Dobowy cykl nabożeństw – w obrządku bizantyjskim cerkwi prawosławnej i katolickich Kościołów wschodnich cykl codziennych, stałych nabożeństw towarzyszących określonym porom dnia, zorganizowany według starotestamentowej rachuby czasu, w której doba rozpoczyna się i kończy o zachodzie słońca. W jego skład wchodzi osiem nabożeństw na poszczególne pory dnia i nocy. Odpowiednikiem cyklu dobowego w obrządku rzymskim jest liturgia godzin.
Geneza dobowego cyklu nabożeństw .
Elementy dobowego cyklu nabożeństw W cyklu dobowym występują nabożeństwa w następującej kolejności: wieczerniaNazwa tego nabożeństwa oddawana jest niekiedy w polskich opracowaniach poprzez pojęcie nieszpory, tożsame z określeniem nabożeństwa wieczornego w obrządku rzymskim., gr. ἑσπερινός, cs. вече́рнѧ – jest pierwszym ogniwem dobowego cyklu nabożeństw; zgodnie ze swoją nazwą ma miejsce wieczorem. Celem nabożeństwa jest dziękczynienie za miniony dzień. Może być: wielka (w soboty wieczorem i wigilie wielkich świąt), zwykła (w pozostałe dni) lub mała (jeżeli będzie miało miejsce całonocne czuwanie). W środowe i piątkowe wieczory wielkiego postu, a także w wieczory Wielkiego Poniedziałku, Wtorku i Środy przyjmuje formę liturgii uprzednio poświęconych darów, powieczerze, gr. ἀπόδειπνον, cs. повече́рїе – wchodzące w jego skład modlitwy wyrażają żal i błaganie o przebaczenie popełnionych grzechów, zapewnienie spokojnego odpoczynku nocnego i uchronienie przed pokusą diabelską w czasie snu. Istnieją dwa warianty powieczerza – wielkie (zasadniczo w noce w okresach postnych lub przed niektórymi świętami) i małe (w pozostałe noce), nabożeństwo o północy (połunoszcznica), gr. μεσονυκτικόν, cs. полꙋ́нощница – służy wspominaniu modlitwy Chrystusa w Getsemani, powtórnego nadejścia Chrystusa, Sądu Ostatecznego , jutrznia, gr. ὂρθρος, cs. ᲂу҆́тренѧ – odprawiana przed wschodem słońca, stanowiąca dziękczynienie za minioną noc i prośbę o łaski boże na nadchodzący dzień, godzina pierwsza (czas pierwszy), gr. πρῶτη ὣρα, cs. ча́съ пе́рвый – przypada na godzinę 7, . Celem modlitwy pierwszej godziny jest uświęcenie rozpoczynającego się dnia, (czas trzeci), gr. τρίτη ὣρα, cs. ча́съ тре́тїй – przypada na godzinę 9, jest wspomnieniem i zstąpienia Ducha Świętego na apostołów, (czas szósty), gr. ἓκτη ὣρα, cs. ча́съ шесты́й – przypada na godzinę 12 i upamiętnia ukrzyżowanie Chrystusa, (czas dziewiąty), gr. ἐννάτη ὣρα, cs. ча́съ девѧ́тый – przypada na godzinę 15 i stanowi upamiętnienie śmierci Chrystusa na krzyżu.
W niektórych tradycjach, w szczególności w monasterach, funkcjonują (międzyczasy, gr. μεσώριον, cs. междоча́сїе) sprawowane pomiędzy godziną pierwszą a trzecią (międzygodzina godziny pierwszej), godziną trzecią a szóstą (międzygodzina godziny trzeciej), godziną szóstą a dziewiątą (międzygodzina godziny szóstej) i godziną dziewiątą a wieczernią (międzygodzina godziny dziewiątej), stanowiące dodatkowe nabożeństwa pomiędzy godzinami i będące ich skróconymi wersjami.
Zwieńczenie dobowego cyklu nabożeństw stanowi niewchodząca bezpośrednio w jego skład Boska Liturgia (gr. Θεία Λειτουργία, cs. Боже́ственнаѧ Лїтꙋргі́а), która odprawiana jest w godzinach porannych.
W wigilie niedziel i ważnych świąt odprawia się całonocne czuwanie (gr. ἀγρυπνία, cs. всено́щное бдѣ́нїе), które trwa ok. 2-3 godziny i stanowi połączenie wieczerni, jutrzni i godziny pierwszej danego dnia oraz ewentualnie dodatkowych elementów.
Praktyka liturgiczna Pierwotnie wszystkie nabożeństwa cyklu dobowego odprawiane były oddzielnie, ze ścisłym zachowaniem przypisanych im godzin. Z czasem zasada ta została zliberalizowana dla wygodniejszego umożliwienia wiernym uczestnictwa we wszystkich nabożeństwach, także w monasterach. Zostały one podzielone na trzy grupy: wieczorne, poranne i dzienne. W skład grupy nabożeństw wieczornych wchodzą dziewiąta godzina, wieczernia i powieczerze. Grupę poranną tworzą nabożeństwo o północy, jutrznia i pierwsza godzina. Grupa dzienna to natomiast godziny trzecia i szósta oraz Święta Liturgia. We współczesnej praktyce liturgicznej w cerkwiach odprawianie nabożeństw trzeciej i szóstej godziny (w większości złożonych z modlitw i psalmów czytanych przez lektora) ma miejsce w tym samym czasie co pierwsza część Świętej Liturgii – odbywająca się w prezbiterium przy zamkniętych carskich wrotach proskomidia
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Liturgia prawosławna