Formacja gogolińska (ang. Gogolin Formation) – formacja triasowa, najniższa jednostka litostratygraficzna dolnego wapienia muszlowego Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, leżącą pomiędzy węglanowymi utworami retu (górny pstry piaskowiec, trias dolny) i wapienną formacją górażdżańską (wapień muszlowy, trias środkowy)Kowal-Linka M. 2008. Formalizacja litostratygrafii formacji gogolińskiej (trias środkowy) na Śląsku Opolskim. Geologos 14 (2): 125–161Kowal-Linka M. 2009. Nowe jednostki litostratygraficzne w randze warstw w obrębie formacji gogolińskiej (trias środkowy) na Śląsku Opolskim. Geologia 35 (2): 153-174. Formacja gogolińska rozpoczyna trias środkowy na tym obszarze.

Geneza nazwy Nazwa historyczna, pochodząca od miejscowości Gogolin, z okolic której zostały po raz pierwszy opisane warstwy gogolińskieAssmann P., 1913 - Beitrag zur Kenntniss der Stratigraphie des oberschlesischen Muschelkalks. Jb. Preuss. Geol. Landesanst., 34: 658 - 671, Berlin.

Historia i synonimika Formacja gogolińska odpowiada wyróżnionym przez Paula AssmannaAssmann P., 1944. Die Stratigraphie der oberschlesischen Trias. Teil 2: Der Muschelkalk. Abhandlungen des Reichsamtes für Bodenforschung, Neue Folge, 208: 1–124 warstwom gogolińskim (niem. Gogoliner Schichten); nieznacznemu przesunięciu uległa jedynie jej górna granica. Podstawą do sformalizowania litostratygrafii formacji gogolińskiej stał się podział wprowadzony przez Assmanna.

Wiek Wiek formacji gogolińskiej nie został jednoznacznie określony. Rozbieżności są niewielkie i dotyczą jedynie dolnej granicy. Pozycja chronostratygraficzna została wyznaczona na podstawie występowania konodontówZawidzka K., 1975. Conodont stratigraphy and sedimentary environment of the Muschelkalk in Upper Silesia. Acta Geologica Polonica, 25: 217–256 i badań magnetostratygraficznychNawrocki J. & Szulc J., 2000: The Middle Triassic magnetostratigraphy from the Peri-Tethys basin in Poland. Earth and Planetary Science Letters, 182: 77–92. Zawidzka przypisała niższą część warstw gogolińskich ze Śląska Opolskiego do dolnego anizyku, a najwyższą (kilka ostatnich metrów obecnego ogniwa wapienia falistego z Ligockiej Góry) – do pelsonu (od miejsca pojawienia się indeksowego gatunku konodonta Neospathodus kockeli). Badania magnetostratygraficzne wskazują, że najniższa część formacji gogolińskiej należy do górnego oleneku (spasianu), wyższa część formacji gogolińskiej do egeju i bitynu, a najwyższa do pelsonu.

Granice Współcześnie dolna granica formacji gogolińskiej nie jest odsłonięta. Paul Assmann przyjął pięć kryteriów makroskopowych do wyznaczania granicy retu i wapienia muszlowego. Do ustalenia tej granicy w terenie wystarczające jest jedno z trzech kryteriów litologicznych zaproponowanych przez Paula Assmanna: brak struktury jamistej, charakterystycznej dla leżących poniżej wapieni retu pojawienie się wapieni pelitowych lub organodetrytycznych o strukturze falistej lub falisto-gruzłowej pojawienie się wapieni organodetrytycznych zawierających wśród składników ziarnistych elementy szkieletowe liliowców Górną granicę formacji gogolińskiej i jednocześnie dolną granicę leżącej powyżej formacji górażdżańskiej wyznacza spąg pierwszej grubej ławicy wapienia ziarnistego (onkolitowego)Niedźwiedzki R., 2000: Litostratygrafia formacji górażdżańskiej i formacji dziewkowickiej na Śląsku Opolskim. Prace Geologiczno-Mineralogiczne, 71, 1–72.

