Ostroróg – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, położone nad Jeziorem Wielkim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ostroróg. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
Ostroróg jest jednym z najmniejszych miast w Polsce o powierzchni zaledwie 1,25 km². Na koniec 2014 r. miasto zamieszkiwało 1989 osób.
Ośrodek handlowo-usługowy regionu rolniczego. Przez miasto przebiega nieczynna linia kolejowa Szamotuły – Międzychód i droga wojewódzka nr 184 do Szamotuł.
Położenie Miasto położone jest w części Pojezierza Poznańskiego zwanej Równiną Szamotulską. Administracyjnie miasto i gmina, której jest siedzibą leżą w powiecie szamotulskim, w województwie wielkopolskim. Miasto zlokalizowane jest przy drodze Szamotuły – Wronki, w odległości około 10 kilometrów od Szamotuł i około 12 od Wronek. Od stolicy województwa – Poznania miasto oddalone około 45 kilometrów na północny zachód. Ostroróg znajduje się w centralnej części powiatu szamotulskiego i graniczy z gminami Szamotuły, Wronki, Obrzycko i Pniewy.
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1383 gdzie odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą we fragmencie „in Ostrorog”, 1398 „Ostrorog”, 1400 „do Ostrorok” oraz odmiejscowe nazwisko „Ostroroski”, 1419 „Ostrorogk”, 1420 błędnie „Osrorog”, 1421 błędnie „Osterrogk”, 1458 błędnie „Ostrog”, 1472 „de Ostrorog”, 1510 w łacińskim fragmencie „in oppido Ostrorog”, 1580 „Ostrorog”, 1622-1624 „Ostrorog”, 1789 „Ostrorog” .
Od nazwy miejscowości pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Ostorogów herbu Nałęcz, którzy od średniowiecza byli właścicielami miejscowości. Nazwiska Ostrorogów odnotowały polskie kroniki historyczne: Kroniki Janka z Czarnkowa oraz Kroniki Długosza pod datami 1392 „Ostrorocski”, 1393 „Ostrorofszky”, 1396 „Ostroroszski”, 1398 „Ostroroszky”.
Nazwa miejscowa pochodzi od nazwy miejscowego zamku w Ostrorogu i według językoznawców może być związana z jego charakterystycznym wyglądem – miał ostro zakończone baszty lub był otoczony palisadą wykonaną z ostro zakończonych pali, otoczony ostrokołem. Literalnie oznacza „ostry róg”, który w języku polskim ma wiele znaczeń: róg zwierzęcia, instrument róg z niego wykonany, a także miejsce o ostrym zakończeniu, położone w rogu. W przeszłości wśród ludu stosowana była także gwarowa nazwa „uostoruk, -a, uostroroski”.
Po rozbiorach Polski w okresie zaborów, w XIX i pierwszej połowie XX wieku, pruska administracja zaboru pruskiego używała także zgermanizowanej nazwy – „Scharfenort”, która była niemieckim tłumaczeniem polskiej nazwy „Ostroróg”. W 1886 odnotowano polską nazwę „Ostroróg” oraz niemiecką „Scharfenort” .
Historia Okolice miejscowości były zasiedlone jednak już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. W pobliżu miasta archeolodzy odkryli wczesnośredniowieczne grodzisko nizinne, wklęsłe, położone na obecnym półwyspie, a dawnej wyspie Jeziora Wielkiego. Gród ten znajduje się w odległości około 200 m na południe od centrum miasta Ostroróg i częściowo został zniszczony przez wybudowany w XIV w. w tym miejscu zamek, który jak uważają historycy, zbudowany został być może przez kasztelana santockiego Dziersława Grocholę. W 1914 badania powierzchniowe odsłoniły na wschodnim brzegu Jeziora Wielkiego osadę średniowieczną. W okresie powojennym, w latach 1961–1962 przeprowadzono badania sondażowe, a w latach 1964–1968 badania ratownicze. Odsłoniły one fundamenty zamku ostroroskiego. W inwentarzu dóbr Ostroroga z 1718 podano, że zamek został rozebrany, a w tym miejscu postawiono mielcuch dworski. Podczas wykopalisk w Ostrorogu znaleziono między innymi sierpikowaty nóż z brązu.
Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była własnością szlachecką, należącą do szlachty polskiej z rodu Ostrorogów herbu Nałęcz. Od 1320 tereny, na których powstało miasto leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1465 miasto leżało w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego. Od 1419 była siedzibą własnej parafii, a w 1602 leżała w dekanacie Oborniki, a potem w dekanacie Wronki.
Zamek w Ostrorogu thumb|Ostroróg, widok z grodziska (dawne wzgórze zamkowe) Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1383 roku. W Kronice Janka z Czarnkowa opisana została między innymi wojna domowa między Grzymałami i Nałęczami, kronikarz napisał, że było to w lutym 1383, w sobotę przed drugą niedzielą wielkiego postu – Sędziwój Szamotulski zwany Świdwa (herbu Nałęcz) widząc nadchodzące wojska Wierzbięty ze Smogulca, które złączyły się z wojskami Domarata z Piechrzna (dowódcy Grzymałów), schronił się do zamczyska ostroroskiego, a tych, którzy nie zdążyli za nim, pozostawił we wsi. W kronice dwukrotnie pojawiło się również nazwisko właściciela twierdzy w Ostrorogu – Dzierżka Grocholi, kasztelana santockiego, zwanego również Dzierżkiem z Ostroroga santockim.
Fortalicjum w Ostrorogu, o którym pisze kronikarz, było prawdopodobnie nieduże, ale opisu nie znajdujemy w powyższej kronice ani w ówczesnych źródłach. Przypuszczać jednak można, że - podobnie jak inne tego typu obiekty - był to niewielki obiekt drewniany łączący funkcje mieszkalno–obronne, wzniesiony był na kolistym wale otoczonym fosą, posiadał więcej niż jedną kondygnację (w najniższej kondygnacji znajdowały się z reguły magazyny i pomieszczenia gospodarcze, na kolejnych kondygnacjach pomieszczenia o charakterze mieszkalnym, a na poddaszu spichlerze). Z reguły w bliskości takiego dworu, zwanego też wieżą, znajdowała się zabudowa gospodarcza i domy kmieci. W Ostrorogu badania powierzchniowe, wykonane w 1914 roku, wskazały takową zabudową po wschodniej stronie Jeziora Wielkiego.
Pierwszy opis miasta (w tym również zamku) pojawia się natomiast pod koniec XV wieku. Opis miasta z tamtego okresu rozpoczyna się od opisania jeziora (dzisiejsze Jezioro Wielkie), określonego ówcześnie jako wielki zlew wód, który dzieli się na dwie części – jedna z nich płynie na północny zachód i wpływa do Warty w Wartosławiu, druga natomiast płynie na zachód i wpada do Warty przy Sierakowie. Na wyspie na jeziorze (obecnie półwysep) znajdował się zamek położony na ogromnych głazach i potężnych palach, w piwnicy murowany, trzypiętrowy (piętra z belek dębowych i kamieni), zbudowany przez cieśle i bez walorów artystycznych. Umocniony był wałem obronnym wyposażonym w komory, kusze oraz pozostałe narzędzia służące do obrony (nigdy nie został zdobyty). Ta część miasta stanowiła część wysoką, w jej skład wchodził również kościół, młyny i spichlerze. Wysoka część miasta otoczona był głęboką fosą, ponadto posiadała komory obronne i trzy śluzy wyposażone w mosty zwodzone, z których każdy z nich mieścił 100 żołnierzy. Ponadto miasto wysokie w zachodniej części porośnięte było gęstym drzewostanem i połączone mostem łodziowym w czasie pokoju. Z kolei niższa część miasta nie miała walorów obronnych, znajdowała się w gęstych lasach nad jeziorem, na jej terenie znajdował się mały kościół (na wzgórzu na dzisiejszym cmentarzu), wzgórze było wyposażone w 4 komory i wał obronny.
Powyższy opis XV wiecznego zamku potwierdzają badania archeologiczne. Odsłonięto bowiem ceglany mur o długości 8 metrów i szerokości 130 cm, ponadto odkryto też ślady wejścia do piwnicy, okna i fundamenty budowli wykonane z kamiennego bruku. Natomiast sam zamek został zbudowany na kopcu z ziemi pochodzącej z dawnego fortalicjum Grocholi.
W latach 1961, 1962, 1964 oraz 1968 prowadzono badania archeologiczne na półwyspie Jeziora Wielkiego, w efekcie których odkryto kilka warstw kulturowych, w tym najstarsze grodzisko pierścieniowate z IX-X wieku. Na miejscu odkryto też fragmenty wczesnośredniowiecznej ceramiki, żelaznej biżuterii jak również sporo kości zwierzęcych. Pierwsze grodzisko zostało zniszczone pierwotnie przez budowę fortalicjum Dzierżka z Ostroroga (Grocholi), o którym mowa w Kronice Janka z Czarnkowa, a następnie w XV wieku przez budowę zamku, o którym mowa wyżej.
Zamek został zburzony w XVIII wieku przez ówczesnego właściciela Ostroroga, a z materiałów pozyskanych z rozbiórki postawiono browar. Na miejscu tym powstał również prawdopodobnie niewielki dwór, jak podaje Callier, pod koniec XIX wieku – dwór miał dobre ściany, dach wymagający naprawy. Na wzgórzu stał także trzy murowane sklepy, a przy moście dom z jedną komorą w złym stanie (możliwe, że jest to jeden ze szpitali).
Prawa miejskie W średniowieczu Ostroróg był niewielkim miastem, świadczy o tym liczba czterech piechurów wysłana w 1458 roku na wojnę trzynastoletnią z krzyżakami. Dla porównania Wronki wysłały dziesięciu piechurów, a Pniewy sześciu.
Prawa miejskie Ostroróg uzyskał przed 1412 rokiem. Chociaż wspomnienia o właścicielach miasta – familii Ostrorogów są znacznie wcześniejsze, gdyż pochodzą z początku XIII w. – w spisie wojewodów poznańskich mowa jest bowiem o Dobrosławie z Szamotuł Ostrorogu. W źródłach nie zachował się jednak przywilej lokacyjny miasta. Wiemy natomiast, jak podaje Callier, że Ostroróg funkcjonował na prawie magdeburskim. Władzę miejską tworzył wójt, burmistrz, rajcowie i ławnicy. Wójt i ławnicy rozpoznawali sprawy kupna, sprzedaży nieruchomości, spory w zakresie długów, poręczeń i zastawów, a także testamenty, zapisy i ugody. Burmistrz z kolei z rajcami rozstrzygał w sprawach sądowniczych (kradzieże, kłótnie, szkody) oraz stanowił władzę ustawodawczą. Burmistrz wybierany był spośród rajców na okres 1 rok.
Gospodarka i handel thumb|Ostroróg – ulica Kapłańska – zabytkowy dom i kościół Lokalna wymiana handlowa odbywała się w trakcie jarmarków rocznych i tygodniowych targów. W 1546 roku przywilej targowy odnowił i potwierdził król polski Zygmunt I Stary, który potwierdzał nowy przywilej lokacyjny nadany przez niego miastu. Przywilej trzech dawnych jarmarków w 1779 roku odnowił król polski Stanisław August Poniatowski oraz nadał mu sześć nowych potwierdzając targi tygodniowe we wtorki i soboty. Rok później ten sam król przywilejem odnowił dawne jarmarki i nadał dwanaście nowych. Przywileje zezwalały na handel na jarmarkach bydłem, trzodą chlewną, zbożami, końmi i wszelkimi towarami.
Oprócz handlu w mieście rozwijało się produkcja oraz rzemiosło. W 1582 w Ostrorogu odnotowano 5 piekarzy, 10 rzemieślników różnych specjalności oraz piwowarów warzących piwo. W 1690 roku w Ostrorogu istniał cech piwowarów, a w latach 1710–1786 szewców.
Miasto wspominały XV i XVI wieczne zapisy podatkowe. Ostroróg był wymieniony w gronie miast mniejszych niepłacących trzynastu rat podatku miejskiego nazywanego cyzą. Płacił tylko dwie raty w wysokości dwóch grzywien oraz jednej grzywny bez trzech groszy. Cyza była rodzajem podatku od przewożonego towaru, jej wysokość płacona przez Ostroróg oznaczała, że miasto, choć w niewielkim stopniu, ale czerpało dochody z tego tytułu. W 1463 Ostroróg zapłacił cyzę w dwóch ratach, 3 i 4 rata wyniosła kolejno: 2 grzywny, jedną grzywnę bez 3 groszy.