Gorzyk białogłowy (Pseudopipra pipra) – gatunek ptaka z podrodziny gorzyków (Piprinae) w obrębie rodziny gorzykowatych (Pipridae).
Rozmieszczenie geograficzne Gorzyk białogłowy występuje w Ameryce Centralnej i Południowej, zamieszkując w zależności od podgatunku: P. pipra anthracina – gorzyk panamski – środkowa i wschodnia Kostaryka (Kordyliera Środkowa i Cordillera de Talamanca) oraz zachodnia Panama przez wschodnie Chiriquí (Cordillera de Tolé) i Veraguas na pacyficznym zboczu, a także północne Veraguas i Coclé na karaibskim zboczu (na zachód od Strefy Kanału Panamskiego). P. pipra minima – południowo-zachodnia Kolumbia, po zachodniej stronie zachodniej części Andów (departamenty Valle i Cauca). P. pipra bolivari – północno-zachodnia Kolumbia (Córdoba na wschód do południowego Bolívaru). P. pipra unica – strefa subtropikalna północno-środkowej i południowej Kolumbii (dolina rzeki Magdalena na południe od Huili) P. pipra coracina – gorzyk andyjski – północno-zachodnia Wenezuela (Serranía de Perijá i południowo-wschodnia Lara na południe do południowo-wschodniej Táchiry), na południe, na wschodnim zboczu wschodniej części Andów, do wschodniego Ekwadoru i północno-środkowego Peru (na północ od rzeki Marañón) P. pipra occulta – północno-środkowe Peru, po wschodniej stronie środkowej części Andów (San Martín do Huánuco); odnotowany w skrajnie południowo-wschodnim Ekwadorze P. pipra comata – gorzyk żałobny – wschodnio-środkowe Peru od południowego Pasco na południe do północnego Cuzco) P. pipra pipra – gorzyk białogłowy – południowa i wschodnia Wenezuela (region Gujana oraz niziny wschodniej Kolumbii (co najmniej od Guainía na południe do północnego Vaupés i północnego Amazonas) oraz Brazylia, głównie na północ od rzeki Amazonka (na wschód do Amapá, przecinając południowy brzeg w Tefé) P. pipra discolor – gorzyk dwubarwny – północno-wschodnie Peru; być może sąsiadujący wschodni Ekwador P. pipra pygmaea – gorzyk mały – dolny bieg rzeki Huallaga, północno-środkowe Peru P. pipra microlopha – gorzyk amazoński – wschodnie Peru (na południe od rzeki Marañón) i zachodnia Brazylia (na południe od rzeki Amazonka na wschód co najmniej do rzeki Madeira) P. pipra separabilis – południowa strona dolnego biegu rzeki Amazonka od rzeki Tapajós, południowe Pará, na wschód do północnego Maranhão P. pipra cephaleucos – gorzyk atlantycki – wybrzeże wschodniej Brazylii (południowa Bahia, na południe do północnego Rio de Janeiro, aż do Nova Friburgo).
Systematyka Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz, umieszczając nowo opisany takson w rodzaju Parus i nadając mu epitet gatunkowy pipra. Opis ukazał się w 10. wydaniu Systema Naturae. Miejsce typowe według oryginalnego opisu to „in Indiis” tzn. Surinam. Linneusz swój opis oparł na tekście Albertusa Seby „Cacotototl” z 1735 roku. Jedyny przedstawiciel rodzaju Pseudopipra, który opisał w 2016 roku międzynarodowy zespół ornitologów (Brytyjczycy Guy M. Kirwan, Steven Martin Stewart Gregory i James A. Jobling, Kanadyjczyk Normand David, Niemiec Frank D. Steinheimer oraz Brazylijczyk Guilherme Renzo Rocha Brito) w artykule zatytułowanym Błędny gorzyk: nowa nazwa rodzaju i grupy dla Parus pipra Linnaeus, 1758 (Aves: Passeriformes: Pipridae), opublikowanym w czasopiśmie „Zootaxa”.
