thumb|Bombus (Pyrobombus) hypnorum – trzmiel drzewny Trzmiel – zwyczajowa nazwa dużej, krępej i gęsto owłosionej pszczoły o czarnym ubarwieniu, zwykle z szerokimi, poprzecznymi, żółtymi lub pomarańczowymi pasami. W mowie potocznej często błędnie nazywany bąkiem. W literaturze polskiej nazwą „trzmiel” określane są społeczne pszczoły z rodzaju Bombus.

W systematyce biologicznej owady te były do końca XX wieku, a nawet początków XXI wieku klasyfikowane w rodzajach Bombus (i czasami Bombias). Jako odrębną grupę traktowano bardzo podobne do nich, pasożytnicze trzmielce z (dawnego) rodzaju Psithyrus. Wszystkie trzy rodzaje zaliczano do plemienia Bombini, w języku polskim określanego nazwą „trzmiele”, a także do podrodziny BombinaePodrodzina Bombinae nie jest obecnie wyróżniana., również nazywanej trzmielami.

Analizy morfologiczne i molekularne wykazały, że trzmiele i trzmielce (Psithyrus) są ze sobą bardzo blisko spokrewnione. Trzmielce zaliczono do rodzaju Bombus.

Etymologia Nazwa „trzmiel” wywodzona jest od prasłowiańskiego *čьmel'ь: *ščьmel'ь, derywat odczasownikowy utworzony za pomocą przyrostka *-el'ь (podobnie jak kąpiel, kisiel, piszczel etc.) od *ščьmiti „powodować ból, ściskać”Ewa Jakus-Borkowa, Polskie nazwy miejscowości zakończone na -el, [w:] Munuscula Linguistica, Kraków 2006, s. 201..

Biologia i ekologia Trzmiele charakteryzują się stosunkowo długimi języczkami. Ich długość różni się u poszczególnych gatunków, np. trzmiel ogrodowy czy ciemnopasy należą do gatunków długojęzyczkowych. Trzmiele mogą zapylać kwiaty rurkowate o długich koronach bardziej efektywnie niż np. pszczoła miodna. Mają również zdolność zapylania wibracyjnego. Żerują już przy temperaturach ok. 10 °C, a królowe niektórych gatunków żyjących w zimnym klimacie mogą latać nawet przy 2 °C. Te cechy sprawiają, że trzmiele należą do efektywnych i cennych zapylaczy.

Gatunki strefy umiarkowanej są aktywne od marca do października, przy czym dokładny zakres czasowy jest różny u różnych gatunków. Do wcześnie budzących się i długo latających trzmieli należy np. ziemny, z kolei np. trzmiel wysokogórski jest aktywny przez krótszą część roku. Pierwszą czynnością królowej po zimowym śnie jest wyszukanie miejsca na gniazdo. W zależności od gatunku wybiera ona takie miejsca jak podziemne nory, zakamarki w budynkach, kępy suchych traw, dziuple czy gruzowiska.

Przemieszczają się powoli – w locie osiągają prędkość ok. 10 km/h.

Większość trzmieli żyje w monogynicznych koloniach. Ich gniazdo składa się z części zewnętrznej – zbudowanej z suchej trawy, mchu i tym podobnych budulców, często wzmacnianych woskiem, oraz części wewnętrznej, gdzie samica matka buduje woskowy garnuszek, do którego znosi nektar z kwiatów. Następnie buduje z wosku pierwszą komórkę kolebkę, gdzie składa jaja, które ogrzewa ciepłem własnego ciała. Z jaj lęgną się czerwie (lęg trwa do tygodnia), są intensywnie karmione, a po 2 tygodniach tworzą kokony i przepoczwarczają się. Rozwój od jaja do owada doskonałego trwa od 28 do 36 dni.

W strefie umiarkowanej z jaj składanych od początku wiosny do połowy lata lęgną się robotnice pomagające matce w rozbudowie gniazda i spełniające w nim wszystkie funkcje opiekuńcze. Pierwsze osobniki z racji mniejszej ilości pokarmu są nieco mniejsze od wylęgających się później. Od sierpnia lęgną się samce, które odżywiają się pyłkiem kwiatowym, a na końcu młode królowe.Jesienią w strefie umiarkowanej robotnice, samce, a także stare samice giną, zaś młode samice zimują i wiosną zakładają własne kolonie.

Liczebność trzmieli skupionych przy jednym gnieździe to, w zależności od gatunku i kondycji rodziny, od kilkudziesięciu do 500 osobników.

U kilku gatunków z podrodzajów Alpinobombus i Thoracobombus stwierdzono pasożytnictwo społeczne (prawdopodobnie fakultatywne).

Gatunki występujące w Polsce trzmiel ciemnopasy (Bombus ruderatus) trzmiel drzewny lub parkowy (Bombus hypnorum) trzmiel gajowy (Bombus lucorum) trzmiel kamiennik (Bombus lapidarius) trzmiel kołnierzykowy lub wielki (Bombus magnus) trzmiel łąkowy (Bombus pratorum) trzmiel ogrodowy (Bombus hortorum) trzmiel olbrzymi (Bombus fragrans) trzmiel ozdobny (Bombus distinguendus) trzmiel paskowany (Bombus subterraneus) trzmiel rdzawoodwłokowy (Bombus pomorum) trzmiel różnobarwny (Bombus soroeensis) trzmiel rudonogi (Bombus ruderarius) trzmiel rudoszary (Bombus sylvarum) trzmiel rudy (Bombus pascuorum) trzmiel czarnopaskowany (Bombus schrencki) trzmiel stepowy (Bombus laesus) trzmiel grzbietoplam (Bombus laesus maculidorsis) trzmiel sześciozębny (Bombus wurflenii) trzmiel szary (Bombus veteranus) trzmiel zamaskowany (Bombus cryptarum) trzmiel wielkooki (Bombus confusus) trzmiel wrzosowiskowy lub tajgowy (Bombus jonellus) trzmiel wschodni (Bombus semenoviellus) trzmiel wysokogórski (Bombus pyrenaeus) trzmiel wyżynny (Bombus mesomelas) trzmiel zachodni (Bombus cullumanus) trzmiel ziemny (Bombus terrestris) trzmiel zmienny (Bombus humilis) trzmiel żółtopasy (Bombus sichelii) trzmiel żółty (Bombus muscorum) Bombus haematurus trzmiel tojadowy (Bombus gerstaeckeri)

Status ochrony w Polsce W myśl rozporządzenia Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 roku, 28 gatunków trzmieli objętych jest ochroną częściową, co ułatwia ich hodowlę pod nadzorem. Wcześniejsze rozporządzenie z 2004 roku wyłączało z ochrony ścisłej tylko trzmiela ziemnego i kamiennika, kwalifikując je do ochrony częściowej.

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Pszczołowate