 14/27 marca 1906 roku, już po zbudowaniu kadłuba i niedługo przed jego wodowaniem. 25 kwietnia/8 maja 1906 roku odbyło się uroczyste wodowanie, podczas którego na pokładzie okrętu była obecna wielka księżna Anastazja Michajłowna, która uczestniczyła wcześniej w wodowaniu „Bajana”. W chwili wodowania kadłub miał wyporność 2934 ton. Kolejnym etapem było wyposażanie okrętu, dla którego maszyny wykonano w Marsylii. W przeciwieństwie do pozostałych krążowników tego typu, opóźnienie w budowie było niewielkie, mimo wprowadzania drobnych zmian w projekcie w trakcie budowy. Artylerię Rosjanie dostarczyli do Tulonu dopiero 25 października/8 listopada 1907 roku, w tym samym czasie też przystąpiono do wstępnych prób maszyn.
7 grudnia 1907 roku do Marsylii przybyła rosyjska komisja, po czym rozpoczęto morskie próby odbiorcze mechanizmów, podczas których okręt 26 grudnia rozwinął prędkość maksymalną 22,55 węzła. W marcu 1908 roku zaokrętowano pierwszą niepełną załogę rosyjską. 15/28 kwietnia 1908 roku na okręcie podniesiono po raz pierwszy banderę (również w obecności wielkiej księżnej Anastazji). Według tych autorów wielka księżna Anastazja podarowała przy tej okazji załodze obraz św. Anastazji, jednakże według , raport dowódcy krążownika nie wspomina o obecności wielkiej księżnej Anastazji na podniesieniu bandery.. W dniach 16–22 kwietnia okręt przeszedł ostatnie dokowanie przed wyjściem do Rosji. 13 maja 1908 roku podpisano akt odbioru okrętu na skarb cesarskiNie wspominają o tym , podając, że tego dnia miał miejsce nieudany odbiór windy kotwicznej.. Większe problemy mimo przeróbek sprawiała jedynie winda kotwiczna, którą zdecydowano poprawić już w Rosji. Proces budowy uznany był za sprawny i na wniosek dowódcy okrętu siedmiu francuskich inżynierów zostało odznaczonych orderami św. Stanisława, a 20 majstrów medalami.
Opis i odmienności konstrukcji
Uzbrojenie thumb|„Admirał Makarow” w 1917 roku ze zmodyfikowanym uzbrojeniem – widoczne działo 203 mm przed masztem rufowym i dwa działa 152 mm na śródokręciu Uzbrojenie główne w postaci dwóch dział kalibru o długości lufy 45 kalibrów (L/45) umieszczone było w dwóch jednodziałowych wieżach na pokładzie dziobowym i rufowym, w osi podłużnej okrętu. Wieże obracane były elektrycznie. Kąt podniesienia luf w stosunku do pierwowzoru zwiększono z 18° do 22°, co zwiększyło donośność. Przy kącie podniesienia 18° donośność pocisków burzących i przeciwpancernych o masie 87,73 kg wynosiła 13,1 km, a wprowadzonych w 1915 roku pocisków półpancernych o masie 106,9 kg – 15,9 km; natomiast przy większym kącie była ona większa. Zapas amunicji wynosił 220 pocisków (120 na działo dziobowe i 100 na rufowe). Połowę jednostki ognia stanowiły nowo wprowadzone w 1907 roku wydłużone pociski burzące o większej skuteczności. Artylerię drugiego kalibru stanowiło osiem dział kalibru systemu Canet o długości lufy L/45 rozmieszczone w opancerzonych kazamatach na burtach. Kąt podniesienia luf wynosił od -6° do 25°, masa pocisku 41,4 kg, a maksymalna donośność 15 738 m. Ich zapas amunicji zwiększono dzięki układaniu pocisków sposobem francuskim, jedne na drugich, ze 150 do 172 lub według innych źródeł 178 pocisków na działo.
