Islamski socjalizm – termin ukuty przez muzułmańskich teologów, określający bardziej uduchowioną formę socjalizmu. Islamscy socjaliści uważają, że nauki Koranu i Mahometa – szczególnie zakat – są zgodne z zasadami równości gospodarczej i społecznej. Muzułmańscy socjaliści czerpią inspirację z wczesnego ustroju Medyny ustanowionego przez Mahometa. W przeciwieństwie do zachodniego ruchu socjalistycznego (jak i chrześcijańskich demokratów), część z nich nie chce rozdziału religii od państwa, deklarując przy tym chęć budowy demokratycznych struktur państwowych. Za narodziny współczesnego socjalizmu islamskiego uznaje się początek ruchu antyimperialistycznego na Bliskim Wschodzie.
Historia Za prekursora islamskiego socjalizmu przez wielu uważany jest Abu Dharr al-Ghifari, przyjaciel Mahometa. Protestował on przeciw niesprawiedliwości społecznej i gromadzeniu bogactwa przez klasę rządzącą kalifatem, a szczególności Usmana ibn Affana. Wzywał przy tym do sprawiedliwej redystrybucji bogactwaOxford Encyclopedia of the Modern Islamic World. New York: Oxford University Press. 1995. s. 19. . OCLC 94030758.. Według części historyków do pierwszych fuzji islamu i ideologii socjalistycznej doszło w Rosji na przełomie wieku XIX i XX wieku. Ruch ten narodził się w Tatarstanie i skupiał głównie islamskich chłopów i drobnomieszczan pozostających w opozycji do monarchii rosyjskiej. Ruch został brutalnie stłumiony z inicjatywy caratu. Represje spowodowały zejście islamskich socjalistów do podziemia i rozpoczęcie przez nich współpracy z socjalistami, socjaldemokratami i komunistami tworzącymi antycarską opozycję. W tym czasie wykrystalizował się ruch islamski znany jako Wäisi, który po rewolucji w 1905 roku wprost określał się jako „islamski socjalizm”.
Pierwszy rząd, a w zasadzie komuny oparte na zasadach socjalizmu islamskiego, powstały w czasie rewolucji październikowej, podczas której Wäisi sprzymierzyli się z ruchem bolszewickim i poparli program polityczny Włodzimierza Lenina. Po śmierci Lenina w 1924 roku, Wäisi wycofali swoje poparcie względem rządu i uznali, że islam jest ideą odrębną od komunizmu w bolszewickim wydaniu. W rezultacie ruch naraził się na czystki ze strony administracji Józefa Stalina i został rozbity w latach 30. W czasie rewolucji aktywny był również Muzułmański Socjalistyczny Komitet KazaniaNadeem F. Paracha: Socjalizm islamski (część I).Alexandre A. Bennigsen, S. Enders Wimbush Muslim National Communism in the Soviet Union: a revolutionary strategy for the colonial world s. 141..
Kolejni działacze propagujący fuzję islamu z socjalizmem pojawili się w Indiach. Jednym z nich był antykolonialny działacz Ubaidullah Sindhi, który ścigany przez władze kolonialne ukrył się w Rosji, gdzie był świadkiem tamtejszej rewolucji. W Rosji pozostał do 1923 roku, gdzie zapoznał się z ideologią komunistycznych rewolucjonistówMaulana Ubaidullah Sindhi – History PakHistory Pak.. Sindhi odrzucił komunistyczne poglądy, tj. odrzucenie religii i ateizm, przyjął natomiast tradycyjnie socjalistyczne doktryny, tj. równość ekonomiczną i sprawiedliwość społeczną. Zbliżone do Sindhiego poglądy miał Hafiz Rahman Sihwarwl, który również przyjął lewicowe poglądy na skutek rewolucji rosyjskiej. Kontynuatorami tej linii był m.in. Khalifa Abdul Hakim, który stał się szczególnie aktywny po utworzeniu niepodległego Pakistanu w 1947 roku, gdzie tamtejsi socjaliści islamscy przyjęli poglądy o wiele bardziej zbliżone do europejskiej socjaldemokracji, aniżeli pierwsi działacze zafascynowani rewolucją rosyjską. Temat islamskiego socjalizmu rozwinął również pakistańsko-indyjski myśliciel Muhammad Iqbal (PDF)..
