thumb|Grób Joachima Stefana Bartoszewicza na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Joachim Stefan Bartoszewicz (ur. 3 września 1867 w Warszawie, zm. 23 września 1938 tamże) – polski polityk endecki, publicysta, działacz niepodległościowy, prawnik, lekarz, senator I i II kadencji, prezes Stronnictwa Narodowego w latach 1928-1937. Ojciec malarza Włodzimierza Bartoszewicza
Życiorys Pochodzenie i wykształcenie Był synem również Joachima, doktora medycyny, oraz Haliny z Mittelstaedtów. W 1884 roku ukończył V Gimnazjum Filologiczne w Warszawie. Następnie, pod wpływem ojca, podjął studia medyczne na Wydziale Lekarskim Cesarskiego Uniwersytetu w Warszawie, uzyskując tamże doktorat i dyplom lekarski (1890). Po ukończeniu studiów krótko prowadził samodzielną praktykę lekarska, a następnie pracował jako asystent w klinice ginekologiczno-położniczej w Warszawie. W 1892 roku wyjechał do Paryża, by poznać nowe metody leczenia. Pobyt tam spowodował, że podjął decyzję o porzuceniu praktyki lekarskiej i rozpoczął studia w Szkole Nauk Politycznych (École Libre des Scienses Politiques) na Wydziale Dyplomatycznym. Po dwóch latach (1894) uzyskał dyplom, otrzymując pierwszą nagrodę, a także wielkie odznaczenie (1-er prix et grande distinction). Jego praca pt. „La révolution polonaise de 1831 et de détrônement de Nicolaus” ukazała się drukiem w „Annales de l’Ecole de Sciences politiques”M. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 21–26.. Wedle wspomnień Stanisława Grabskiego „zaofiarowano mu stypendium naukowe na dalsze studia z prawa państwowego w Anglii. Ale pragnął on raczej praktycznej niż naukowej pracy politycznej, a możność takiej pracy widział w Galicji. Pojechał więc do Lwowa”. Na tutejszym uniwersytecie ukończył prawo, uzyskując doktorat obojga praw w 1897 roku („Die Erbschaftsteuer im internationalen Rechte”)M. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 29–31..
Praca zawodowa i rodzina Pracował jako urzędnik we Lwowie w tamtejszym wydziale gminnym. Pełnił także funkcję referenta, kierownika biura statystycznego Wydziału Krajowego. Tu pracował do 1903 roku. W „Wiadomościach Statystycznych” opublikował prace: „Prawo ubogich w Galicji” oraz „Siła podatkowa gmin wiejskich w Galicji”. Jednocześnie nie zaniedbywał pracy naukowej, jednak koleje jego życia nie związały go z katedrą uniwersytecką. W 1898 roku poślubił Magdalenę Bożeniec-Jełowicką (1876–1946), ziemiankę z Wołynia. Miał z nią syna Włodzimierza. W 1904 roku opuścił z rodziną Lwów i osiadł w rodzinnym majątku żony w Brykuli (powiat trembowelski)M. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 33–38..
Działalność społeczno-polityczna Działaczem obozu wszechpolskiego był jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. Pod koniec 1905 Bartoszewicz przybył do Kijowa, a rodzina sprowadziła się w lutym 1906. W latach 1906–1912 był redaktorem naczelnym (po krótkim epizodzie w pełnieniu tej funkcji przez Witolda Lewickiego) organu prasowego Narodowej Demokracji „Dziennik Kijowski”. Opublikował na łamach tego pisma co najmniej 250 artykułówM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 43–45.. Od 1906 roku pełnił także funkcję Komisarza Ligi Narodowej w Kijowie na ziemie ruskieM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 58.. W 1911 roku został powołany do Rady Głównej Ligi Narodowej. Brał także udział w zjeździe tejże organizacji w 1912 roku w Pieniakach (powiat brodzki) u Tadeusza Cieńskiego.
