thumb|200px|Sobór Przeczystej Bogurodzicy w Wilnie thumb|200px|Relikwie męczenników wileńskich, najszerzej czczonych świętych prawosławnych związanych z Litwą thumb|200px|Cerkiew Iwerskiej Ikony Matki Bożej w Połądze Prawosławie na Litwie jest obecne co najmniej od XIII w. Z racji położenia geograficznego (sąsiedztwo z prawosławnymi państwami ruskimi) Litwini, będąc jeszcze wyznawcami religii pogańskiej, często stykali się z tym wyznaniem. W miarę rozwoju terytorialnego Wielkiego Księstwa Litewskiego ludność prawosławna, etnicznie ruska, znalazła się w tym kraju w zdecydowanej większości sięgającej 90% mieszkańców państwa. Rutenizacji ulegały elity państwowe, podczas gdy dynastia panująca zachowała wierzenia pogańskie. Wielu litewskich wojów i książąt pozyskiwała włości na ziemiach ruskich, przyjmując nierzadko chrzest. Prawosławie przyjęli m.in. trzej bracia Trojdena, Wojsiełk, synowie Giedymina Jawnuta (Iwan), Narymunt (Gleb), Lubart (Dymitr). Cerkwie prawosławne, a być może także monastery, w Wilnie fundowała Julianna twerska – druga żona wielkiego księcia Olgierda. Ze świątyń korzystali, obok fundatorki i jej świty, także kupcy ruscy, którzy w I poł. XIV w. tworzyli już w mieście zwartą kolonię.
W 1387 wielki książę litewski Jagiełło przyjął chrzest w obrządku łacińskim, po czym podjęta została masowa chrystianizacja społeczeństwa w tymże obrządku. Jagiełło założył w Wilnie biskupstwo rzymskokatolickie, stworzył pierwsze parafie i udzielił Kościołowi katolickiemu immunitetu sądowego i skarbowego. Oznaczało to uznanie katolicyzmu za religię państwową w Wielkim Księstwie Litewskim. Po nadaniu katolickim bojarom przywilejów w 1387 i ich rozszerzeniu aktem horodelskim z 1413 prawosławna szlachta litewska została pozbawiona prawa zasiadania w Radzie Panów i obejmowania wyższych, najbardziej dochodowych urzędów państwowych. Uprawnienia szlachty prawosławnej i katolickiej na Litwie zostały zrównane w 1434. Kościoły katolicki i prawosławny współistniały na Litwie do unii brzeskiej, gdy Kościół katolicki, z poparciem króla Zygmunta III Wazy, przystąpił do zdecydowanych działań na rzecz nawracania prawosławnych na unię. W XVII i XVIII stuleciu znaczna część wyznawców prawosławia na Litwie przyjęła katolicyzm w obrządku wschodnim.
Po rozbiorach Polski i aneksji ziem litewskim do Imperium Rosyjskiego prawosławie stało się, podobnie jak w całej Rosji, wyznaniem uprzywilejowanym. Na mocy zatwierdzonych przez cara decyzji synodu połockiego wierni uniccy zostali administracyjnie zaliczeni w poczet wiernych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Władze rosyjskie odebrały katolikom łacińskim kilkanaście obiektów sakralnych, adaptując je następnie na cerkwie. Kampania propagowania prawosławia, połączona z rusyfikacją w sferze językowej i kulturowej, uległa szczególnemu nasileniu po stłumieniu powstania styczniowego.
W niepodległej II Rzeczypospolitej funkcjonowała diecezja wileńsko-lidzka Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, podczas gdy na ziemiach niepodległej Litwy kontynuowała działalność eparchia wileńska i litewska Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. W okresie przynależności Litwy do ZSRR Kościół prawosławny nie poniósł większych strat – w celu utrudniania wszelkimi sposobami działalności większościowego Kościoła katolickiego władze radzieckie znacząco ograniczyły skalę represji wobec prawosławia i tylko w kilkunastu przypadkach zlikwidowały prawosławne parafie. Zezwoliły także na kult męczenników wileńskich.
Współcześnie (2013) prawosławie jest drugim pod względem liczby wiernych wyznaniem na Litwie, po katolicyzmie obrządku łacińskiego. Jest prawnie uznawane za jedną z dziewięciu tradycyjnych religii Litwy, którym przysługuje wsparcie finansowe państwa. Tradycyjnie związane jest z mniejszością rosyjską na Litwie. Przynależność do Kościoła prawosławnego deklarowało w 2011 r. 114 tys. osób (na ogólną liczbę 3 mln 250 tys. obywateli Litwy). W kraju funkcjonuje 50 parafii i dwa monastery. Do 2024 r. wszystkie prawosławne placówki duszpasterskie w kraju podlegały eparchii wileńskiej i litewskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. W 2024 r. działalność na Litwie rozpoczął egzarchat uznający jurysdykcję Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, który w momencie powstania liczył 10 parafii.