Inny nurt islamskiego socjalizmu powstał na Bliskim Wschodzie po utworzeniu w 1948 roku państwa Izrael. Nurt ten był nacjonalistyczny i rewolucyjny i zbliżony do socjalizmu arabskiego. Odrębnym od islamskiego socjalizmu nurtem był baasizm, głoszący równouprawnienie wyznań i świeckość państwa, uznający jednak islam za wyjątkowe świadectwo arabskiej kulturyFyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 132–135.. Z czasem ruchy antykolonialne w krajach takich jak Jemen, Egipt, Syria, Algieria czy Irak zostały zdominowane przez ruch socjalistycznyNadeem F. Paracha: Socjalizm islamski. Część II – czas sukcesów (1952-78)..
Rządy zbliżone do islamskiego socjalizmu Egipt
Pierwszym rządem zbliżonym do islamskiego socjalizmu był ten powstały w wyniku rewolucji egipskiej 1952 roku. W wyniku rewolucji członkowie powstałej w 1948 roku grupy spiskowej Wolnych Oficerów przeprowadzili pucz obalający probrytyjskiego monarchę. Rewolucjoniści po likwidacji monarchii utworzyli w jej miejsce republikę. Zrzeszający głównie arabskich socjalistów ruch oficerskich początkowo poparty został przez religijne Bractwo Muzułmańskie. Po 1954 roku rewolucyjny prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser zaczął wdrażać świecki kurs zakładający rozdział religii i państwa. Członkowie islamistycznej organizacji dokonali nieudanego zamachu na Nasera, który poskutkował licznym represjami, które spotkały islamistów egipskich. Rządzącym ugrupowaniem na wiele lat stała się Arabska Partia Socjalistyczna.
Irak
W 1958 roku grupa oficerów zainspirowanych sukcesem rewolucji egipskiej przeprowadziła pucz w Iraku, ustanawiając republikę i obalając monarchię. Rząd przyjął umiarkowany kurs, a w kraju nie powstała silna partia socjalistyczna. Sytuację zmienił zamach stanu z lutego 1963 roku, w wyniku którego władzę przejęła bardziej radykalna grupa wojskowych wspólnie z iracką gałęzią Partii Baas. Skrzydło to utraciło władzę w 1966 roku. Baasiści ponownie doszli do władzy w 1968 roku w wyniku kolejnego puczu wojskowegoАхмед Хаса аль-Бакр – Барзани. Пятая курдско-иракская война. Добро пожаловать в Курдистан – СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ. Архивировано из первоисточника 11 августа 2011.. Tym razem udało się im ustabilizować władzę, a socjalizm w baasistowskim wydaniu stał się dominującą ideologią Iraku. Partia Baas utrzymała swoje rządy w Iraku do 2003 roku, gdy rząd Saddama Husajna został obalony w wyniku interwencji Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników„Saddam Hussein executed in Iraq”. BBC News..
Syria thumb|Michel Aflak, jeden z twórców partii Baas, i Salah Dżadid, przewodzący Komitetowi Wojskowemu, po przewrocie 8 marca 1963 w Syrii
Sytuacja wewnętrzna Syrii po uzyskaniu przez ten kraj suwerenności była bardzo skomplikowana. Tylko w 1949 doszło do trzech wojskowych zamachów stanu. W 1956 roku Syria była pierwszym państwem arabskim, które zasiliło „obóz radziecki”. Za przykładem Syrii do ZSRR zbliżył się Egipt. W 1958 roku oba kraje utworzyły na gruncie idei panarabizmu Zjednoczoną Republikę ArabskąW. Roszkowski, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, wyd. 2005, s. 140.. Republika upadła po puczu w Syrii z 1961 roku. W 1963 roku w kraju ponownie doszło do przewrotu, zorganizowanego przez Komitet Wojskowy partii Baas, która tym samym zdołała przejąć pełnię władzyP. Seale, Asad of Syria. The Struggle for the Middle East, University of California Press, Berkeley-Los Angeles 1989, , s. 76–80.. Kraj dalej pozostawał jednak niestabilny politycznie ze względu na konflikt między radykałami a umiarkowanymi działaczami rządzącej partii. Do ostatecznej stabilizacji doszło w latach 70., gdy władzę przejął generał Hafiz al-Asad, reprezentujący umiarkowane skrzydło partii. Za jego prezydentury Syria stałą się najbardziej stabilnym oraz radykalnym ideowo ze wszystkich państw arabskich. Hafiz al-Asad sprawował władzę do 2000 roku. Do 8 grudnia 2024 roku prezydentem Syrii był jego syn, Baszszar al-Asad, również wywodzący się z Baas.
