Alexander von Zemlinsky (ur. 14 października 1871 w Wiedniu, zm. 15 marca 1942 w Larchmont w stanie Nowy Jork) – austriacki kompozytor i dyrygent, syn dziennikarza i pisarza (1845–1900).
Życiorys Dziadek Aleksandra von Zemlinsky’ego, Antoni Semlinsky, pochodził z katolickiej rodziny z wówczas węgierskiej Żyliny (obecnie na Słowacji) która zamieszkała w Wiedniu. Ze względów prestiżowych przyjął węgierską pisownię nazwiska i dodał nigdy nie potwierdzony tytuł szlachecki „von”.
Już w wieku czterech lat zetknął się z muzyką, uczył się gry na fortepianie. W wieku sześciu lat rozpoczął naukę w szkole sefardyjskiej Midrasz Eliahu, w wieku ośmiu lat przeszedł do szkoły świeckiej. W wieku dziesięciu lat został członkiem chóru synagogi sefardyjskiej. W trzy lata później po mutacji głosu zaczął zarabiać jako akompaniator chóru i organista. Został uczniem konserwatorium Towarzystwa Przyjaciół Muzyki.
Dzięki stypendium Antona Rubinsteina mógł kontynuować studia muzyczne.
W roku 1889 wystąpił jako solista w koncercie fortepianowym Roberta Fuchsa, w roku 1890 w dorocznym konkursie pianistycznym Konserwatorium otrzymał złoty medal i fortepian firmy Bösendorfer. Chętnie zajmował się akompaniamentem w domach zamożnych Wiedeńczyków. Po otrzymaniu dyplomu pianisty studiował w ciągu dwu lat kompozycję u Johanna Nepomuka Fuchsa.
W roku 1891 w wydawnictwie Breitkopf & Härtel w Lipsku ukazały się „Tańce ludowe” (Ländliche Tänze) op. 1. Prawykonanie jego pracy dyplomowej z kompozycji, symfonii d-moll, odbyło się w roku 1892. W tym samym roku Zemlinsky stanął przed komisją poborową, która uznała go za niezdolnego do służby wojskowej ze względu na wzrost (159 cm).
W powstałej z jego inicjatywie „Stowarzyszeniu Muzycznym Polihymnia” poznał i zaprzyjaźnił się z Arnoldem Schönbergiem.
W okresie 1893–1895 skomponował operę Sarema, której prawykonanie w królewskiej operze monachijskiej spotkało się z dobrym przyjęciem. Również następne utwory, w tym opera Es war einmal... stały się kolejnymi sukcesami kompozytora.
Ze względu na narastający w Wiedniu antysemityzm i Sprawę Dreyfusa Zemlinsky wystąpił w roku 1899 z gminy żydowskiej. To samo uczyniła w dwa lata później jego siostra Matylda, która poślubiła Arnolda Schönberga.
Około roku 1900 Zemlinsky został członkiem loży wolnomularskiej. W roku 1906 przyjął wyznanie ewangelickie. Zmienił pisownię nazwiska, opuszczając pseudowęgierskie „z” (Zemlinszky) i tylko przy występach w roli dyrygenta korzystał z nieudokumentowanego „von”. Zmienił też oficjalną datę urodzin z 14 października 1871 na 4 października 1872.
W roku 1900 przy okazji prawykonania kantaty Frühlingsbegräbnis (Pogrzeb wiosenny) poznał Almę Schindler i zakochał się bez wzajemności. Alma lekceważyła go ze względu na niski wzrost, chociaż doceniała go jako kompozytora. W roku 1902 wyszła za mąż za starszego od niej o 19 lat Gustava Mahlera. mały|upright|Portret Aleksandra Zemlinskiego, Richard Gerstl, lipiec 1908. Zemlinsky poślubił 21 czerwca 1907 Idę Guttman, która 8 maja 1908 urodziła ich córkę Johannę Marię.
Ze względu na kłopoty materialne przyjął stanowisko głównego dyrygenta w Carltheater, co zapewniało mu stały dochód, ale nie pozostawiało wiele czasu na komponowanie.
