Barbara Gruszka-Zych (ur. 4 grudnia 1960 w Czeladzi) – polska poetka, dziennikarka i reporterka, krytyk literacki; pracuje w tygodniku „Gość Niedzielny”.
Życiorys Urodziła się, mieszka i pracuje w Czeladzi. Studiowała polonistykę na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach oraz teologię na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Była też stypendystką wiedeńskiej fundacji Janineum (2002), Fundacji Jana Pawła II w Rzymie (2003) i Fundacji „Heinrich & Jane Ledig-Rowohlt” w Szwajcarii (2014). Od roku 1989 pracuje w tygodniku „Gość Niedzielny”; współpracuje też z innymi tytułami prasowymi; w latach 2003–2006 kierowała „Działem krytyki i eseju” miesięcznika „Śląsk”. Od 1994 r. należy do Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, a od 2001 r. – do Górnośląskiego Towarzystwa Literackiego. Wchodzi w skład grupy literackiej Magnus Ducatus Poesis – Wielkie Księstwo PoetówGrupa literacka Magnus Ducatus Poesis – Wielkie Księstwo Poetów została powołana przez czołowych poetów litewskich w 2008 roku. Celem grupy jest pielęgnowanie i rozwój tradycji wielokulturowości i dobrosąsiedztwa wśród spadkobierców Rzeczypospolitej Wielu Narodów.. Jej ojciec to Wit Gruszka – polski regionalista i samorządowiec, działacz społeczny, a dziadkiem był Stanisław Szkoc – nauczyciel i żołnierz.
Debiut Pierwsze jej teksty – reportaż i wiersze – ukazały się w druku w czasopismach „Świat Młodych” i „Na Przełaj” w latach 1971 i 1974 (gdy miała 14 i 17 lat). W roku 1987 została wyróżniona w ogólnopolskim konkursie na książkowy debiut poetycki Młodzieżowej Agencji Wydawniczej w Warszawie – zbiór jej wierszy zakwalifikowano do druku. Tomik Napić się pierwszej wody ukazał się w roku 1989.
Reportaże i wywiady Specjalnością Barbary Gruszki-Zych są reportaże i wywiady, które dotyczą zarówno tematów związanych dramatami z II wojny światowej, np. Co widziały moje oczy, reportaż o Henryku Mandelbaumie, palaczu zwłok w obozie w Birkenau i Fotografie z piekła – Historia Wilhema Brasse, jak i ze sztuką, np. Chagall za rogiem. Przeprowadziła wywiady m.in. z Czesławem Miłoszem, Janem Nowakiem-Jeziorańskim, Jerzym Stuhrem, Krzysztofem Zanussim. Niektórzy rozmówcy włączyli je do własnych książek; znalazły się między innymi w książkach księdza Janusza Pasierba (Obrót rzeczy, Poznań 1993; Pelplin 2002), Jana Nowaka-Jeziorańskiego (Rozmowy o Polsce, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik” 1995, ), księdza Jana Sochonia (Zdania, przecinki, kropki, Poznań, 1998). Teksty jej autorstwa ukazywały się w czasopismach: „Akcent”, „Akant”, „Almanach Prowincjonalny”, „44 / Czterdzieści i Cztery”, „Dziennik Zachodni”, „Echo Czeladzi”, „Fraza”, „Gazeta Wyborcza”, „Gość Niedzielny”, „Integracje”, „List Oceaniczny” – dodatek kulturalny do „Gazeta” (Kanada), „Literatura i Sztuka”, „Mandragora”, „Na Przełaj”, „Opcje”, „Przegląd Artystyczno-Literacki”, „Przegląd Powszechny”, „Kulturny časopis Psí víno” (Czechy), „Rzeczpospolita” (dodatek Plus Minus), „Studio”, „Śląsk”, „Świat Młodych”, „Topos”, „Temat”, „Tygodnik Powszechny”, „Moje Miasto” (czasopismo polonijne, Niemcy), „Nowy Dziennik” (USA), „Nemunas” (Litwa), „W drodze”, „Znad Wilii” (Litwa), „Zarys” (Niemcy), „Zeszyty Literackie”.