Za działalność polityczną i patriotyczną (m.in. udział w konspiracyjnych spotkaniach z młodzieżą akademicką) został w 1912 roku aresztowany i spędził w więzieniu trzy miesiące. Pobyt stał się przyczyną choroby oczu, która w efekcie przyczyniła się w czasie późniejszym do poważnego osłabienia i następnie do utraty wzrokuM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 58–59..
Okres Wielkiej Wojny Z momentem wybuchu konfliktu zbrojnego w sierpniu 1914 roku był głównym inicjatorem i organizatorem powołania do życia „Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny”. Pełnił w nim funkcję prezesa Rady Okręgowej, obejmującej pięć guberni Wołynia i Podola. Towarzystwo zajmowało się działalnością dobroczynną, wspierając ludność miejscową, ale i potem napływową z ziem Królestwa i Galicji. Obok tego rozwinęło także działalność kulturową i oświatową, w czym pomagały znaczne fundusze, jakie udało mu się zgromadzić. Bartoszewicz należał także do inicjatorów budowania polskich oddziałów wojskowych na tamtejszym terenieM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 66, 75..
W marcu 1917 roku został członkiem Polskiego Komitetu Wykonawczego na RusiZjazd Polski na Rusi w Kijowie w dniach 18–24 czerwca 1917 roku, Winnica [b.r.w], s. 132.M. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 71.. Komitet reprezentował i bronił Polaków oraz koordynował prowadzenie polityki polskiej. Przyczynił się do powstania ponad tysiąca szkół początkujących i kilkudziesięciu średnich. Innym wyrazem aktywności Polaków było m.in. powstanie na wiosnę 1917: Wyższych Kursów Naukowych (Bartoszewicz był tam wykładowcą), Towarzystwa Naukowego, Towarzystwa Krajoznawczego, Towarzystwa Popierania Kultury i NaukiM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 72–73..
W czerwcu 1917 odbył się w Kijowie zjazd polskich organizacji działających na terenie Rusi, gdzie przemówienie otwierające spotkanie wygłosił Bartoszewicz. Przybyło ponad pół tysiąca delegatów, którzy reprezentowali ponad dwieście organizacji. Większość była związana z narodową demokracją. Przedstawiciele ugrupowań socjalistycznych wywołali kryzys i w lipcu 1917 utworzyli odrębną Polską Centralę Demokratyczną. Odbyty w tym samym czasie zjazd organizacji polskich w Moskwie powołał do życia Radę Polską Zjednoczenia Międzypartyjnego. Bartoszewicz wszedł do jej Komitetu Wykonawczego w 1918M. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 77–79..
Zdobycie Kijowa przez bolszewików w lutym 1918 sparaliżowało nie tylko miasto, lecz i działalność polskich organizacji. Bartoszewicz musiał starać się o wyciągnięcie z więzień aresztowanych przez komunistów polskich oficerów. Dopiero wkroczenie Niemców, którzy przepędzili bolszewików, przyniosło pewne uspokojenie i stabilizację, chociaż wiele form aktywności musiało pozostać w ukryciuM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 80–81..
W październiku 1918 razem z rodziną opuścił Kijów i wziął udział w zjeździe narodowych demokratów w Lublinie, odwiedzając w tym samym czasie Lwów. Przez Kraków, do Warszawy dotarł 11 listopada 1918. Tutaj włączył się aktywnie w działalność polityczną. Jednocześnie pod koniec 1918 podjęto decyzję o wyjeździe Bartoszewicza na konferencję pokojową w ParyżuM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 84–89..
Działalność w KNP Członek Komitetu Narodowego Polskiego i sekretarz delegacji polskiej do spraw politycznychM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 93. na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku. Jako ekspert zajmował się tam zagadnieniami politycznymi i dyplomatycznymi. Stanął na czele Wydziału PolitycznegoM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 95.. W latach 1919–1920 pełnił urząd honorowego attaché we Francji. Uczestniczył także w ostatnim posiedzeniu KNP 15 VIII 1919. W geście protestu wobec prowadzonej polityki przez władze państwa polskiego względem Ukrainy i Symona Petlury ustąpił w IV 1920 z zajmowanej funkcji i wrócił do Polski, do PoznaniaM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 98–99..
Działalność w odrodzonej Polsce Po powrocie do kraju napisał Walkę o Polskę, w której to broszurze przedstawił wydarzenia ostatniego czasu. Pracował także nad Podręcznym słownikiem politycznym do użytku posłów, urzędników państwowych, członków ciał samorządowych i wyborców, który został wydany pod koniec 1922. W tym samym roku przeprowadził się do WarszawyM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 100–101.. 12 listopada 1922 został wybrany do senatu z listy nr 8 z woj. lubelskiego z ramienia Związku Ludowo-Narodowego. Wchodził w skład Zarządu Klubu Senackiego ZLN. 14 stycznia 1923 został wybrany do Zarządu Głównego ZLN. Zasiadał w nim do 1924. Aktywnie działał w Polskim Towarzystwie Opieki nad Kresami Wschodnimi. Tutaj wydał Znaczenie polityczne Kresów Wschodnich dla PolskiM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 102–103, 106–108.. W Senacie I kadencji pracował w następujących komisjach: Spraw Zagranicznych, Wojskowych i Morskich, Regulaminowej oraz Konstytucyjnej. Najbardziej angażował się w działania związane z polityką zagraniczną. Nie zaniedbywał pracy publicystycznej, pisząc do „Kuriera Poznańskiego”, „Głosu Lubelskiego”, reaktywowanego „Przeglądu Wszechpolskiego” i „Gazety Warszawskiej”. Od 1925 do 1927 uczestniczył w pracach delegacji polskiej, która miała zawrzeć z Niemcami traktat handlowy. Niemcy rokowania zerwali. 28 listopada 1927 skończyła się kadencja parlamentu i praca Bartoszewicza w SenacieM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 109–110, 114..
Pod rządami sanacji Po zamachu majowym i przegranych przez endecję wyborach z marca 1928, doszło do przekształcenia ZLN w Stronnictwo Narodowe. Bartoszewicz został 7 października 1928 jego prezesem (konkretnie stanął na czele Rady Naczelnej, był prezesem Zarządu Głównego i przewodniczył Komitetowi Politycznemu SN). Wpływ na objęcie przez niego tych funkcji miał Roman Dmowski. Wszedł także w skład Straży Narodowej, która zastąpiła Ligę NarodowąM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 115–118..
W 1929 opublikował Zagadnienia polityki polskiej. W książce tej wyłożył swój pogląd na najważniejsze kwestie polityczno-ustrojowe tamtego czasu. W wyborach w 1930 endecy wzmocnili swoją pozycję w parlamencie, zaś Bartoszewicz ponownie został senatorem III kadencji (1930–1935). W tym czasie nie był zbyt aktywnym parlamentarzystą. Jeśli już wypowiadał się na tematy polityczne, to koncentrował się wokół zagadnień związanych z polityką międzynarodowąM. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 118–121..
W 1937 stanął na czele sądu partyjnego, który badał udział członków SN w komersie korporacji „Arkonia”, w którym uczestniczył także Edward Rydz-Śmigły. Gdy przesłuchiwany Zbigniew Stypułkowski powiedział, że Bartoszewicz wyraził zgodę na jego udział w tym wydarzeniu (m.in. doszło do spotkania grupy działaczy SN z Rydzem-Śmigłym i gen. Władysławem Andersem) – dotychczasowy prezes SN ustąpiłTerej J.J., Rzeczywistość i polityka. Ze studiów nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji, Warszawa 1971, s. 50–52.M. Białokur, Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005, s. 125.. Zmarł ponad rok później 23 IX 1938 w Warszawie. Przyczyną zgonu był atak sercaM. Białokur, Joachim Bartoszewicz jako redaktor i publicysta. Szkic do portretu działacza Narodowej Demokracji, [w:] Prasa Narodowej Demokracji, t. 3: Publicyści, red. E. Maj, A. Dawidowicz, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2012, s. 134. .. Pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 284a-1-26/27).
Poglądy Definiowanie narodu