Gwara bydgoska – gwara języka polskiego używana przez niektórych mieszkańców Bydgoszczy i okolic.
Historia thumb|right|240px|Miasto Bromberg w 1838 roku, uważane za miasto o charakterze niemieckim Ludność zamieszkująca miasto Bydgoszcz przed XVIII wiekiem mówiła głównie gwarą kujawską.
Od 1772, to jest od I rozbioru Polski, w wyniku którego Bydgoszcz znalazła się w granicach Prus, nastąpił duży napływ ludności niemieckiej do miasta. Tuż przed 1920, to jest przed wkroczeniem do Bydgoszczy polskiej armii, ludność ta stanowiła większość mieszkańców miasta (ponad 80% populacji Bydgoszczy). Zarówno ten fakt, jak i postępująca germanizacja, wywarły duży wpływ na język mieszkańców pochodzenia polskiego. W związku z tym do mowy mieszkańców Bydgoszczy zostało wprowadzonych wiele germanizmów, poddanych spolszczeniu. Miejska gwara bydgoska, bardzo podobna do gwary poznańskiej, z zapożyczeniami słów z języka niemieckiego występowała na terenie Bydgoszczy i w jej okolicach.
W 1939 nastąpiło włączenie miasta do nazistowskich Niemiec oraz eksterminacja jego mieszkańców (szczególnie inteligencji). Po zakończeniu II wojny światowej gwarę bydgoską zaczął zastępować język literacki. Poprzez napływ ludności do miasta w czasach Polski Ludowej z ziemi chełmińskiej, Kociewia i okolic gwara bydgoska zaczęła zanikać. Obecnie najwięcej jej użytkowników można spotkać wśród starszej części społeczeństwa na Okolu, Szwederowie i Jachcicach.
Najlepiej udokumentowanym świadectwem gwary bydgoskiej jest powieść Jerzego Sulimy-Kamińskiego Most Królowej Jadwigi. We wrześniu 2012 ruszyła internetowa inicjatywa „Ratowanie Gwary Bydgoskiej”, w której wzięło udział ponad 1200 osób. Owocem ich prac jest opublikowany w internecie na początku stycznia 2013 Słowniczek Gwary BydgoskiejSłowniczek Gwary Bydgoskiej..
Przykłady Jedne z najczęściej stosowanych określeń to: „ajnfach” – po prostu „amendeus” – depresja, chandra „antki” – napływowi mieszkańcy Bydgoszczy „badeje”, „badejki” – kąpielówki ,,bajzel" - bałagan „bana”, „baniarz” – kolej, kolejarz „bamber” – chłop „bamberka” – chłopka „bombka” – porcja wódki „brawędzić” – marudzić, ględzić „bryle” – okulary „chichrać się” – śmiać się „churchlać” – kaszleć „dekel” – pokrywka „dycht” – całkiem, zupełnie „ganek” – ścieżka, przejście „gzub” – dziecko „ja” (z języka niemieckiego) lub „jo” (z gwar pomorskich) – tak „klamoty” – zbędne rzeczy, w tym ubrania lub meble, bałagan, nieporządek; przedmioty ciężkie „korekt” – w porządku „krzyżak” – rdzenny mieszkaniec Pomorza; torunianin; Niemiec „kuch” – placek, ciasto „luj” – chuligan, menel „mudzić” – marudzić „nudle” – makaron „ostrzółka” – ostrzałka, temperówka „pryza” – tabaka „rojber” – urwis, chuligan, niegrzeczne dziecko „rychtyk”, „rychtych”, „rychtyg” (richtig) – dobrze, poprawnie „sklep” – piwnica „skład” – sklep „statki” – naczynia „sznytka” – kromka chleba „zebuć się” – zdjąć okrycie wierzchnie „żyć na knebel” – żyć w konkubinacie
Zobacz też
gwara miejska gwara poznańska
Przypisy
Bibliografia J. Sulima-Kamiński: Most Królowej Jadwigi Andrzej S. Dyszak: Jak mówili bydgoszczanie. Mały słownik gwary bydgoskiej, TMMB, Bydgoszcz, 2008 Zbigniew Raszewski: Pamiętnik gapia. Bydgoszcz jaką pamiętam z lat 1930–1945. Wydawnictwo Pomorze, Bydgoszcz 1994
Kategoria:Dialekty wielkopolskie Kategoria:Polskie gwary miejskie Kategoria:Kujawy Kategoria:Kultura w Bydgoszczy