Zamach stanu w Mali w 2012 – zamach stanu przeprowadzony 21 marca 2012 roku przez malijskie wojsko przeciw prezydentowi Amadou Toumani Touré. Jego wynikiem było obalenie prezydenta, aresztowanie szefowej i członków rządu oraz przejęcie władzy przez juntę wojskową, Narodowy Komitet na rzecz Przywrócenia Demokracji i Państwa (CNRDR), na czele z kapitanem Amadou Sanogo.
Przywódcy junty przejęcie władzy uzasadniali niekompetencją poprzedniej administracji na polu walki z rebelią Tuaregów w północnych rejonach kraju oraz nieradzeniem sobie z korupcją. W pierwszych dniach po zamachu wprowadzili godzinę policyjną, zamknęli granice państwa i rozwiązali wszystkie instytucje republiki. Obalony prezydent ewakuował się w nieznane miejsce w kraju, pozostając bezpiecznym w otoczeniu wiernych mu oddziałów. 27 marca 2012 liderzy junty ogłosili nową konstytucję, sankcjonującą nową sytuację. Szefem państwa wyznaczała ona Amadou Sanogo, przewodniczącego CNRDR, który miał pełnić władzę do czasu organizacji wyborów, których termin nie został jednakże określony.
Zamach stanu spotkał się ze zdecydowanym potępieniem ze strony organizacji międzynarodowych oraz wielu państw, w tym krajów z regionu Afryki Zachodniej. Do natychmiastowego przywrócenia porządku demokratycznego wezwała ONZ, Unia Afrykańska, ECOWAS, Unia Europejska oraz Bank Światowy. Pomoc finansową dla rządu Mali wstrzymała UE, Stany Zjednoczone i Kanada, a Francja zwiesiła współpracę wojskową. Unia Afrykańska i ECOWAS zawiesiły natomiast członkostwo Mali w organizacjach. 29 marca 2012 ECOWAS wystosowała ultimatum do junty wojskowej, domagając się niezwłocznego rezygnacji z władzy, a 2 kwietnia 2012 nałożyła na kraj sankcje dyplomatyczne, gospodarcze i finansowe.
Jednocześnie z przewrotem w stolicy, ofensywę zbrojną wznowili tuarescy rebelianci, którzy do 1 kwietnia 2012 opanowali cały obszar północnych regionów kraju, zdobywając największe miasta Kidal, Gao i Timbuktu. 6 kwietnia 2012 ogłosili natomiast powstanie niepodległego państwa Azawadu, co spotkało się jednakże ze zdecydowanym sprzeciwem ze strony społeczności międzynarodowej.
Pod wpływem nacisków i wysiłków mediacyjnych ze strony ECOWAS, nałożonych przez nią sankcji gospodarczych i finansowych oraz w obliczu opanowania północy kraju przez siły rebeliantów, 6 kwietnia 2012 junta wojskowa zgodziła się na przekazanie władzy w ręce cywilnej administracji. Zawarte porozumienie przewidywało powołanie przejściowych władz na czele z przewodniczącym parlamentu Dioncoundą Traoré oraz organizację wolnych wyborów na terytorium całego kraju w ciągu 40 dni. W zamian za rezygnację z władzy członkowie junty wojskowej zostali objęci immunitetem, a ECOWAS zniosła wszystkie sankcje nałożone na Mali.
8 kwietnia 2012 oficjalną rezygnację z urzędu prezydenta złożył Amadou Toumani Touré, a 12 kwietnia 2012 Dioncounda Traoré został zaprzysiężony na stanowisku tymczasowego prezydenta kraju. Członkowie junty uwolnili również aresztowanych członków rządu i administracji państwowej. 17 kwietnia 2012 na urząd premiera rządu tymczasowego powołany został Cheick Modibo Diarra.
Geneza W Mali, od czasu uzyskania niepodległości od Francji w 1960 do końca XX wieku, dwukrotnie dochodziło do wojskowych zamachów stanu. Po raz pierwszy wojsko sięgnęło po władzę w 1968, obalając pierwszego prezydenta Modibo Keitę. Na czele państwa stanął wówczas porucznik Moussa Traoré, który rządził do 1991. Został wówczas odsunięty od władzy w wyniku kolejnego zamachu stanu, któremu przewodził Amadou Toumani Touré, dowódca wojsk spadochronowych. Touré przez rok stał na czele junty wojskowej, przeprowadzając w tym czasie wolne wybory i przekazując w 1992 władzę prezydentowi Alphie Oumarowi Konaré. Po dziesięciu latach sam objął stanowisko prezydenta Mali, wygrywając w 2002 wybory. W 2007 uzyskał reelekcję na drugą i zgodnie z konstytucją ostatnią kadencję.