Utwory Poezja (wybór)
Wśród wierszy, gromadzonych m.in. w bazie Instytutu Badań Literackich, znajdują się:
Napić się pierwszej wody – Warszawa 1989, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, . Teren prywatny – Katowice 1994, „Videograf” Nic się nie stało – Katowice 1995, „Towarzystwo Zachęty Kultury”, wyd. II 1997 Pali się mój próg – Katowice 1997, Śląsk Zapinając kolczyki – Katowice 2000, „Wydawnictwo Parol” Podróż drugą klasą – Katowice 2002, „Bractwo Myśli Bratniej Związku Górnośląskiego” Sprawdzanie obecności – 2004, Wydawnictwo KOS Miegu su tavim po oda (Śpię z tobą pod skórą) – 2006, Kowno, polsko-litewski wybór wierszy, Nemunas (Podczas Litewskiej Wiosny Poezji Poezijos Pavasaris w 2006 został uznany za najlepszą książkę zagraniczną roku) Ile kosztuje łąka – Katowice 2007, „Biblioteka Śląska” Muchy i ludzie – 2008, Księgarnia św. Jacka Dzban pełen ognia – 2009, Sankt Petersburg,polsko-rosyjski wybór wierszy wydany nakładem Generalnego Konsulatu Republiki Polskiej w Petersburgu, seria redagowana przez Anatola Niechaja Ostatnie śniadanie – 2009, „Towarzystwo Przyjaciół Sopotu”, Biblioteka TOPOSU nr 45 () Mężczyzna i kobieta przed kremacją 2011 – wybór wierszy z lat 1989–2009, Klub Niezależnych Stowarzyszeń Twórczych „Marchołt” Szara jak wróbel – 2012, Towarzystwo Przyjaciół Sopotu, Biblioteka TOPOSU nr 76 () Dwoje o miłości (Dviese apie meilę),Barbara Gruszka-Zych i Julius Keleras, fundacja Naujoji Romuva, Wilno 2012 () Nasz Poeta – Wspomnienie o Czesławie Miłoszu, razem z Birute Jonuskaite, fundacja Naujoji Romuva, Wilno 2012 () Koszula przed kolana – Katowice 2014, Wydawnictwo Biblioteka Gościa () Nie ma nas w spisie – Katowice 2014, Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” () Dowody na istnienie ciemni – Wrocław 2014, Wydawnictwo Astrum () Koszula przed kolana – Katowice 2014, Wydawnictwo Kurii Metropolitalnej „Gość Niedzielny” () Przyrząd do uzdatniania wody 2015 – Wrocław, Wydawnictwo Astrum Takie piękne życie. Portret Wojciecha Kilara – Bytom 2015, Wydawnictwo Niecałe. Samo święto. Wiersze miłosne - Katowice 2017, Wyd. Śląsk, Tacy kruchutcy - Sopot. 2017, Towarzystwo Przyjaciół Sopotu, Basiu wróciłem – Katowice 2018, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Mój cukiereczek, Wydawnictwo Ursines / Instytut Literatury, Czeladź / Kraków 2020
Część wierszy zamieszczono w antologiach: Antologia poezji sakralnej pod red. Henryka Wolniaka, Wrocław 1988 Antologia wierszy poetów współczesnych „Powrót aniołów” w opracowaniu ks. Wiesława A. Niewęgłowskiego, Warszawa 2000 Antologia wierszy o miłości „Kochaj wierszem” pod red. Tomasza Jastruna, Warszawa 2000 Almanach Literacki „Werset” pod red. Adriana Nowaka i Dawida Szpeka Antologia polskiego haiku, NOZOMI, Warszawa 2001, opracowała Ewa Tomaszewska Wieczność nie ma kalendarza, Epigramat w polskiej liryce religijnej Kraków 2006, 1939–2005, opracował ks. Tadeusz Jania Zagłębie poetów, Katowice 2002, Wybór i opracowanie Marian Kisiel i Paweł Majerski, przy współudziale Włodzimierza Wójcika, Wydawnictwo Gnome, Katowice 2002 () Wiara Nadzieja, Miłość, Kraków 2005 Krzyż drzewo kwitnące, Antologia poezji o Krzyżu Warszawa 2002, redakcja Magdalena Koperska, Jerzy Koperski Magnus Ducatus Poesis pod redakcją Vladasa Braziunasa, Wilno 2007, stron 265 Świąteczne przesłania Konfraterni Poetów Kraków 2011 Ilu przyjaciół pozostało w wierszach, Kraków 2010 Wieża malowana. Wspomnienia o Wojciechu Siemionie, Warszawa 2011, pod red Józefa Plessa
Wiersze były tłumaczone na język angielski, arabski, białoruski, czeski, francuski, litewski, niemiecki, rosyjski, ukraiński, węgierski, włoski. W tomie Pokonywanie Granic (wydanym przez Ministerstwo Kultury Republiki Litwy w 2009) znalazły się jej wiersze po polsku, litewsku, rosyjsku, białorusku i ukraińsku.
Reportaże
Mało obstawiony Święty. Cztery reportaże z Bratem Albertem w tle, Księgarnia św. Jacka 2002 () Zapisz jako…, Księgarnia św. Jacka 2004 () Mój Poeta – osobiste wspomnienia o Czesławie Miłoszu, wyd. Videograf II, 2007 (). Życie rodzinne Zanussich. Rozmowy z Elżbietą i Krzysztofem, Wyd. Działania Wizualne, Czeladź 2019.
Odznaczenia, nagrody i nominacje Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2011) I nagroda w Konkursie Poezji Religijnej „Wolność – Wieczność – Wielkość” (1997) I nagroda w Konkursie Poetyckim im. Haliny Poświatowskiej (1999) II nagroda w Ogólnopolskim Konkursie Poetyckim im. Zbigniewa Herberta O liść konwalii, w ramach Toruńskiego Festiwalu Książki (1999) Nagroda „Polskie Pióro” za reportaże o Polakach żyjących na Wschodzie, przyznawana przez Pomoc Polakom na Wschodzie (2005) Nagroda Miasta Czeladź w dziedzinie kultury (2005) II nagroda w konkursie śląskich mediów „Silesia Press” za reportaż o palaczu zwłok w Auschwitz-Birkenau Co widziały moje oczy (2009) Nagroda „Ubi Caritas” przyznawana przez Caritas Polska w kategorii „Współpraca z Caritas” za reportaże propagujące dzieła miłości bliźniego (2010) III nagroda w konkursie śląskich mediów „Silesia Press” za wywiad z Wojciechem Kilarem Jestem jak koncert fortepianowy (2011). Nagroda Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich im. Macieja Łukaszewicza za wywiad z Wojciechem Kilarem Harmonia ducha (2012) Tomik „Szara jak wróbel” znalazł się w dwudziestce książek nominowanych do Nagrody Poetyckiej „Orfeusz” 2013Lista książek nominowanych do Nagrody Poetyckiej „Orfeusz” 2013. Nagroda im. ks. Jana Twardowskiego przyznana w roku 2015 za tom wierszy pt. Koszula przed kolana opublikowany przez Wydawnictwo Gość Niedzielny w Katowicach nominacja do Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego – Orfeusz 2015 za tom Koszula przed kolana nominacja do Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego – Orfeusz 2016 za tom Przyrząd do uzdatniania wody Nagroda "Pierścienie Saturna 2018" za osiągnięcia w dziedzinie kultury przyznawana przez burmistrza miasta Czeladź nominacja do Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego – Orfeusz 2019 za tom Basiu wróciłem wyróżnienie Feniks w dziedzinie literatury na Targach Książki Katolickiej 2016 za książkę „Takie piękne życie. Portret Wojciecha Kilara” wyróżnienie w Konkursie Dziennikarskim Krystyny Bochenek 2016 za reportaż „Mazdą do nieba” wyróżnienie w kategorii za publikacje o problemach i wydarzeniach na świecie im. Kazimierza Dziewanowskiego Za reportaż „Paragraf 1666” w Konkursie Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich 2019
Opinie Czesław Miłosz napisał o jej twórczości m.in.:
Jej wiersze wysoko oceniali również: Jan TwardowskiKs. Jan Twardowski: Te wiersze są proste, pisane bez zbędnych udziwnień. Myślę, że łatwo mogą trafić do czytelnika., Marian KisielMarian Kisiel:
W tej poezji, jakże odmiennej od twórczości rówieśników prywatność, którą chce się ocalić, jest próbą ocalenia świata. Owo „ocalenie” nie ma charakteru moralistycznego, nie wpisuje się w żadne dykcje znane nam z podręczników. Jest podjęciem ryzyka Antygony. [w: Sprawdzanie obecności, Wydawnictwo KOS 2004], Bez tych wierszy bylibyśmy ubożsi. Są w nich obecne nasze twarze, namiętności, marzenia. Czegokolwiek pragnęliśmy, to w nich zostało wyrażone. Czegokolwiek doznaliśmy, to w nich zamknięte zostało w metaforycznym obrazie. Liryka Barbary Gruszki-Zych zniewala i niepokoi. Czytam ją z przejęciem od tylu lat, że już nie wiem, czy ona we mnie się zagościła, czy też ja zostałem do niej zaproszony na intymne spotkanie, [w: Ile kosztuje łąka, wyd. Biblioteka Śląska, Katowice 2007]., Krzysztof ZanussiKrzysztof Zanussi: Co zrobić, gdy moją uwagę bardziej od obrazów przyciągają słowa? Dzięki tym słowom, zestawionym raz paradoksalnie, raz zwyczajnie, notują się tak trudne do nazwania uczucia, zamyślenia, nastroje i zdarzenia tworząc fakty powołane do istnienia dzięki temu, że poezja może tworzyć własną rzeczywistość (…) Zaprosiłem autorkę na projekcję mojego filmu «Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową». Wątpię czy w półtorej godziny zdołałem w nim pomieścić cząstkę takich różności, które znalazłem na tych kartkach [w: Zapinając kolczyki, Wydawnictwo Parol, Katowice 2000]., Wojciech KilarWojciech Kilar: To prawdziwe, przejmujące treny jak u Kochanowskiego. Świetna robota poetycka przenosząca ziemskie uczucia w sferę poezji. [w:Towarzystwo Przyjaciół Sopotu, Biblioteka TOPOSU nr 76, 2012]..
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne , Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich 10.01.2012 Ze Stanisławą Celińską o trzymaniu się torów, cygańskiej duszy i cudach rozmawia Barbara Gruszka-Zych, Gość Niedzielny GN 45/2010 Z Krystyną Jandą o braku recept na życie, odpowiedzialności i „pestce” rozmawia Barbara Gruszka-Zych, Gość Niedzielny GN 33/2010 Nie da się zagrać Chrystusa Z Wojciechem Pszoniakiem o byciu Chrystusem, lwowskich dywanach i cierpieniu rozmawia Barbara Gruszka-Zych, Gość Niedzielny GN 09/2012