Historia W Wielkim Księstwie Litewskim Przed chrztem Litwy thumb|200px|Cerkiew św. Paraskiewy w Wilnie z 1345 jest najstarszą świątynią prawosławną w stolicy LitwyObecny wygląd cerkwi jest rekonstrukcją według projektu Nikołaja Czagina z XIX w. 200px|right|thumb|Cerkiew monasteru Trójcy Świętej w Wilnie, najstarszej prawosławnej wspólnoty monastycznej na ziemiach litewskich Z racji położenia geograficznego Litwini, będąc jeszcze wyznawcami religii pogańskiej, często stykali się z prawosławiem. Wielu litewskich wojów i książąt pozyskiwało włości na ziemiach ruskich, przyjmując nierzadko chrzest w obrządku tego wyznania. Cerkwie prawosławne, a być może także monastery, w Wilnie fundowała Julianna twerska – druga żona wielkiego księcia Olgierda. Ze świątyń korzystali, obok fundatorki i jej świty, także kupcy ruscy, którzy w I poł. XIV w. tworzyli już w mieście zwartą kolonię. W wyniku rozwoju terytorialnego Wielkiego Księstwa Litewskiego w XIII i XIV w. rosła liczba żyjących w jego granicach prawosławnych Rusinów. Prawosławie przyjęli m.in. trzej bracia Trojdena, Wojsiełk, synowie Giedymina Jawnuta (Iwan), Narymunt (Gleb), Lubart (Dymitr).
Zdaniem Z. Kiaupy, J. Kiaupiene i A. Kuncevičiusa na ziemiach etnicznie litewskich nie była prowadzona szerzej zakrojona misja prawosławna, przez co wśród elit państwa litewskiego wyznanie to przyjmowali jedynie ci możnowładcy, którzy sprawowali władzę na ziemiach ruskich Wielkiego Księstwa. Jak podkreślają ci autorzy:
Z kolei Antoni Mironowicz pisze o prowadzeniu misji przez metropolitów kijowskich, zaznaczając jednak, że nie przynosiła ona większych efektów wśród ludności litewskiej (nieruskiej). Prawosławne duchowieństwo metropolii kijowskiej było lojalne wobec świeckich władców Litwy. Od końca XIII w. przez całe XIV stulecie władcy Litwy dążyli natomiast do wyodrębnienia z metropolii kijowskiej odrębnej metropolii litewskiej, z uwagi na fakt, że rosnące w siłę państwo moskiewskie starało się szerzyć wśród prawosławnych mieszkańców Litwy propagandę antylitewskąOd 1299 siedzibą metropolitów kijowskich był Włodzimierz nad Klaźmą, zaś od 1325 – Moskwa. Por. B. Gudziak, Kryzys i reforma. Metropolia kijowska, patriarchat Konstantynopola i geneza unii brzeskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2008, 978-83-227-2899-4, ss.23–24. W 1299 na erygowanie metropolii litewskiej z siedzibą w Nowogródku zgodził się patriarcha konstantynopolitański Jan XII, pozytywnie odpowiadając na starania Witenesa. Metropolita litewski zajmował 82 pozycję w hierarchii Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. Zgoda na powołanie do życia nowej administratury wynikała z polityki cesarza bizantyńskiego Andronika II, niechętnego Kościołowi łacińskiemu i dążącego do wzmocnienia pozycji prawosławia w krajach słowiańskich. Faktyczny początek działalności metropolii litewskiej miał miejsce w 1315, imię pierwszego zwierzchnika jest nieznane, pierwszym znanym z imienia hierarchą na tej katedrze był urzędujący w 1327 Teofil. Nie przetrwały również informacje o strukturze metropolii litewskiej i ewentualnych podlegających jej eparchiach. Sam metropolita nie był w stanie prowadzić szerzej zakrojonej pracy misyjnej z powodu braku poparcia ze strony pogańskich książąt i aktywność zakonów rzymskokatolickich. W 1330 metropolia litewska została zlikwidowana. Prawdopodobnym inicjatorem tego posunięcia był metropolita kijowski Teognost, dążący do ponownego zjednoczenia wszystkich prawosławnych struktur na ziemiach wschodniosłowiańskich w jednej metropolii kijowskiej.
