thumb|Grób Klemensa Szaniawskiego na cmentarzu Powązkowskim Klemens Karol Szaniawski (ur. 3 marca 1925 w Warszawie, zm. 5 marca 1990 tamże) – polski filozof specjalizujący się w logice, metodologii i filozofii nauki, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, wolnomularz.
W latach 1964–1972 kierownik Katedry Metod Badawczych w Socjologii, a w latach 1972–1990 kierownik Zakładu Logiki w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1968 dziekan Wydziału Filozofii i Socjologii UW, w 1984 wybrany na rektora UW (jego wybór został odrzucony przez ministra oświaty). Pracownik naukowy w Zakładzie Logiki Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Autor ponad stu prac naukowych, w latach 1970–1974 redaktor naczelny czasopisma Studia Logica. Od 1977 przewodniczący Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego, określany „jedną z czołowych postaci polskiej sceny filozoficznej XX w.”. Żołnierz Armii Krajowej, powstaniec warszawski, więzień obozów koncentracyjnych Auschwitz i Mauthausen. Działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL, uczestnik obrad Okrągłego Stołu po stronie solidarnościowej.
Życiorys Urodził się w 1925 roku w Warszawie jako syn Władysława Szaniawskiego herbu Junosza. W latach przedwojennych rozpoczął naukę w I Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego. Maturę zdał w 1942 na tajnych kompletach w I Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego. Po maturze w 1942 rozpoczął studia filozoficzne i matematyczne w tajnym Uniwersytecie Warszawskim. W tym okresie jego nauczycielami byli: Jan Łukasiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Władysław Tatarkiewicz, Maria i Stanisław Ossowscy oraz Henryk Hiż. Jego ojciec został rozstrzelany przez Niemców w Lasach Chojnowskich k. Stefanowa w 1943 roku.
Klemens Szaniawski w 1944 jako żołnierz Armii Krajowej wziął udział w powstaniu warszawskim. Walczył na Sadybie, w batalionie „Oaza”. Po upadku powstania został wywieziony do Auschwitz, następnie do Mauthausen. Więziony był do końca wojny. Po wyzwoleniu obozu spędził miesiąc w amerykańskim szpitalu. W czerwcu 1945 powrócił do Polski.
1 września 1945 wznowił studia i rozpoczął pracę asystenta na Uniwersytecie Łódzkim w Katedrze Nauki o Moralności. Tam spotkał się z Janiną i Tadeuszem Kotarbińskimi oraz Marią i Stanisławem Ossowskimi. W 1947 uzyskał tytuł magistra na podstawie pracy pt. Morał bajki dydaktycznej La Fontaine’a. W 1949 został przeniesiony wraz z całą katedrą na Uniwersytet Warszawski.
W 1950 obronił doktorat pod tytułem: Analiza pojęcia honoru na tle grup rycerskich Europy średniowiecznej. Dwa lata później zlikwidowano Katedrę Nauki o Moralności na Uniwersytecie Warszawskim. Szaniawskiego przeniesiono do Katedry Logiki, kierowanej wówczas przez Tadeusza Kotarbińskiego. Na przełomie lat 1957/1958 przebywał na stypendium na University of Cambridge, gdzie miał okazję współpracować z Richardem B. Braithwaitem i Jerzym Spławą-Neymanem.
W 1961 Klemens Szaniawski habilitował się na podstawie pracy zatytułowanej U podstaw indukcji statystycznej. W 1968 został mianowany dziekanem Wydziału Filozofii i Socjologii UW. W 1969 uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1977 przyznano mu profesurę zwyczajną.
Pracował w Zakładzie Logiki Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, kierowanym przez Kazimierza Ajdukiewicza. W latach 1964–1972 kierował Katedrą Metod Badawczych w Socjologii, później, w latach 1972–1990, Zakładem Logiki w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. W tym czasie współorganizował i uczestniczył w konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość. W 1977 obrany został przewodniczącym Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Był też członkiem Komitetu Nauk Filozoficznych i Komitetu Naukoznawstwa PAN.
W latach 1970–1974 był redaktorem naczelnym Studia Logica. Należał do rad redakcyjnych wielu krajowych i zagranicznych czasopism naukowych, m.in.: Synthese. Był autorem ponad stu prac naukowych, wielu opublikowanych po angielsku i za granicą. 20 sierpnia 1980 roku podpisał apel 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikamiApel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s]). W latach 1980–1981 był przewodniczącym komisji Senatu Uniwersytetu Warszawskiego ds. analizy niewłaściwych decyzji personalnych władz UW podjętych w latach 1968–1980. W 1984 został wybrany rektorem UW, wybór ten napotkał jednak weto ministra. Do śmierci przewodniczył Komitetowi Porozumiewawczemu Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych, który doprowadził do zwołania Kongresu Kultury Polskiej w grudniu 1981.
12/13 grudnia 1981 został aresztowany i osadzony w obozie dla internowanych w Białołęce.
W okresie stanu wojennego działał w podziemnych strukturach „Solidarności”, a także m.in. w Społecznym Komitecie NaukiKunicki-Goldfinger, M. „Społeczny Komitet Nauki” w: Friszke, A (red.) „Solidarność Podziemna 1981–1989”, Warszawa 2006, s. 549–620.. Był również działaczem nielegalnego Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie, reprezentował stronę solidarnościową w otwarciu obrad Okrągłego Stołu. Uczestnik prac Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych Solidarności. Ostatni rok życia spędził w Stanach Zjednoczonych w waszyngtońskim The Wilson Center. Wrócił do kraju jesienią 1989.
Zachorował na raka płuca. Zmarł w Warszawie 5 marca 1990. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kw. 17-4-3).
Towarzystwo Popierania i Krzewienia Nauk organizuje coroczny konkurs imienia Klemensa Szaniawskiego na najwybitniejsze prace doktorskie w dziedzinie nauk społecznych i humanistycznych.
3 maja 2007 Prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył pośmiertnie Klemensa Szaniawskiego Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski..
Zainteresowania i poglądy Filozofia nauki Twórczość Klemensa Szaniawskiego koncentruje się na problematyce związanej z nauką. Dużo uwagi poświęcał filozofii nauki, świadczą o tym artykuły poświęcone jej zagadnieniom. Twierdził, że uzasadniona powaga i popularność tej dziedziny spowodowana jest respektem dla nauki oraz przeświadczeniem, że głównym celem filozofii jest dociekanie źródeł oraz prawomocności wiedzy. Prawdziwą wiedzę zaś zapewnić może tylko nauka.
Szaniawski wyróżniał trzy rozumienia terminu „nauka”: nauka jako praca badawcza, nauka jako wytwór pracy badawczej oraz nauka jako instytucja społeczna i administracyjna.
Naukoznawstwo powstało według niego wskutek uświadomienia sobie potrzeby sondowania rozwoju nauki w celu jej administrowania i finansowania. Szerokie analizy objęły wówczas naukę, jej historię i rolę w społeczeństwie. Praktycznie zorientowane naukoznawstwo zajmuje się m.in.: heurystyką, psychologią twórczości, dziejami poszczególnych dyscyplin, ilościowym i jakościowym rozwojem nauki. Filozofia nauki, jako część naukoznawstwa, przyjmuje za przedmiot badań działalność badawczą i jej wytwór.
W zakresie dociekań filozofii nauki Szaniawski sytuuje zawartość twierdzeń i strukturę teorii naukowych. Rozważania na ten temat przysparzają wielu trudności, na przykład: kiedy uznać daną tezę za definicję zawartych w niej pojęć, kiedy zaś traktować jako asercję, której składniki czerpią swe znaczenie z innych źródeł. Właśnie w porządkowaniu teorii naukowych upatruje Szaniawski cel ich filozoficznie pojętej rekonstrukcji. Jej podstawowym narzędziem jest teoria modeli. Jednocześnie Szaniawski uwypukla ograniczenia tego programu, twierdząc, że sprawdził się jedynie w przypadku teorii najprostszych.
Według Szaniawskiego zadanie filozofii nauki nie polega na samym tylko opisie teorii naukowych. Powinna ona badać również procesy towarzyszące powstawaniu teorii naukowej. Gdy zaś uda się wyeksplikować pewien często powtarzany schemat postępowania naukowców, powstaje problem czy go zalecać, a jeśli tak, to na jakiej podstawie. Odpowiedź pozytywna na pierwszą część tego pytania naraża filozofię na zarzut manipulowania nauką.
Należy wobec tego w filozofii nauki obierać strategię, którą Ajdukiewicz nazywał metodologią rozumiejącą. Sednem problematyki metodologicznej jest skuteczność proponowanej przezeń metody. Argumenty opowiadające się za tą metodą obejmować powinny cele, którym ma służyć i odwoływać się do jej skuteczności. Pojęcie skuteczności definiować można za pomocą prawdopodobieństwa osiągnięcia założonego celu. Jeśli cel badań nie jest jasno określony, należy posługiwać się zaleceniem w postaci warunkowej: „jeśli celem jest..., to postępować należy...”. Metodologia rozumiejąca pozbawiona jest arbitralności, ponieważ traktuje poszczególne metody jako środki osiągnięcia celu. Może posługiwać się na szeroką skalę teorią decyzji. Dzięki temu narzędziu analizy stają się ścisłe a ich wyniki weryfikowalne.
Obiektywność w nauce Szaniawski podejmuje się próby eksplikacji pojęcia obiektywności nauki. Obiektywność można rozumieć jako bezstronność, intersubiektywną sprawdzalność oraz wolność od ocen.
Obiektywność = bezstronność, przeciwieństwo tendencyjności. Szaniawski określa mianem tendencyjności wpływ preferencji, określonych na zbiorze możliwych rozwiązań danego problemu, na wybór rozwiązania. Jego zdaniem preferencje nieodzownie wpisane są w każdą działalność naukową. Powinny one jednak ograniczać się do kryterium wyboru rozwiązania problemu. Po wybraniu kryterium to powinno być stosowane konsekwentnie, bez względu na wynik procedury. Postulat tak rozumianej obiektywności w nauce jest elementem etyki zawodowej uczonego. Twierdzenia o obiektywności badacza zaś muszą mieć charakter hipotetyczny, ponieważ są przedmiotem domniemań. Brak tak rozumianej obiektywności naukowca pociąga za sobą wiele zagrożeń, m.in.: negatywny wpływ na społeczeństwo – autorytet uczonego jest społecznie skutecznym środkiem perswazji, wspólnota poglądów zacieśnia więzi społeczne – wyróżniona hipoteza badawcza przejmuje funkcję dogmatu, a w wewnętrznych strukturach środowiska naukowego tworzą się szkodliwe więzi o charakterze lojalnościowym. Obiektywność = intersubiektywna sprawdzalność. Twierdzenie jest intersubiektywnie sprawdzalne, gdy istnieje metoda pozwalająca przekonać się o prawdziwości lub fałszywości tego twierdzenia. Trudność tkwi w metodologii nauk, w której – według Szaniawskiego – procedury weryfikacyjne rzadko są artykułowane. Co więcej, metody empirycznej weryfikowalności twierdzeń są na ogół niekonkluzywne. Z danych empirycznych nie wynika bowiem twierdzenie, ani jego negacja, a co najwyżej alternatywa, w której skład wchodzi twierdzenie lub jego negacja. Poza tym Szaniawski podkreśla niewykonalność weryfikacji wyizolowanego twierdzenia. Z tych powodów uważa związek pomiędzy danymi empirycznymi a twierdzeniami za probabilistyczny. Intersubiektywna sprawdzalność nie przysługuje zaś probabilistycznym metodom weryfikacji twierdzeń nauk empirycznych. Trudno bowiem wyeksplikować decyzje badacza, ponieważ jego działania są w istotnej mierze powodowane czynnikami środowiskowymi. Wobec tych argumentów niektórzy filozofowie odrzucają postulat intersubiektywnej sprawdzalności, proponując w zamian kryterium zgody ludzi kompetentnych. Takie, socjologiczne, podejście do nauki nie tłumaczy skuteczności i trafności przewidywań oraz postępu w nauce. Szaniawski wnosi, aby na nowo zinterpretować postulat intersubiektywnej sprawdzalności, uchylając warunek ścisłego zdeterminowania hipotez wysuwanych na podstawie danych empirycznych. Obiektywność = wolność od ocen. Istnieje pogląd głoszący, że sądy wartościujące nie wchodzą w skład zbioru twierdzeń danej nauki. Wszelkie rozstrzygnięcia natury aksjologicznej wyprowadzają poza domenę nauki. Pojawia się tutaj problem aksjologiczności nauki oraz pytanie o to, jak wyróżnić prawdy naukowe spośród ogółu prawd. Jako najbardziej wartościowe podkreśla stanowisko Kotarbińskiego, według którego do nauki należy każde poprawnie postawione pytanie i każda dostatecznie uzasadniona odpowiedź. To rozstrzygnięcie nie wyodrębnia jednak nauki w społecznym podziale pracy.