Uzbrojenie pomocnicze, przeznaczone do odpierania ataków torpedowców, obejmowało początkowo 20 dział kalibru 75 mm L/50 systemu Canet. Umieszczono je po 10 na każdej z burt, z tego cztery w opancerzonych kazamatach na śródokręciu, jedno w burtowym stanowisku na dziobie, jedno w burtowym stanowisku na samej rufie (w pomieszczeniach admiralskich) i cztery na pokładzie górnym na śródokręciu (nad kazamatami armat 152 mm). Działa na pokładzie górnym miały maski ochronne grubości 20 mm i w porównaniu z pierwowzorem zostały osadzone na nowych lżejszych podstawach konstrukcji Mellera wzór 1906. Artyleria pomocnicza „Admirała Makarowa” stanowiła jedną z różnic z okrętami budowy rosyjskiej. Działa w burtach na dziobie, zabryzgiwane wodą, usunięto w 1913 roku (na krążownikach budowanych w Rosji zrezygnowano z nich w ogóle – wycięcia na te działa pozostały elementem wyróżniającym „Makarowa”)Dziobowe działa 75 mm zdjęto w 1913 roku według . Na s. 154 autorzy ci podają odmiennie, że działa te zdjęto zimą 1911/1912 roku, ale zdjęcie na s. 155 z wiosny 1912 roku pokazuje okręt z działami.. Jako jedyny z okrętów tego typu „Admirał Makarow” przenosił nadto cztery francuskie półautomatyczne działa 57 mm Hotchkissa L/58, na pokładzie górnym, po dwa na każdej z burt nad centralną kazamatą. Działa te z uwagi na niewielki kaliber nie miały jednak większej wartości bojowej i używane były jako salutacyjne, a najpóźniej w 1912 roku zostały zdjęte. Okręt miał też cztery karabiny maszynowe Maxima kalibru 7,62 mm na mostkach, z tego dwa mogły stanowić uzbrojenie desantu. Typowo dla rosyjskich okrętów „Makarow” przenosił też dwa działa kalibru 63,5 mm Baranowskiego na lawetach lądowych dla oddziałów desantowych (zamiast przewidywanych pierwotnie niegotowych nowych armat kalibru 75 mm).
Broń podwodną stanowiły, mało przydatne w praktyce, dwie podwodne stałe wyrzutnie torpedowe kalibru 450 mm umieszczone w burtach, z zapasem sześciu torped. Stosowano torpedy wzór 1904, o długości 5,13 m i masie ładunku wybuchowego 70 kg. W toku wojny w listopadzie 1914 roku przystosowano „Admirała Makarowa” do przenoszenia 158 min morskich wzór 1912, montując tory na pokładzie i zrzutnie, jednak w praktyce nie zabierano więcej niż 120 min z uwagi na zatłoczenie pokładu i utrudnienie w obsłudze dział.
Na przestrzeni 1916 i 1917 roku zmodyfikowano uzbrojenie artyleryjskie „Admirała Makarowa” i drugiego „Bajana”, instalując na wzmocnionym pokładzie górnym tuż przed masztem rufowym trzecie działo kalibru 203 mm L/45 na centralnej podstawie, dysponujące kątem ostrzału po 100° na każdą z burt. Jego kąt podniesienia był mniejszy i wynosił 18°. Działo to nie otrzymało ostatecznie przewidywanej pierwotnie maski ochronnej. Na pokładzie na śródokręciu dodano z kolei cztery działa kalibru 152 mm, po dwa na burtę, z kątem ostrzału po 130°, zwiększając tym samym ich liczbę do dwunastu. Zdecydowano zdjąć w zamian wszystkie mało przydatne działa kalibru 75 mm, przy tym działa z centralnej kazamaty usunięto już podczas prac przygotowawczych na początku 1916 roku. Ostatecznie przenoszony zapas amunicji wynosił w przypadku „Makarowa” 465 pociski kalibru 203 mm i 2663 kalibru 152 mm. Działo kalibru 203 mm zamontowano w lipcu 1916 roku. Najprawdopodobniej natomiast pokładowe działa kalibru 152 mm „Admirał Makarow” otrzymał dopiero pod koniec sierpnia 1917 roku w Rewlu. Działo 203 mm było zdjęte z krążownika „Gromoboj”, a dzała 152 mm z przezbrajanego krążownika , przy czym podstawy ich musiały zostać przerobione dla zwiększenia kąta podniesienia do 25°. Dodatkowe windy do amunicji pochodziły również z krążownika „Oleg” i okrętu szkolnego „Piotr Wielikij” (dla dział 8-calowych). Okręt zachował jednak nadal dwa działa kalibru 75 mm z maskami ochronnymi na pokładzie, nad dziobowymi kazamatamiBrak o tym informacji w literaturze, ale tak wynika z tabeli w i fotografii (s. 75), a nadto dwa działa kalibru 75 mm zdjęto przy rozbrajaniu okrętu w 1921 roku (). Zapewne w sierpniu 1916 roku okręt otrzymał przynajmniej dwie armaty przeciwlotnicze kalibru 47 mm – na dachu rufowej wieży i między pierwszym a drugim kominem, później ich liczba wzrosła do trzech. Wiosną 1917 roku (być może nieco później) okręt otrzymał jeszcze dwa działa przeciwlotnicze 76,2 mm Lendera L/30, na pokładzie po bokach wieży rufowej.
Opancerzenie thumb|Uproszczony schemat opancerzenia (grubości dotyczą krążownika „Bajan”)