Birds of the World wyróżnia trzynaście podgatunków P. pipra; podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:
Podgatunek Oryginalna nazwa Autor i rok opisu Miejsce typowe HolotypP. p. anthracinaPipra pipra anthracinaRidgway, 1906Moravia, Kostarykadorosły samiec (sygnatura USNM:AVES:108278) ze zbiorów Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie; okaz zebrał 30 października 1885 roku Juan José Cooper SandovalP. p. minimaPipra leucocilla minimusChapman, 1917Cocal, na wysokości , Andy na zachód od Popayán, Cuaca, Kolumbiadorosły samiec (sygnatura AMNH Skin-109842) ze zbiorów Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku; okaz zebrał 10 czerwca 1911 roku William Blaine RichardsonP. p. bolivariPipra pipra bolivariMeyer de Schauensee, 1950Murucucú, na wysokości 1500 m, Bolívar, Kolumbiadorosły samiec (sygnatura ANSP 160398) ze zbiorów Academy of Natural Sciences of Drexel University; okaz zebrał 3 czerwca 1949 roku Kjell Eriksson von SneidernP. p. unicaPipra pipra unicaMeyer de Schauensee, 1945El Isno (= Lomas de Isnos), początek doliny rzeki Magdalena, Huila, Kolumbiadorosły samiec (sygnatura ANSP 155384) ze zbiorów Academy of Natural Sciences of Drexel University; okaz zebrał 19 września roku Kjell Eriksson von SneidernP. p. coracina Pipra coracinaP.L. Sclater, 1856„Bogotá”, Kolumbia; zmienione na Buenavista, powyżej Villavicencio, Meta, Kolumbiasyntypy: dorosły samiec (sygnatura BMNH:Bird:1888.1.13.1268) oraz dorosła samica (BMNH:Bird:1888.1.13.1269) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okazy pochodziły z kolekcji Julesa VerreauxP. p. occultaPipra pipra occultaJ.T. Zimmer, 1936Uchco, na wysokości , na wschód od Chachapoyas, Perudorosły samiec (sygnatura AMNH Skin-232259) ze zbiorów Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku; okaz zebrał 3 listopada 1925 roku Henry George WatkinsP. p. comataPipra comataBerlepsch & Stolzmann, 1894La Gloria i Garita del Sol, środkowe Peru; ograniczone do Garita del Sol, Junin, Perucztery dorosłe i dwa młodociane samce; okazy zebrał Jan Kalinowski w La Gloria w sierpniu 1890 roku oraz w Garita del Sol w czerwcu i sierpniu 1891 oraz w kwietniu 1893 rokuP. p. discolor Pipra pipra discolorJ.T. Zimmer, 1936Puerto Indiana, północne Perudorosły samiec (sygnatura AMNH Skin-234914) ze zbiorów Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku; okaz zebrali 3 sierpnia 1924 roku Carlos Ollala i jego synowieP. p. pygmaea Pipra pipra pygmaeaJ.T. Zimmer, 1936Chamicuros, Perudorosły samiec (sygnatura AMNH Skin-492906) ze zbiorów Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku; okaz zebrał 6 maja 1867 roku Edward BartlettP. p. microlophaPipra pipra microlopha J.T. Zimmer, 1929Puerto Bermiidez, rzeka Pichis, Perudorosły samiec (sygnatura FMNH:Bird:65801) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Chicago; okaz zebrał 18 marca 1923 roku autor opisuP. p. separabilis Pipra pipra separabilisJ.T. Zimmer, 1936Tapara, rzeka Xingu, Brazyliadorosły samiec (sygnatura AMNH Skin-492812) ze zbiorów Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku; okaz zebrał 62 czerwca 1931 roku Alfonso Maria OlallaP. p. cephaleucos Pipra cephaleucos Thunberg, 1822Brazylia; ograniczone do stanu Bahiasamiec po pierwszym pierzeniu, Uniwersytet w Uppsali
Gatunek ten do 2016 roku był zaliczany do rodzaju Dixiphia Reichenbach (1850); Kirwan i współpracownicy (2016) wykazali jednak, że gatunkiem typowym rodzaju Dixiphia jest wodopławik białogłowy (Arundinicola leucocephala), a sam rodzaj Dixiphia jest młodszym synonimem rodzaju Arundinicola.
Etymologia Pseudopipra: pseudos ‘fałszywy’; genus Pipra Linnaeus, 1764 (gorzyk). pipra: πιπρα pipra (także πιπρω piprō, πιπρως piprōs i πιπων pipōn) ‘mały ptak’ wspomniany przez Arystotelesa i innych autorów, nigdy nie został właściwie zidentyfikowany, a wcześniej fałszywie powiązano go z dzięciołem πιπω pipō. Związek tej nazwy z kolorowymi, neotropikalnymi gorzykami wydaje się przypadkowy. anthracina: ‘czarny jak węgiel’, od gr. ανθρακινος anthrakinos ‘zrobiony z węgla drzewnego’, od ανθραξ anthrax, ανθρακος anthrakos ‘węgiel’. minima: łac. minimus ‘najmniejszy, najmniej’, forma wyższa od parvus ‘mały’. bolivari: Bolívar, Kolumbia. unica: łac. unicus ‘sam, pojedynczy, unikalny’, od unus ‘jeden’. coracina: łac. coracinus ‘kruczoczarny’, od gr. κορακινος korakinos ‘kruczoczarny’, od κοραξ korax, κορακος korakos ‘krak’, od κρωζω krōzō ‘krakać’. occulta: łac. occultus ‘ukryty’, od occulere ‘ukryć’. comata: łac. comatus włochaty‘, od coma ‘włosy na głowie’, od gr. κομη komē ‘włos’. discolor: łac. discolor, discoloris ‘w różnych kolorach, wielobarwny, różnorodny’, od color, coloris ‘kolor’. pygmaea: łac. pygmaeus ‘karłowaty’, od gr. πυγμαιος pugmaios ‘karłowaty, wielkości pięści’, od πυγμη pugmē ‘pięść’. microlopha: gr. μικρος mikros mały’; λοφος lophos ‘czub’. separabilis: łac. separabilis ‘rozdzielny’, od separar ‘oddzielić’. cephaleucos: gr. κεφαλη kephalē ‘głowa’; λευκος leukos ‘biały’.
Status zagrożenia W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody gorzyk białogłowy został zaliczony do kategorii LC ( ‘najmniejszej troski’). Liczebność populacji nie została oszacowana; w 1996 roku ptak ten opisany został jako rzadki i rozmieszczony plamowo. Ze względu na brak dowodów na spadki liczebności bądź istotne zagrożenia dla gatunku BirdLife International ocenia trend liczebności populacji jako prawdopodobnie stabilny.
Uwagi
Przypisy
Nazwy polskie za:
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Gorzykowate Kategoria:Ptaki Ameryki Północnej Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza