Projekt Venona () – kryptonim amerykańsko-brytyjskiej operacji kryptoanalizy, która doprowadziła do odszyfrowania części depesz wymienianych w latach czterdziestych między Moskwą a placówkami sowieckiego wywiadu zagranicznego (INO i GRU) w innych państwach. Większość depesz dotyczyła szpiegostwa na terytorium Stanów Zjednoczonych, w tym szpiegostwa atomowego. W depeszach znajdowały się kryptonimy m.in. takich szpiegów jak Alger Hiss, Harry Dexter White, Whittaker Chambers, Klaus Fuchs, Donald Maclean, Julius Rosenberg.
Geneza Pod koniec 1943 roku amerykańskim kryptoanalitykom udało się odczytać niewielkie fragmenty depesz wymienianych między radzieckimi przedstawicielstwami handlowymi i dyplomatycznymi a Moskwą. Po analizie odczytanych depesz Amerykanie zorientowali się, że część z nich była szyfrowana przy użyciu tych samych jednorazowych bloczków szyfrowych. Z nieznanych przyczyn w 1942 roku około 70000 stron zawierających kody będące podstawą do szyfrowania depesz zostało powielonych i rozesłanych do radzieckich placówek zagranicznych. Jak się okazało – również do rezydentur NKWD i GRU. Był to błąd, który zupełnie zniweczył podstawową zaletę szyfru jednorazowego – jego prawie zupełną odporność na złamanie.
Odkrycie to pozwoliło na odczytywanie na podstawie powtarzających się słów lub zwrotów fragmentów innych przechwyconych radzieckich radiogramów, dotychczas niezrozumiałych. Opracowywanie radzieckich depesz w ramach projektu Venona trwało do 1980 roku. Łącznie udało się odczytać (w całości lub częściowo) prawie 3000 depesz wysłanych z i do Moskwy w latach 1940-48.
KryptonimyZa: Venona w: Norman Polmar, Thomas B. Allen, Księga szpiegów. Encyklopedia, Warszawa 2000, Wyd. Magnum, s. 601–605.
+Wśród rozszyfrowanych kryptonimów, pseudonimów i kolokwialnych określeń szpiegowskich w depeszach Venony, znajdowały się m.in.:Pseudonim lub nazwaPrawdziwa tożsamośćRola/spełniane zadania Anton Leonid Kwasnikow Kierujący z Nowego Jorku tzw. siatką szpiegów atomowych Arsenał Departament Wojny Stanów Zjednoczonych Babilon San Francisco obok Nowego Jorku i Waszyngtonu, jedno z głównych miast działalności agentów NKWD/NKGB i GRU w latach czterdziestych Bank Departament Stanu Stanów Zjednoczonych Charles Klaus Fuchs niemiecki fizyk, pracował nad projektem Manhattan, informując o postępach prac nad bombą atomową wywiad sowiecki Dom lub Duży dom moskiewska centrala Łubianka, centrala NKWD/KGB przy placu Dzierżyńskiego (Łubiańskim) w Moskwie Enormoz Projekt Manhattan lub bomba atomowa kryptonim projektu budowy przez Stany Zjednoczone pierwszej bomby atomowej Homer Donald Maclean jeden z członków tzw. siatki szpiegowskiej Cambridge Kapitan Franklin Delano Roosevelt prezydent Stanów Zjednoczonych 1933–1945 Konspiracja rzemiosło wywiadowcze i bezpieczeństwo operacyjne szpiegostwo itd. Leslie Lona Cohen kurier tzw. siatki szpiegów atomowych Linia określona długofalowa operacja np. linia zbierania informacji o bombie atomowej lub linia pracy z rodakami, tj. członkami KPUSA Maj Stiepan Apresian rezydent wywiadu sowieckiego w Nowym Jorku Maksim Wasilij Zarubin major Bezpieczeństwa Państwowego lub generał major; szef rezydentury INO KGB w Nowym Jorku Nowicjusze agenci wywiadu sowieckiego – Pietrow 1.Ławrientij Berialub2.Wsiewołod Mierkułow 1.szef NKWD2.szef NKGB Posłuszna dziewczynka lub Myrna Elizabeth Bentley amerykańska komunistka, współpracowniczka wywiadu sowieckiego, przeszła na stronę amerykańską Robert vel Pel Greg Silvermaster oficer wywiadu sowieckiego z amerykańskim obywatelstwem Rodak członek KPUSA/CPUSA (pl. Komunistyczna Partia Stanów Zjednoczonych) – (ang. Communist Party of the United States of America) Sąsiedzi dla NKWD (wywiad cywilny) rezydentura GRU (wywiad wojskowy) lub vice versa NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, GRU – Główny Zarząd Wywiadowczy Vardo Jelizawieta Rosenzweig vel Liza Gorska pracowniczka wywiadu sowieckiego, żona Wasilija Zarubina Wiktor Paweł Fitin w latach 1939–1946 szef cywilnego wywiadu zagranicznego ZSRR, kolejno – V Departamentu GUGB NKWD, I Zarządu NKGB i I Zarządu NKWD. Wyspa, wyspiarze Wielka Brytania, Brytyjczycy – Zamrozić lub włożyć do lodówki wstrzymać działalność aktywnego agenta – Zwuk Jakow Gołos oficer wywiadu sowieckiego
Przypisy
Bibliografia Christopher Andrew, Oleg Gordijewski, KGB, Warszawa 1997, Wydawnictwo Bellona, Christopher Andrew, Wasilij Mitrochin Archiwum Mitrochina, t.I KGB w Europie i na Zachodzie Poznań 2009 Wyd. Rebis Wyd. II poprawione, Venona w: Norman Polmar, Thomas B. Allen, Księga szpiegów. Encyklopedia, Warszawa 2000, Wyd. Magnum, s. 601-605. Venona The Greatest Secret of the Cold War – Nigel West, Londyn (1999)
Klejnoty Koronne: Brytyjskie Tajemnice z archiwów KGB – Nigel West i Oleg Tsarev (opracowanie polskie 1998)
raport komisji Moynihana na temat ochrony tajemnicy państwowej (1997)
Chronologia projektu Venona 1939-1996
Projekt Venona Kategoria:Kryptoanaliza Kategoria:Działania wywiadowcze podczas II wojny światowej Kategoria:Zimna wojna