Żarłacz czarnopłetwy (Carcharhinus limbatus) – gatunek dużej drapieżnej ryby chrzęstoszkieletowej z rodziny żarłaczowatych (Carcharhinidae). Występuje w tropikalnych wodach wszystkich oceanów. Najczęściej spotykany w pobliżu mulistych zatok, lagun, raf koralowych, estuariów oraz zalewisk namorzynowych. Zamieszkuje wody o głębokości zwykle nie przekraczającej 30 metrów, wzdłuż górnych krawędzi szelfów kontynentalnych, choć potrafi zejść na większą głębokość. Posiada wrzecionowaty korpus oraz wydłużoną, wąską głowę, o ostro zakończonym pysku ze stosunkowo dużym otworem gębowym. Cechą charakterystyczną tego gatunku są zęby o stosunkowo wąskich trzonach oraz ciemniejsze końcówki płetw (z wyjątkiem płetwy odbytowej). Osiąga maksymalnie 2,6 m przy wadze niemal 123 kg, choć zwykle dorosłe osobniki mierzą około 1,5 m długości.

Podobnie jak inne żarłaczowate, jest żyworodny. Kopulacja odbywa się za pomocną pterygopodium, narządu płciowego samca. Samica rodzi od 1 do 10 młodych (zwykle 4-7) co dwa lata. Ciąża trwa 10-12 miesięcy. Żarłacze czarnopłetwe mogą rozmnażać się za pomocą partenogenezy oraz krzyżować się z C. tilstoni. Dieta żarłacza czarnopłetwego składa się głównie z wszelkiego rodzaju ryb kostnoszkieletowych, w mniejszym stopniu ryb chrzęstnoszkieletowych, głowonogów i skorupiaków. Rekin ten pływa najczęściej w dużych skupiskach (z wyjątkiem ciężarnych samic). Zwykle nieśmiałe i płochliwe, lecz w obecności pokarmu mogą stać się agresywne, co w połączeniu z ich wielkością oraz szybkością może stanowić realne zagrożenie dla ludzi. Gatunek ten odpowiedzialny jest za kilkadziesiąt ataków na ludzi, w tym jeden śmiertelny.

Poławia się go na całym świecie w celach handlowych. Cenione są zarówno jego płetwy i mięso, ale również skóra, olej z wątroby i szczęki. Z uwagi na dużą siłę i długą walkę jest to jeden z bardziej popularnych wśród wędkarzy rekinów. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznała, że rekin ten jest gatunkiem narażonym na wyginięcie, oświadczając również, że stosunkowo powolne tempo reprodukcji czyni go podatnym na przełowienie. Jedynie Australia i Stany Zjednoczone regulują połowy tego gatunku, lecz na żadnym obszarze nie jest on objęty ochroną.

Taksonomia i etymologia Rekin ten został opisany w 1839 roku przez dwóch niemieckich przyrodników – Johannesa Petera Müllera i Friedricha Gustava Jakoba Henle – w pracy pt. "Systematische Beschreibung der Plagiostomen" jako Carcharias (Prionodon) limbatus. Okazy typowe, wyłowione w wodach archipelagu Wysp Nawietrznych u wybrzeży Martyniki, zaginęły w późniejszych latach. Obecnie uznaje się, że podrodzaj Carcharias (Prionodon) jest synonimem rodzaju Carcharhinus Blainville, 1816, pomimo formalnych niedostatków opisu rodzaju Carcharhinus dokonanego przez Blainville'a. Nazwa rodzajowa (z greki: κάρχαρος = karcharos – zaostrzony, ῥίς, ῥινός = rhinos – nos) odnosi się do kształtu głowy. Pochodzący z łaciny epitet gatunkowy limbatus oznacza "obrzeżony, obramowany" i – podobnie jak polska nazwa – nawiązuje do charakterystycznych ciemniejszych od reszty ciała końcówek płetw.

Filogenetyka i ewolucja thumb|left W pracy dotyczącej badań filogenetycznych żarłaczowatych na podstawie cech morfologicznych, opublikowanej w 1982 roku, Jack Garrick uznał na podstawie kształtu zębów, stosunków wielkości oraz rozmieszczenia płetw, że żarłacz czarnopłetwy tworzy klad z Carcharhinus brevipinna i C. amblyrhynchoides. W 1988 roku Leonard Compagno, opierając się na fenetycznych badaniach, potwierdził to założenie, dołączając do tego kladu również C. leiodon i C. isodon. Analiza filogenetyczna na podstawie danych allozymowych, opublikowanych przez Gavina Naylora w 1992 roku, wskazuje, że gatunek ten jest taksonem siostrzanym do kladu, który tworzą C. porosus i C. sealei. Mine Dosay-Abkulut's w 2008 roku dzięki analizie rybosomalnego DNA wskazał, że C. limbatus jest najbliżej spokrewniony z C. acronotus. Założenie to uznał jednak za niepewne i wymagające dalszych badań. Z badań molekularnych czterech loci mitochondrialnych (COI, NADH-2, CytB, 16S RNA) oraz jednego locus jądrowego (Rag-1) wynika, że C. limbatus tworzy klad z C. amblyrhynchoides, siostrzany dla C. tilstoni i C. fitzroyensis.

Wcześniejsze badania Keeney'a i innych z 2006 roku dotyczące mitochondrialnego DNA ujawniły dwie odrębne linie rozwojowe w obrębie tego gatunku: jedną obejmującą osobniki zamieszkujące zachodni Atlantyk, drugą obejmującą populacje wschodniego Atlantyku i Indopacyfiku. Z danych tych wynika, że populacja indopacyficzna pochodzi od osobników zamieszkujących wschodni Atlantyk, podczas gdy populacja zachodnioatlantyczna została odizolowana od reszty przez rozszerzający się Atlantyk oraz powstanie Przesmyku Panamskiego. Żarłacze czarnopłetwe z tych dwóch regionów różnią się pod względem morfologii, ubarwienia oraz szczegółów cyklu życiowego. Analiza mitochondrialnego locus NADH-2 przeprowadzona w 2012 u 98 osobników C. limbatus potwierdza to założenie. Ponadto uznaje, że różnice powstałe na skutek izolacji obu populacji są wystarczająco wyraźne do wyodrębnienia dwóch gatunków: C. limbatus zamieszkującego obszar zachodniego Atlantyku oraz C. cf. limbatus występującego w wodach wschodniego Atlantyku oraz Indopacyfiku. Co więcej – wyniki te wskazują na bliższe pokrewieństwo C. limbatus z C. tilstoni oraz C. amblyrhynchoides niż C. cf. limbatus. Naylor i inni zasugerowali wskrzeszenie jednego z synonimów żarłacza czarnopłetwego – C. pleurotaenia (Bleeker, 1852) – w przypadku potwierdzenia ważności taksonu C. cf. limbatus. Skamieniałe zęby należące do tego gatunku, znalezione na obszarze stanów Delaware i Floryda, datowane są na wczesny miocen (23-16 Ma).

Występowanie i środowisko thumb|Dorosły osobnik w mętnych wodach zatoki Pokai, Oʻahu Żarłacz czarnopłetwy zamieszkuje tropikalne i subtropikalne strefy przybrzeżne Oceanu Spokojnego, Atlantyckiego i Indyjskiego. Na zachodzie Atlantyku spotykany od Massachusetts po południowe krańce Brazylii, w tym w Zatoce Meksykańskiej oraz Morzu Karaibskim. Na wschodzie Atlantyku występuje w Morzu Śródziemnym, w wodach wokół Madery, Wysp Kanaryjskich oraz u wybrzeży Liberii, Wybrzeża Kości Słoniowej, Ghany, Togo, Beninu, Nigerii, Kamerunu, Gwinei Równikowej, Gabonu, Konga, Angoli i Demokratycznej Republiki Konga. Na obszarze Oceanu Indyjskiego zamieszkuje wody przybrzeżne południowej i zachodniej Afryki oraz Madagaskaru na zachodzie, wody od Półwyspu Arabskiego po wschodnie wybrzeża subkontynentu indyjskiego na północy oraz wybrzeża południowo-wschodniej Azji oraz północno-zachodnie krańce Australii na wschodzie. Na zachodzie Pacyfiku spotykany jest od południowych wybrzeży Chin po północno-wschodnie wybrzeża Australii, w tym na Filipinach i w Indonezji. Na wschodzie zamieszkuje wody od Zatoki Kalifornijskiej na północy po północnej krańce Peru na południu. Spotykany również w wodach wokół wielu pacyficznych wysp, w tym Nowej Kaledonii, Tahiti, Hawajów, Galapagos, Markizów i Archipelagu Revillagigedo.

Rekin ten przebywa zwykle w wodach o głębokości nie przekraczającej 30 m (choć może schodzić nawet na głębokość 64 metrów), w pobliżu górnych półek kontynentalnych i wyspowych szelfów. Preferuje zatoki o mulistym dnie, laguny oraz rafy koralowe. Toleruje wody o niskim zasoleniu, wpływając niekiedy do estuariów czy zalewisk namorzynowych. Choć pojedyncze osobniki spotyka się niekiedy z dala od brzegu, nie jest to jednak gatunek zamieszkujący otwarte wody oceaniczne. Udokumentowano sezonowe migracje żarłacza czarnopłetwego u wybrzeży Stanów Zjednoczonych – w lecie dorosłe osobniki przemieszczają się na północ w okolice wybrzeży Północnej Karoliny, zaś zimą wracają do cieplejszych wód w pobliżu Florydy.

Cechy morfologiczne

Rekin ten posiada wrzecionowaty korpus oraz wydłużoną wąską głowę o ostro zakończonym pysku ze stosunkowo dużym, U-kształtnym otworem gębowym. W szczękach mieści się kilka rzędów zębów – pierwszy z nich ułożony jest pionowo, a każdy kolejny coraz bardziej pochylony ku tyłowi. W razie utraty któregoś z zębów na jego miejsce przesuwa się następny z kolejnego rzędu. Żarłacz czarnopłetwy posiada zęby o charakterystycznych wąskich trzonach (zarówno w przypadku górnych, jak i dolnych zębów), podobne do tych u C. isodon czy C. brevipinna. Górne zęby są masywniejsze od dolnych, a ich trzon jest szerszy w stosunku do podstawy. Krawędzie są ostre i gładkie, z wyjątkiem górnych skrajnych zębów, u których krawędzie w miejscach zakrzywienia trzonu stają się wyraźniej piłkowane. Zarówno górne, jak i dolne zęby są nieco zakrzywione na boki (w kierunku spojenia szczęk). W szczęce mieszczą się 32 zęby (w układzie 15:2:15), w żuchwie 31 (15:1:15). Niewielkie nozdrza osadzone są po bokach spodniej strony pyska – bliżej otworu gębowego, niż szczytu pyska – posiadają małe trójkątne fałdy skórne. Stosunkowo duże, okrągłe oczy wyposażone są w fałdy półksiężycowate spojówek (ochraniające migotkę). Źrenice są zwężone i wydłużone wertykalnie. Za nimi znajdują się niewielkie owalne tryskawki. Rekin ten posiada pięć niedużych równych szczelin skrzelowych. Na spodzie pyska rekin posiada liczne elektroreceptory zwane ampułkami Lorenziniego.

Tępo zakończona pierwsza trójkątna płetwa grzbietowa ma wolną dalszą końcówkę. Kształtem przypomina łagodnie wygięty ku tyłowi sierp. Mniejsza druga płetwa grzbietowa ma romboidalny kształt i szeroką podstawę. Umiejscowiona jest tuż nad płetwą odbytową. Pomiędzy płetwami grzbietowymi widoczny wyraźny międzygrzbietowy łuk. Płetwy piersiowe są stosunkowo małe i wąskie, z nieznacznie zagiętą dystalną krawędzią. Ulokowane są tuż za ostatnią parą szczelin skrzelowych. Małe płetwy brzuszne, podobnie jak pierwsza druga grzbietowa, mają romboidalny kształt. U samca z wewnętrznej, tylnej części płetw brzusznych wykształcił się narząd kopulacyjny zwany pterygopodium. Płetwa odbytowa jest podobnej wielkości co druga płetwa grzbietowa, lecz nieco mniejsza od płetw brzusznych. Posiada prostą proksymalną krawędź, w przeciwieństwie do dystalnej, która jest mocno wygięta. Na końcu ogona mieści się heterocerkiczna płetwa ogonowa. Na końcu jej górnego płata – kilkukrotnie dłuższego od dolnego – mieści się duży, szeroki trójkątny fałd skórny, poprzedzony wyraźnym wcięciem.

Skórę rekina pokrywają romboidalne połyskujące łuski plakoidalne. W zależności od umiejscowienia na ciele przybierają różny kształt, wielkość czy gęstość rozmieszczenia. Łuski znajdujące się na bokach i grzbiecie ciała są węższe i bardziej zakrzywione, przez co gęściej rozłożone od łusek pokrywających przednią krawędź płetw piersiowych. Te drugie są niższe, szersze i znacznie masywniejsze. Poza kształtem różnią się również fakturą zewnętrznych powierzchni. Łuski z pyska, przedniej części płetw oraz boków ciała są płaskie lub lekko falowane, w przeciwieństwie do tych pokrywających dystalne krawędzie płetw oraz ogon zwierzęcia, które są mocno rowkowane. Wpływa to w dużej mierze na opływowość i prędkość pływania. Grzbiet rekina przybiera różną barwę, od błękitu poprzez jasnoszary, ciemnoszary, oliwkowy lub niekiedy nawet brąz. Spód i boki są nieco jaśniejsze, barwy białej lub srebrnej. Możliwe jest występowanie pełnego lub częściowego albinizmu. Końcówki płetw grzbietowych, brzusznych i ogonowej są ciemniejsze od reszty ciała. Cecha ta widoczna jest zwłaszcza u młodych osobników, u starszych zanika z wiekiem. W przeciwieństwie do podobnego C. tilstoni rekin ten nie posiada plamki na końcu płetw brzusznych. Inną cechą odróżniającą te gatunki jest liczba żeber (174–182 u C. tilstoni i 182–203 u C. limbatus). Żarłacze czarnopłetwe mogą mierzyć nawet 2,6 m, jednakże zwykle osiągają około 1,5 metra długości. Najcięższy złowiony osobnik ważył niemal 123 kg. Samice są zwykle nieco większe od samców.

Zachowanie thumb|left|Żarłacz czarnopłetwy