Mali od początków swojej państwowości zmagało się z powstaniami Tuaregów, ludu pochodzenia berberyjskiego zamieszkującego północne rejony kraju i całe pogranicze Algierii, Libii, Nigru i Burkina Faso. Tuaregowie, zarzucający malijskim władzom i czarnoskórym mieszkańcom południa kraju dyskryminację w życiu społecznym i politycznym, dążyli do utworzenia własnego państwa lub co najmniej uzyskania szerokiej autonomii na drodze walki zbrojnej. Do powstań Tuaregów dochodziło w latach 1962-64, 1990-95 oraz 2007-2009. W 2009 strony podpisały porozumienie pokojowe.
Do zaognienia konfliktu doszło pod koniec 2011, kiedy po obaleniu i zabójstwie pułkownika Muammara al-Kaddafiego do Mali powrócili tuarescy najemnicy, walczący w czasie wojny domowej po jego stronie i wchodzący w skład jego straży. Napływ nowych, dobrze uzbrojonych i wyćwiczonych, bojowników zmienił sytuację w regionie. Stanowili oni trzon powstałej pod koniec 2011 organizacji polityczno-zbrojnej, Narodowego Ruchu Wyzwolenia Azawad (National Movement for the Liberation of Azawad, MNLA). 17 stycznia 2012 MNLA rozpoczął działania zbrojne w północnym Mali, dokonując ataków na kilka miast.
Walki kontynuowane były w lutym i w marcu, kiedy MLNA podejmował nowe ofensywy. Na przełomie stycznia i lutego 2012 w Bamako doszło do kilkudniowych demonstracji społecznych. Protestujący przed siedzibą prezydenta domagali się od władz podjęcia skuteczniejszych działań w celu stłumienia rebelii i zarzucali rządzącym niewystarczające uzbrojenie wojsk walczących na linii frontu.
W połowie marca tuarescy bojownicy odnieśli kolejne sukcesy na polu walki, odbijając z rąk rządowych miasto Tessalit oraz wkraczając do dwóch innych miast, Diré oraz Goundam. Walki doprowadziły do migracji setek tysięcy obywateli. Północne rejony Mali, według szacunków ONZ, opuściło niemal 200 tysięcy osób, z czego połowa znalazła schronienie w przygranicznych obozach dla uchodźców w Mauretanii, Nigrze, Burkina Faso i Algierii, podczas gdy pozostali uciekli na południe kraju.
19 marca 2012 Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej (ECOWAS) zaapelowała do państw członkowskich o udzielenie wsparcia logistycznego malijskiemu wojsku w walce z MLNA. Tego samego dnia w miastach Kati i Gao setki obywateli demonstrowało przeciwko słabemu wyposażeniu wojsk walczących z rebeliantami, domagając się zapewnienia należytego bezpieczeństwa państwa. Niestabilna sytuacja w kraju mogła utrudnić przygotowywany proces wyborczy. 29 kwietnia 2012 w Mali miały odbyć się wybory prezydenckie, po których urzędujący drugą kadencję prezydent Touré miał złożyć urząd. Władze zapowiedziały, że wybory odbędą się zgodnie z planem, pomimo prowadzenia działań zbrojnych na północy.
Bunt wojska thumb|240px|Malijskie wojsko Zamach stanu w Mali rozpoczął się w godzinach popołudniowych 21 marca 2012 i początkowo przybrał formę buntu wojskowego. Do pierwszych wystąpień doszło w mieście Kati, położonym 20 km na północ od stolicy kraju, Bamako. Katalizatorem wydarzeń była wizyta ministra obrony, generała Sadio Gassamy w miejscowych koszarach wojskowych, do których przybył w ramach objazdu jednostek walczących na północy Mali z rebelią Tuaregów. W trakcie jego wystąpienia żołnierze zarzucili mu i całemu rządowi podejmowanie niewystarczających wysiłków na rzecz stłumienia powstania oraz niedostateczne wyposażenie i uzbrojenie armii. Wzburzone wojsko obrzuciło ministra kamieniami, po czym chwyciło za broń i wszczęło bunt. Minister Gassama uciekł z koszar, nie odniósłszy ran. Jednakże w wyniku zajść rannych zostało dwóch żołnierzy.
Na wiadomość o wydarzeniach w Kati, straż prezydencka otoczyła pałac prezydencki i odcięła do niego dostęp. W kolejnych godzinach bunt przeniósł się do centrum Bamako. Do 10-minutowej wymiany ognia doszło przed budynkiem publicznego radia i telewizji. Gmach telewizji został zdobyty przez buntowników, w wyniku czego na kilka godzin zaprzestano nadawania sygnału radiowo-telewizyjnego. Po jego wznowieniu emitowane były tańce i muzyka ludowa. Przed północą zapowiedziano odczytanie komunikatu wojskowego.
Wieczorem walki przeniosły się przed siedzibę prezydenta, bronioną przez elitarne oddziały spadochroniarzy, tzw. Czerwone Berety. Ulice Bamako z powodu toczonych działań opustoszały. 21 marca 2012 do buntu wojska doszło także w mieście Gao, w którym rekruci otworzyli ogień i wzięli za zakładników swoich przełożonych. Dla władz i społeczności międzynarodowej stało się jasne, że wojskowa rebelia przekształciła się w zamach stanu.
Obalenie prezydenta i przejęcie władzy W wyniku całonocnych walk buntownicy zdobyli pałac prezydencki. Aresztowali przebywających w nim ministrów spraw zagranicznych Soumeylou'a Boubèye Maïgę oraz administracji Kafougounę Koné. Prezydent Amadou Toumani Touré, który 21 marca 2012 przebywał w pałacu zdążył się ewakuować przed jego zdobyciem w otoczeniu lojalnego mu wojska.
22 marca 2012 około godziny 4:45 czasu lokalnego, po kilku nieudanych próbach spowodowanych problemami technicznymi z dźwiękiem, z pierwszym telewizyjnym orędziem wystąpiła grupa kilkunastu wojskowych, która obwołując się Narodowym Komitetem na rzecz Przywrócenia Demokracji i Państwa (CNRDR) ogłosiła zdobycie pałacu prezydenckiego i przejęcie władzy w kraju od „nieudolnego reżimu” prezydenta Touré. W imieniu junty wojskowej przemawiał jej rzecznik, porucznik Amadou Konare, który stwierdził, że przyczyną przewrotu była niezdolność rządu do stłumienia rebelii Tuaregów na północy kraju oraz „brak odpowiednich środków do obrony narodu”. Zapowiedział, że ostatecznie władza powróci do rąk cywilnych, do demokratycznie wybranego prezydenta, jak tylko przywrócona zostanie jedność państwa, a jego integralność nie będzie zagrożona. Przywódcą junty został mianowany kapitan Amadou Sanogo, który ogłosił wprowadzenie godziny policyjnej na całym obszarze Mali. Junta ogłosiła zawieszenie konstytucji i rozwiązanie instytucji republiki, a także zamknięcie wszystkich granic państwowych.
22 marca 2012 junta aresztowała kilkunastu członków rządów oraz administracji państwowej i osadziła ich w koszarach wojskowych w Kati. Oprócz zatrzymanych wcześniej ministrów spraw zagranicznych i administracji, aresztowana została premier Cissé Mariam Kaïdama Sidibé oraz były premier Modibo Sidibé, a także ministrowie: komunikacji, rolnictwa, sprawiedliwości, spraw publicznych, turystyki, burmistrz Bamako oraz przewodniczący Rady Gospodarczej, Społecznej i Kulturalnej.
22 marca 2012 miejsce przebywania obalonego prezydenta Touré pozostawało nieznane, jednakże wierne mu oddziały wojska przekazały informację, że czuje się dobrze oraz znajduje się w bezpiecznym miejscu. 23 marca 2012 przewodniczący Komisji Unii Afrykańskiej Jean Ping poinformował, że według posiadanych przez niego informacji prezydent Touré pozostaje bezpieczny w otoczeniu wiernych mu wojsk w pobliżu Bamako.
Według przedstawicieli stołecznego Szpitala im. Gabriela Toure, w wyniku walk w mieście do placówki przyjętych zostało ok. 20 cywilów z ranami postrzałowymi. Przedstawiciele wojska podali do wiadomości, że w czasie walk zginął jeden żołnierz. Malijski Czerwony Krzyż informował natomiast o około 40 rannych. Z kolei raport Amnesty International mówił o 3 ofiarach śmiertelnych i 28 rannych.
Reakcja międzynarodowa Zamach stanu w Mali spotkał się już w pierwszym dniu z potępieniem ze strony Organizacji Narodów Zjednoczonych, regionalnych organizacji międzynarodowych oraz części państw. 22 marca 2012 sekretarz generalny ONZ Ban Ki-moon wyraził „głębokie zaniepokojenie” wydarzeniami, zaapelował o spokój i rozwiązanie wszelkich sprzeczności na drodze pokojowej. Potwierdził przywiązanie organizacji do porządku demokratycznego w Mali i zaapelował o jego natychmiastowe przywrócenie. O to samo zaapelowała Rada Bezpieczeństwa ONZ, która wezwała również juntę do zapewnienia bezpieczeństwa prezydentowi Touré, uwolnienia wszystkich zatrzymanych urzędników państwowych oraz powrotu żołnierzy do koszar.