André Breton (fr: ) (ur. 19 lutego 1896 w Tinchebray, zm. 28 września 1966 w Paryżu) – francuski pisarz, poeta, filozof, eseista i krytyk sztuki, teoretyk surrealizmu. Przywódca ruchu surrealistycznego, najbardziej znany jako twórca trzech manifestów surrealistycznych (1924, 1930, 1946), i książek Nadja (1928), Szalona miłość (1937). Należał do czołowych postaci wywierających wpływ na ocenę sztuk plastycznych i literackich XX w.
Życiorys Dzieciństwo André Breton był jedynakiem, pochodził z rodziny drobnomieszczańskiej i katolickiej, w której matka narzuciła rygorystyczny rodzaj wychowania. Dzieciństwo spędził spokojnie, w Pantin (Seine-St-Denis)Departement Seine w tamtym okresie.. Podobnie jak jego ojciec, był ateistąRecenzując książkę Marka Polizzottiego Revolution of the Mind: The Life of André Breton, Douglas F. Smith nazwał go „cynicznym ateistą, poetą, krytykiem i artystą obdarzonym niepohamowaną żyłką romantyzmu”..
Młodość Uczył się w szkole średniej w Paryżu, w collège Chaptal, następnie uczęszczał do „sekcji nowoczesnej” (bez łaciny ani grekiPodział na sekcje został wprowadzony reformą z 1902 r, kiedy to obok „sekcji klasycznych” (skupionych na kulturze greckiej i rzymskiej) powstały „sekcje nowoczesne”, nakierowane na kulturę anglo-saksońską, nauki ścisłe i technologię. Zdaniem wielu badaczy dzieła Bretona (Henri Béhar, Marguerite Bonnet ...) takie wykształcenie miało pewien wpływ na swoisty ikonoklazm jego upodobań artystycznych, także literackich – (patrz: Norbert Bandier, « André Breton et la culture classique », wyd. „Europe”, marzec 1991, s. 23.).). Nauczyciel retoryki zwrócił uwagę na André Bretona i zapoznał go z twórczością Charles’a Baudelaire’a i Joris-Karl Huysmansa, a nauczyciel filozofii wskazał mu przeciwieństwa między pozytywizmem („Discours sur l’esprit positif: Ordre et progrès, wyd. Vrin, 2002 – Dyskurs o pozytywnym umyśle: Porządek i postęp) a ideami heglizmuFenomenologia Ducha, tłum. Adam Landman, t. I–II, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1963–1965.. Nawiązuje przyjaźń z Théodorem Fraenkelem i René Hilsumem, który publikuje jego pierwsze utwory poetyckie w szkolnym przeglądzie literackim. Ku niezadowoleniu rodziców, którzy pragnęli by został inżynierem, wstąpił wraz z Fraenkelem do klas przygotowawczych do PCNPour Physique, Chimie et sciences Naturelles (Fizyka, chemia i biologia)..
Wojna W dniu wypowiedzenia wojny przez Francję przebywał z rodzicami w Lorient (Morbihan). Miał ze sobą jedną książkę: wybór wierszy Arthura Rimbauda i zarzucał przyjacielowi, Fraenkelowi jego brak entuzjazmu wobec „niższości artystycznej dzieła realistycznego w stosunku do innego”. W sierpniu 1915 roku Breton został uznany za zdolnego do służby wojskowej i wysłany do artylerii w Pontivy by pobierać nauki w zakresie, który później określił jako „kloakę krwi, głupoty i błota”„Un cloaque de sang, de sottise et de boue”, w Mythologie et intertextualité, rozdział André Breton et la lecture de Huysmans Marka Eigeldingera, wyd. Slatkine, Genewa, r. 1987, s. 161.. Lektura intelektualistów takich jak Maurice Barrès czy Henri Bergson wzmocniła jego niechęć do nacjonalizmu. Niebawem skierowano go pracy w szpitalu w Nantes. W tym okresie napisał swój pierwszy list do Guillaume’a Apollinaire’a i dołączył wiersz „Grudzień” (Décembre). W lutym lub marcu 1916 r. spotkał żołnierza na rekonwalescencji: Jacques’a Vaché. Było to dla Bretona objawienieZa francuską Wikipedią: „C’est le « coup de foudre » intellectuel”.. Vaché określał próby literackie Bretona jako przeciwieństwo dzieła Alfreda Jarry’ego, przypisywał mu „wewnętrzną dezercję od samego siebie”Za francuską Wikipedią: « désertion à l’intérieur de soi-même ». i domagał się jednego tylko prawa: „Umoru”„Une