Budowa Formacja gogolińska jest zbudowana głównie z:

kremowych, szarych i różowawych, grubo-, średnio- i cienkoławicowych wapieni organodetrytycznych kremowych i szarych, średnio- i cienkoławicowych wapieni pelitowych, często o strukturze falistej lub falisto-gruzłowej żółtawych i pomarańczowych dedolomitów (wapienie margliste) szarych wapieni piaszczystych, (4) zlepieńców śródformacyjnych szarych i brązowych margli, zazwyczaj złupkowanych

Miąższość We wschodniej części monokliny przedsudeckiej, na Śląsku Opolskim, miąższość wynosi średnio 55 m. W okolicy Opola miąższość formacji wynosi około 40–60 m, w okolicy Strzelec Opolskich – od 49 m do 58 m w rejonie Lublińca i Zawadzkiego – około 50 m, a w okolicy Wierchlesia – około 66 m. Na zachód od Opola, w środkowej i zachodniej części monokliny przedsudeckiej, miąższość formacji wyraźnie wzrasta i wynosi od 60 do ponad 80 m. Na wschodnim obszarze występowania formacji miąższość została ogólnie oszacowana na 41–46 m i jest możliwa do ustalenia tam, gdzie utwory nie zostały wtórnie przeobrażone w dolomity kruszconośne. Miąższość jest zredukowana przy krańcach zasięgu jednostki (np. 21 m w okolicy Pogorzyc i Płazy, 35 m w okolicach Siewierza i Chrzanowa). Dane na temat miąższości utworów odpowiadających warstwom gogolińskim w niecce północnosudeckiej (okolice Raciborowic) są rozbieżne - od 63 m do 91 m.

Podział na jednostki niższego rzędu W zachodniej części występowania formacji gogolińskiej (Opolszczyzna) zostały wyróżnione 4 jednostki formalne w randze ogniw, 6 formalnych jednostek podrzędnych w randze warstw oraz dwie jednostki nieformalne - poziomy. Podział na pozostałych obszarach - jak dotychczas.

Ogniwa i poziomy Ogniwa i poziomy w zachodniej części formacji gogolińskiej (od najstarszych): Ogniwo wapienia krynoidowego z Zakrzowa (obejmuje warstwę wapienia pelitowego z Krapkowic, warstwę wapienia organodetrytycznego z Dąbrówki, warstwę wapienia organodetrytycznego z Podboru); Ogniwo margla ze Skały (w jego najniższej części została wydzielona warstwa zlepieńca śródformacyjnego z Kociny); Ogniwo wapienia komórkowego z Emilówki (obejmuje warstwę wapienia organodetrytycznego z Karłubca, warstwę wapienia marglistego z Otmętu); Poziom wapienia marglistego z Odrowąża; Poziom wapienia z Malni; Ogniwo wapienia falistego z Ligockiej Góry.

Stratotypy Całkowity profil formacji nie jest nigdzie odsłonięty, dlatego został ustanowiony stratotyp złożony, na który składają się stratotypy poszczególnych ogniw i poziomów. Stratotypy znajdują się w Gogolinie i jego najbliższej okolicy, Błotnicy Strzeleckiej oraz Ligocie Dolnej.

Przypisy

Bibliografia Assmann P.: Beitrag zur Kenntniss der Stratigraphie des oberschlesischen Muschelkalks, Jb. Preuss. Geol. Landesanst., Berlin 1913, 34: 658-671. Assmann P.: Die Stratigraphie der oberschlesischen Trias, Teil 2: Der Muschelkalk. Abhandlungen des Reichsamtes für Bodenforschung, Neue Folge, 1944, 208: 1–124. Kowal-Linka M.: Formalizacja litostratygrafii formacji gogolińskiej (trias środkowy) na Śląsku Opolskim, 2008, Geologos 14 (2): 125–161 (i wszystkie prace tam cytowane). Kowal-Linka M.: Nowe jednostki litostratygraficzne w randze warstw w obrębie formacji gogolińskiej (trias środkowy) na Śląsku Opolskim, 2009, Geologia 35 (2): 153-174 (i wszystkie prace tam cytowane). Nawrocki J. & Szulc J.: The Middle Triassic magnetostratigraphy from the Peri-Tethys basin in Poland, Earth and Planetary Science Letters, 2000, 182: 77–92. Niedźwiedzki R.: Litostratygrafia formacji górażdżańskiej i formacji dziewkowickiej na Śląsku Opolskim, 2000, Prace Geologiczno-Mineralogiczne, 71, 1–72. Zawidzka K.: Conodont stratigraphy and sedimentary environment of the Muschelkalk in Upper Silesia, 1975, Acta Geologica Polonica, 25: 217–256.

Linki zewnętrzne http://www.geologos.com.pl/archive.php?issue=11 http://journals.bg.agh.edu.pl/GEOLOGIA/index.php?vol=2009-02

Kategoria:Formacje geologiczne Polski Kategoria:Skały triasu