W roku 1903 przeniósł się z Carltheater do Theater an der Wien, a w roku 1904 do Volkstheater. W roku 1907 z poparciem Mahlera przeniósł się do Hofoper.
W roku 1911 został dyrektorem muzycznym niemieckiej sceny operowej w Pradze.
Po powstaniu Czechosłowacji pozostał Zemlinsky w Pradze. W roku 1920 został rektorem Niemieckiej Akademii Muzyki i Sztuk Przedstawiających w Pradze. Dzięki temu mógł poświęcić więcej czasu na kompozycję.
W połowie roku 1927 przeniósł się Zemlinsky do Berlina, gdzie objął kierownictwo Krolloper. Występował jako dyrygent w wielu miastach Europy. Po zgonie żony Idy (1929) poślubił 1930 Luizę Sachsel.
Po dojściu Hitlera do władzy przeniósł się z Berlina do Wiednia.
Po przyłączeniu Austrii do III Rzeszy 11–12 marca 1938 zdecydował się Zemlinsky opuścić kraj. 9 czerwca 1938 otrzymał wizę czechosłowacką, 15 września opuścił Austrię, 23 grudnia 1938 wylądował w Nowym Jorku.
W Stanach Zjednoczonych stan zdrowia Zemlinskiego zaczął się pogarszać, m.in. uległ udarowi, potem wywiązało się zapalenie płuc.
Urna z prochami Zemlinskiego został złożona na Zentralfriedhof w Wiedniu w roku 1985.
Życie prywatne Aby poślubić pochodzącą z żydowskiej rodziny Klarę Semo przeszedł na judaizm i został członkiem gminy żydowskiej.
Twórczość Opery 1897: Sarema. Libretto: kompozytor, i Arnold Schönberg; prapremiera: Monachium 1897 1900: Był sobie raz (Es war einmal...). Libretto: Maximilian Singer według Holgera Drachmanna; prapremiera: Wiener Hofoper 1900 Görge Marzyciel (Der Traumgörge). Libretto: Leo Feld; prapremiera Norymberga 1980 Szata zdobi człowieka (Kleider machen Leute. Libretto: Leo Feld według noweli Gottfrieda Kellera. Prapremiera: 1910 Wiedeń Tragedia florencka (Eine florentinische Tragödie). Libretto: Oscar Wilde w przekładzie Maxa Meyerfelda. Prapremiera: Stuttgart 1917 Karzeł (Urodziny infantki) (Der Zwerg) Libretto: Georg C. Klaren według Oscara Wilde’a Prapremiera: Kolonia 1922 Kredowe koło (Der Kreidekreis). Libretto: kompozytora. Prapremiera: Zürich 1933 Król Kandaules (Der König Kandaules). Libretto: kompozytor według André Gide’a Prapremiera Hamburg 1996 Cyrce - nieukończona
Utwory fortepianowe
I Sonata fortepianowa (1887) Koncert fortepianowy b-moll (1888, szkic) II Sonata fortepianowa (1890) Cztery utwory (1891) Cztery miniatury (1891) Cztery miniatury (1891) Sześć utworów (1891) Cztery utwory na cztery ręce (1891) Trzy łatwe utwory (1891) Ländliche Tänze op. 1 (1891) Vier Balladen (1893) Albumblatt. Erinnerung aus Wien (1895) Skizze (1896) Fantasien über Gedichte von Richard Dehmel op. 9 (1898) Menuet (1901) Pięć utworów na cztery ręce (1903) Preludium i Courante (1938)
Przypisy
Bibliografia Katharina John: Alexander von Zemlinsky und die Moderne. Berlin, 2009. Dyskografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Austriaccy dyrygenci Kategoria:Austriaccy kompozytorzy operowi Kategoria:Austriacy pochodzenia węgierskiego Kategoria:Węgrzy pochodzenia słowackiego Kategoria:Austriaccy wolnomularze Kategoria:Austriaccy Żydzi Kategoria:Ludzie urodzeni w Wiedniu Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Centralnym w Wiedniu Kategoria:Urodzeni w 1871 Kategoria:Zmarli w 1942