Algieria
W 1954 roku składający się z elementów lewicowo-nacjonalistycznych Komitet Rewolucyjny Jedności i Akcji (a według innych tłumaczeń Rewolucyjna Rada Jedności i Działania) przekształcił się we Front Wyzwolenia Narodowego. Front przyjął rolę największego ugrupowania nacjonalistycznego walczącego w wojnie o niepodległość Algierii. W chwili klęski francuskich wojsk kolonialnych to właśnie Front stał się partią rządzącą. Niepodległą Algierią w latach 60. wstrząsnął konflikt między przywódcą partyjnych radykałów Ahmadem Ben Bellą a umiarkowanym Huari Bumedienem. W 1965 roku Bumedien obalił Ben Bellę drogą puczuAlan Palmer, Kto jest kim w polityce. Świat od roku 1860, Wydawnictwo Magnum, Warszawa, 1998, przeł. Wiesław Horabik, Tadeusz Szafrański, s. 45.. W trakcie swoich rządów przeprowadził socjalistyczne reformy gospodarcze i zwalczał konserwatywne grupy islamistówAleksandra Kasznik-Christian, Algieria, Warszawa 2006, s. 387.. W odróżnieniu od innych socjalistów arabskich nie orientował się na współpracę ze Związkiem Radzieckim, pozostał jednak radykalnym krytykiem proamerykańskich monarchii arabskich, Izraela, duchownych islamskich oraz kapitalizmu. Socjalistyczne rządy Algierii aktywnie wspierały zagraniczne ruchy niepodległościowe i antykolonialneModern African Wars: Angola and Moçambique 1961-1974, 1988. s. 12.Wars in the Third World since 1945, 1995. s. 35..
Palestyna Do końca lat 80. (a więc czasu popularyzacji islamskich ruchów) w palestyńskim ruchu wyzwoleńczym dominowały grupy domagające się utworzenia świeckiego i demokratycznego państwa palestyńskiego – członkowie tych ruchów zwani fedainami reprezentowali na ogół poglądy lewicowo-nacjonalistyczne, socjalistyczne czy komunizujące. Inspirowali się przy tym ruchami partyzanckimi z Wietnamu, Chin, Ameryki Łacińskiej czy AlgieriiBeverley Milton-Edwards (1996). Islamic Politics in Palestine. I.B.Tauris. s. 94–95. ..
Jemen thumb|Mu’ammar al-Kaddafi i prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser (1969) W będącym brytyjską kolonią Jemenie Południowym ruch nacjonalistyczny został zdominowany przez Jemeński Front Wyzwolenia Narodowego i Front Wyzwolenia Okupowanego Jemenu Południowego. Obie grupy czerpały z ideologii socjalizmu arabskiego Abdel Nasera, a w ich kierownictwie znalazły się osoby o marksistowskich poglądachDean, Lucy (2004). The Middle East and North Africa 2004 (2004 ed.), s. 1211, Routledge. .. Mimo zbieżności ideologicznej obie grupy zwalczały się wzajemnie. W 1967 roku partyzantka pokonała oddziały kolonialne tworząc niezależną republikę. Front Wyzwolenia Narodowego rozpoczął kolejną zbrojną kampanię przeciwko konkurencyjnej grupie. Starcia wewnętrzne zakończyły się w 1969 roku zwycięstwem Frontu Wyzwolenia Narodowego. Proklamowano powstanie Ludowo-Demokratycznej Republiki Jemenu Południowego i utworzenie Jemeńskiej Partii Socjalistycznej. Lewicowy rząd Jemenu Południowego zbliżył się do ZSRR, Chin i Kuby z którymi to podpisał serię umów o współpracy gospodarczej, obronnej i kulturalnejMark N. Katz, Woodrow W.: The USSR and Marxist Revolutions in the Third World s.72-73, Wilson International.. Północna część kraju rządzona przez środowiska proamerykańskie i prosaudyjskie pozostała w opozycji do Południa.