W 1327 wielki książę Olgierd, po ślubie z księżną witebską Anną Marią, ochrzcił w obrządku prawosławnym swoich czterech najstarszych synów i rozważał wprowadzenie na Litwie chrześcijaństwa. Olgierd w 1354 wznowił starania o reaktywowanie metropolii litewskiej i domagał się podporządkowania jej ruskich eparchii prawosławnych. Działania te zakończyły się powodzeniem i w 1354 na czele odnowionej metropolii stanął biskup Teodoryt. Jeszcze w tym samym roku zastąpił go biskup Roman, szwagier Olgierda. Natychmiast znalazł się on w konflikcie z rezydującym w Moskwie metropolitą kijowskim Aleksym, który nie pogodził się z wyłączeniem metropolii litewskiej spod jego jurysdykcji. W 1355 kwestia ta była przedmiotem obrad patriarszego synodu w Konstantynopolu. W roku następnym ostatecznie rozstrzygnął on kwestię podziału administracyjnego Kościoła na ziemiach litewskich i ruskich, podporządkowując metropolitom litewskim eparchie nowogródzką, briańską i połocką. Metropolita Roman nadal starał się jednak o przejęcie urzędu metropolity kijowskiego. Spór między hierarchami, utrudniający metropoliom prowadzenie działań misyjnych, zniechęcił Olgierda do przeprowadzenia chrztu Litwy w obrządku prawosławnym. W 1362, po zajęciu przez Litwę ziemi kijowskiej, Roman przeniósł swoją rezydencję do Kijowa. Chociaż za panowania Olgierda doszło do znaczącego rozwoju Kościoła prawosławnego na Litwie, nie stał się on wyznaniem panującym. Według Antoniego Mironowicza przyczyną tego faktu była obawa przed wpływami moskiewskimi, jakie za pośrednictwem religii mogłyby rozprzestrzeniać się na litewskiej prowincji. Równocześnie pogańskie Wielkie Księstwo Litewskie cechowała tolerancja wobec chrześcijan zarówno wschodnich, jak i zachodnich.
W 1361 patriarszy synod w Konstantynopolu ponownie omawiał zagadnienie granicy między metropoliami litewską i kijowską. W skład pierwszej zostały zaliczone eparchie połocka i turowska, nie rozstrzygnięto natomiast jednoznacznie jurysdykcji pięciu eparchii na Wołyniu. Siedzibą metropolity pozostał Nowogródek. Najważniejszymi ośrodkami prawosławnego życia religijnego były miasta-siedziby biskupów oraz Wilno. W 1390 w mieście tym funkcjonowało jedenaście cerkwi oraz monaster Trójcy Świętej, przy siedmiu katolickich kościołach i klasztorze bernardyńskim. Szczególną rolę odgrywały monastery. W Wielkim Księstwie Litewskim 90% ludności wyznawała prawosławie (byli to Rusini i Litwini, którzy ulegli rutenizacji; proces ten był widoczny wśród elit kraju). W państwie dominowała kultura ruska. Jednak w 1362 po śmierci metropolity Romana patriarcha konstantynopolitański nie wyznaczył jego następcy. Formalnie nie będąc skasowaną, metropolia litewska do 1377 nie miała zwierzchnika. W 1375 wielki książę Olgierd zażądał od patriarchy Konstantynopola wyjęcia ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego spod jurysdykcji metropolity kijowskiego Aleksego, grożąc delegalizacją Kościoła prawosławnego w swoim państwie w razie odmowy. Na ziemie litewskie został skierowany wówczas popierany przez Olgierda kandydat – bułgarski biskup Cyprian, który łączył zarząd metropolii litewskiej i halickiej.
W 1383 wielki książę litewski Jagiełło podjął rozmowy z Moskwą w sprawie możliwego sojuszu, jaki wiązałby się z przyjęciem przez Litwę chrztu w obrządku prawosławnym. Mając jednak na uwadze możliwą stratę litewskich ziem ruskich zarzucił ten projekt na rzecz rozmów z Polską o możliwej unii. Jagiełło brał również pod uwagę fakt, że przyjęcie prawosławia przez Litwę nie powstrzymałoby agresji krzyżackiej, gdyż chrześcijanie wschodni byli uważani przez łaciński zachód za heretyków.
Męczennicy wileńscy thumb|200px|Ikona męczenników wileńskich Według prawosławnej tradycji w 1347 na rozkaz Olgierda straceni zostali trzej jego dworzanie, Kumec, Nieżyło i Kruglec, którzy przyjęli w tajemnicy prawosławny chrzest (z imionami Antoni, Jan i Eustachy). W 1364 Patriarchat Konstantynopolitański ogłosił ich świętymi. Według J. Ochmańskiego relację o losach męczenników wileńskich, podobnie jak opowieść o franciszkanach zamordowanych w czasach Giedymina, należy traktować jako legendę służącą szerzeniu danego wyznania.
Po chrzcie Litwy