loi, l’« Umour (sans h) »” – gra słów: Humour – humor, Amour – miłość.. Po powrocie do Paryża (1917 r.) poznał Pierre’a Reverdy, z którym współpracował w piśmie Nord-Sud i Philippe’a Soupault, którego przedstawił mu Apollinaire, mówiąc: „Musicie zostać przyjaciółmi”. Dzięki Soupault odkrył Chants de Maldoror Lautréamonta, które wzbudziły w nim dużo emocjiKronika lat 1914–1931 autorstwa Philippe’a Soupault ustalona przez Lydie Lachenal, w « Philippe Soupault. Littérature et le reste », wyd. Gallimard, Paryż, 2006, s. 322.. W liście do Fraenkela z lipca 1918 roku Breton wspomniał o projekcie opracowania wraz z Aragonem i Soupault książki o kilku malarzach, w tym o Giorgio de Chirico, André Derainie, Juanie Grisie, Henrim Matisse’ie, Picassie, Henrim Rousseau. Zamierzali przedstawić „na sposób angielski” życie artysty (Soupault), analizę ich dzieł (Aragon) i uwagi o sztuce (Breton). Miały być tam także zamieszczone utwory poetyckie autorów książki nawiązujące do niektórych obrazów. Z Zurychu, Berlina i Kolonii, mimo wojny, cenzury i nastrojów antyniemieckich, docierają echa manifestów dadaistycznych, a także niektóre ich publikacje, jak Manifest Dada 3. W styczniu 1919 zmarł Jacques Vaché. Głęboko poruszony Breton zobaczył reinkarnację ducha rewolty swojego przyjaciela w Tristanie Tzara: „Już nie wiedziałem gdzie szukać odwagi, jaką pan okazuje. Teraz kieruję wzrok na pana.”List do Tristana Tzara z 22 stycznia 1919 r.
Lata 1918–1924 – dadaizm w Paryżu Po wydaniu zbioru młodzieńczych wierszy napisanych w latach 1913–1918 (Mont de piété – Bank miłosierdzia), Breton i Soupault zaczynają eksperymentować z pismem automatycznym. Teksty są pisane bez refleksji, bez zatrzymywania się, w różnych tempach, bez poprawek czy namysłu. Les Champs magnétiques (Pola magnetyczne) napisane w maju i czerwcu 1919 roku zostały opublikowane rok później. Sukces wśród krytyków przyczynia się do uznania utworu za prekursorski w stosunku do surrealizmuAndré Malraux pisze w „Action”: « Ce livre créé un poncif au point que c’est lui que citeront les critiques de 1970 lorsqu’il sera question de l’état d’esprit des artistes de 1920. » (Ta książka stała się szablonem do tego stopnia, że cytują ją krytycy w r. 1970 gdy tylko jest mowa o stanie ducha artystów w r. 1920)..
Aragon, Breton i Soupault, „trzej muszkieterowie”, jak lubił ich nazywać Paul Valéry, zakładają pismo Littérature („Literatura”), planowane już od lata 1918 roku, którego pierwszy numer pojawia się w lutym 1919. Od marca do ekipy dołącza poznany przypadkiem Paul ÉluardZa francuską Wikipedią: Spotkanie i przypadkowa rozmowa miały miejsce w teatrze, na sztuce Couleurs du temps Apollinaire’a.. W „Literaturze” publikowane są kolejno „Poezje” LautréamontaZbiór ten, nie do odnalezienia już od czasów pierwszej publikacji, został przez Bretona przepisany, a egzemplarz złożony w Bibliotece Narodowej (Bibliothèque nationale)., fragmenty Les Champs magnétiques i ankieta „Dlaczego piszecie?”. Mimo to Breton nie jest zadowolony z pisma.
Niebawem, dzięki spotkaniu Francisa Picabii, którego inteligencja, poczucie humoru, wdzięk i żywotność go ujęły, Breton zrozumiał, że nie ma już czego spodziewać się po „starszych”, ani po Esprit nouveau (Nowy stan ducha) Apollinaire’a, z jego francuskim zdrowym rozsądkiem i wstrętem wobec chaosuWykład Apollinaire’a, listopad 1917., ani po przebudzeniu Paula ValéryPublikacja « La Jeune Parque » (Młoda Parka) po piętnastu latach milczenia. Breton: « Monsieur Teste était trahi » („Pan Test został zdradzony”), « Wywiady z André Parinaud », 1952., czy też po „nowoczesnych” (Jean Cocteau, Raymond Radiguet, Drieu La Rochelle) powtarzających wciąż tradycyjną formę powieści, jaką odrzucił (i zawsze już będzie odrzucał).
W końcu przybywa do Paryża Tristan Tzara (23 stycznia 1920 r.). Breton wyobraża sobie wspólne „zabijanie sztuki”, co mu się wydaje najpilniejszym zadaniem, nawet jeśli „przygotowanie zamachu stanu może wymagać lat”Listy do Tristana Tzara z 4 i 20 kwietnia 1919, wyd. Daix s. 57.. Breton, Picabia i Tzara organizują dadaistyczne manifestacje, które najczęściej wzbudzają niezrozumienie, awantury i skandale, czyli osiągają pożądane cele. Jednak od sierpnia Breton zaczyna się dystansować wobec dadaizmu. Odmawia napisania przedmowy do dzieła PicabiiJésus-Christ rastaquouère, Jezus Chrystus obcokrajowiec.: „Nawet nie jestem pewny czy dadaizm wygrał, wciąż spostrzegam, że go w sobie przerabiam”Z listu do Simone Breton.. Pod koniec roku Breton zostaje zatrudniony przez Jacques’a Doucet, krawca, bibliofila i miłośnika sztuki nowoczesnej, a także rzeczy rzadkich i niemożliwych, który zamawia listy o literaturze i malarstwie oraz porady w kwestii kupna dzieł sztuki. Między innymi Breton doradza zakup Panien z Awinionu (Les Demoiselles d’Avignon) Picassa.
Po „Procesie Barrèsa”„Postawienie w stan oskarżenia i sąd nad Maurice’em Barrèsem za zbrodnię przeciw zdrowemu rozsądkowi” (Mise en accusation et jugement de Maurice Barrès pour crime contre la sûreté de l’esprit.). (maj 1921) odrzuconym przez Picabię, w trakcie którego Tzara bawił się w zuchwałego uczniaka, Breton, przewodniczący „składu sędziowskiego”, ocenia „absolutny” pesymizm dadaistów jako infantylizm. Następnego lata korzysta z pobytu w Tyrolu, żeby pojechać do Wiednia i złożyć wizytę Freudowi. Freud jednak zachowuje rezerwę wobec przywódcy tych, których uważa za „szaleńców integralnych”François Migeot « Que diable allait-il faire dans cette galère? Breton et la psychanalyse » (Po diabła pakował się w to nieszczęście? Breton a psychoanaliza), w « Europe », marzec 1991, s. 126–129. Według Migeota, Freud, oczekujący uznania ze strony środowiska lekarskiego, żeby upowszechnić psychoanalizę we Francji, „obawiał się skandalu” i nie życzył sobie bynajmniej tytułu „świętego patrona” surrealistów..
W styczniu 1922 roku Breton próbuje zorganizować „Międzynarodowy Kongres Określenia Dyrektyw i Obrony Nowoczesnego Umysłu (Ducha)”« Congrès international pour la détermination des directives et la défense de l’esprit moderne ».. Tzara się sprzeciwia. Odnowiona „Literatura” pod kierownictwem Bretona i Soupault przyjmuje nowych współpracowników, jak René Crevel, Robert Desnos, Roger Vitrac. Soupault ostatecznie niechętny Picabii oddala się od surrealizmu. Crevel i Breton eksperymentują ze snami w hipnozie, pozwalającymi na wyzwolenie podświadomego dyskursu. Stany wymuszonego snu ujawniają zdumiewające zdolności „improwizacji” Benjamina Péreta i Roberta Desnos. W końcu lutego 1923 r. Breton zaprzestaje tych eksperymentów, zarówno z powodu obawy o ich szczerość, jak i zagrożenia dla zdrowia psychicznego.
Breton wydaje się wszystkim zmęczony: uważa prace dziennikarskie Aragona i Desnosa, mimo że przynoszące dochód, za stratę czasu, pisma Picabii go rozczarowują i złoszczą go projekty przyjaciół: „ciągle powieści!”List do Simone Breton z 19 lipca, cytowany u Bonnet, s. XLIV.. W wywiadzie udzielonym Rogerowi Vitrakowi potwierdza swój zamiar niepisania już nigdy. A jednak następnego lata (1924) napisał większość wierszy ze zbioru Clair de terre (Światło ziemi).
Zerwanie z dadaizmem – narodziny surrealizmu – Pierwszy Manifest surrealizmu „Manifest surrealizmu” został wydany jako osobna pozycja w dniu 15 października 1924 r. Początkowo miała to być przedmowa do zbioru tekstów „automatycznych” Poisson soluble (Rozpuszczalna ryba). „Manifest surrealizmu” wyjaśnia na czym polega postawa realistyczna, omawia drogę jaką dotąd przebyła literatura i definiuje nowe podejście: domaga się praw dla wyobraźni, miejsca dla cudowności, inspiracji, odwołań do dzieciństwa i obiektywnego przypadku.
Definicja terminu „surrealizm” autorstwa Bretona: