Hradec Králové (wym. ) – miasto statutarne w północnej części Czech, na Płycie Wschodniołabskiej, u zbiegu rzek Orlicy i Łaby. Jest stolicą kraju hradeckiego, powiatu Hradec Králové, a także rzymskokatolickiej diecezji hradeckiej.
Hradec Králové pełni funkcję jednego z dwóch głównych, obok Pardubic, ośrodków administracyjnych, przemysłowych, handlowo-usługowych, i kulturalnych oraz głównego ośrodka akademickiego (m.in. Uniwersytet Hradec Králové) regionu wschodnioczeskiego. Stanowi także ważny w skali kraju węzeł drogowy i kolejowy.
Na początku 2024 r. liczba mieszkańców miasta wynosiła 93 906 osób (ósme pod względem liczby ludności miasto w Czechach), natomiast powierzchnia – 105,69 km².
Geografia i przyroda Położenie Miasto jest położone na obszarze Kotliny Czeskiej przy ujściu rzeki Orlicy do Łaby. Jego współrzędne geograficzne: 15° 50' 55" długości geograficznej wschodniej oraz 50° 12' 33" szerokości geograficznej północnej.
Powierzchnia Powierzchnia miasta wynosi 105,61 km². Jest podzielone na 21 obszarów katastralnych.
Wyróżniającą cechą krajobrazu jest pagórkowate historyczne centrum miasta, które jest położone na skale i rozciąga się bezpośrednio nad ujściem obu głównych rzek hradeckich. Teren miasta jest mało zróżnicowany pod względem ukształtowania powierzchni. Najwyższym punktem miasta jest środek gałki Białej Wieży o wysokości 317 m n.p.m., a najniższym punktem jest ujście kanalizacji do rzeki Łaby (225 m n.p.m.). Według klasyfikacji geomorfologicznej całe terytorium miasta jest częścią Płyty Wschodniołabskiej (czes. Východolabská tabule), która przechodzi na południowo-wschodnim końcu Lasów Hradeckich w Płytę Trzebiechowicką (czes. Třebechovická tabule).
Hydrologia Miasto leży w dorzeczu Łaby. Najważniejszymi jej dopływami na terenie miasta są Orlica, Piletický potok, Plačický potok oraz potok Biřička. Drugą pod względem ważności rzeką jest Orlica, wraz z jej dopływami: Stříbrný potok a Bělečský potok. W zachodniej części miasta płynie z północy na południe jeszcze sztucznie stworzony Labský náhon.
W południowej części miasta poniżej Nowego Hradca Králové jest system czterech stawów (Biřička, Cikán, Datlík, Roudnička), z których Biřička stanowi naturalne kąpielisko, natomiast Datlík i Roudnička są obszarem chronionym (30,14 ha i 5,25 ha strefy ochrony). Charakterystyczną roślinnością tego obszaru są torfowiska wrzosowiskowe z lasem łęgowym. Na północ od stawu Biřička są jeszcze stawy Plachta i Jáma, które także podlegają ochronie.
Geologia Budowa geologiczna jest prosta. Miejscową część Płyty Północnoczeskiej (czes. Severočeská tabule) tworzą głównie osady górnokredowych piaskowców, poprzeplatane warstwami łupków ilastych oraz leżące na nich czwartorzędowe osady żwiru, piasku i mułu naniesione przez płynącą wodę i tworzące terasy rzeczne.
Obszar Przedmieścia Praskiego i południowej części Kuklen jest zbudowany na terasie Łaby. Warstwa gliny tu jest mała i zawiera piasek wykorzystywany do produkcji betonu. W północnej części Kuklen, Svobodnych Dvorów oraz niemal połowy dzielnicy Plotiště nad Labem znajdują się gliny lessowe i fluwialne. Věkoše i Pouchov leżą przede wszystkim na piasku i żwirze. Dolinna niwa Malšovic obejmuje gliny z epoki holocenu oraz muł z przymieszką organiczną.
mały|lewo|Las Borovinka
Fauna i flora Lokalna fauna i flora składa się z typowych gatunków Europy Środkowej. Niedawno z lasów zniknął jeleń europejski (Cervus elaphus). W wyniku zmian klimatycznych zamieszkały w tym rejonie niektóre ważki (Odonata), szrotówek kasztanowcowiaczek (Cameraria ohridella), nowy szkodnik kasztanowca białego (Aesculus hippocastanum) i tygrzyk paskowany (Argiope bruennichi). Obok tego niektóre gatunki były celowo wprowadzone (piżmak – Ondatra zibethicus) lub zbiegły z hodowli (norka amerykańska – Mustela vison). Wszystkie te gatunki inwazyjne razem wypierają rodzime lub – krzyżując się z nimi – stwarzają mieszańce zdolne zdominować ekosystem.
Skala problemu jest ogromna również dla flory. Nasiona obcych gatunków inwazyjnych pojawiły się wraz z ziarnem lub w mieszankach paszowych dla ptaków egzotycznych. Niektóre z nich to: barszcz Mantegazziego (Heracleum mantegazzianum), rdestowce (Reynoutria), smotrawa okazała (Telekia speciosa), powodująca reakcje alergiczne, oraz sosna wejmutka (Pinus strobus).
Ochrona przyrody Miasto posiada obszary o wysokich walorach przyrodniczych. Zachowały się tu fragmenty krajobrazów zbliżonych do naturalnych, takich jak: torfowiska, lasy łęgowe, lasy dębowo-grabowe, grądy, buczyny oraz bory sosnowe.
Część tych obszarów, a także pojedynczych utworów przyrody została objęta ochroną prawną:
Park Naturalny Orlice z 1996 r. (11 462 ha, wzdłuż rzeki Orlicy)
Rezerwat Przyrody Na Plachtě I oraz Na Plachtě II z 1998 r. (10,3 ha i 28,79 ha; 716 gatunków roślin naczyniowych, 69 gatunków mchów, 107 gatunków grzybów, 16 gatunków płazów, 40 gatunków skorupiaków, 580 gatunków motyli, 884 gatunków chrząszczy, 15 gatunków trzmieli itd.)
Rezerwat Przyrody Černá stráň z 1960 r. (11,46 ha, stary dębowo-grabowy las)
Rezerwat Przyrody Sítovka z 1960 r. (8,14 ha, stary las mieszany)
Rezerwat Przyrody U císařské studánky z 1960 r.(1,27 ha, w którym dominują głównie sosny, buki oraz świerki)
Rezerwat Przyrody U Sítovky z 1983 r. (6,42 ha; mieszane lasy bardzo trudne do fitosocjologicznej klasyfikacji)
Rezerwat Przyrody Roudnička, Datlík z 1988 r. (35,39 ha; rozwijają się w nim zespoły związku Caricion davallianae oraz znajduje się tutaj np. huczek ziemny – Pelobates fuscus)
Tymczasowo chroniony obszar Rameno u Stříbrného rybníka (1,6 ha, 2003-08; znajduje się w nim bardzo rzadka podwodna roślina – rdestnica wydłużona – Potamogeton praelongus)
Demografia Liczba ludności Rok 1869 1880 1890 1900 1910 1921 1930 1950 1961 1970 1980 1991 2001 2005 2007 2020 Liczba ludności 18 884 24 230 25 236 29 320 35 675 39 151 50 137 27 118 66 608 80 463 96 145 99 917 97 155 94 694 94 255 92 939 Źródło: Czeski Urząd Statystyczny mały|Twierdza mały|Brama Mýtská (przed 1873 r.)
Struktura ludności w 2001 r. według wieku {| class="wikitable" |- | Dzielnica | Razem | 0–14 lat | 15–59 lat | 60 i więcej lat |- | Hradec Králové| 97 155 | 14 049 | 62 985 | 20 043 |- | Březhrad | 950 | 173 | 628 | 146 |- | Centrum | 16 350 | 2426 | 10 382 | 3528 |- | Kukleny | 2503 | 440 | 1560 | 500 |- | Malšova Lhota | 526 | 81 | 316 | 126 |- | Malšovice | 2670 | 350 | 1668 | 652 |- | Moravské Předměstí | 6035 | 775 | 4568 | 692 |- | Nový Hradec Králové | 24 331 | 3930 | 16 658 | 3726 |- | Piletice | 198 | 39 | 127 | 25 |- | Plácky | 1072 | 148 | 692 | 232 |- | Plačice | 686 | 94 | 474 | 115 |- | Plotiště nad Labem | 1822 | 257 | 1218 | 346 |- | Pouchov | 1831 | 278 | 1221 | 332 |- | Pražské Předměstí | 14 091 | 1819 | 8274 | 3996 |- | Roudnička | 525 | 103 | 355 | 63 |- | Rusek | 328 | 47 | 211 | 69 |- | Slatina | 721 | 116 | 481 | 121 |- | Slezské Předměstí | 10 449 | 1324 | 5644 | 3471 |- | Svinary | 757 | 124 | 491 | 142 |- | Svobodné Dvory | 2171 | 320 | 1446 | 401 |- | Třebeš | 6488 | 823 | 4813 | 851 |- | Věkoše | 2651 | 382 | 1758 | 509 |} Źródło: Czeski Urząd Statystyczny
Struktura ludności w 2001 r. według narodowości Dzielnica Razem Czesi Morawianie Słowacy Wietnamczycy Niemcy Polacy Romowie Hradec Králové 97 155 92 269 168 1381 123 104 162 73 Březhrad 950 871 0 15 8 0 0 0 Centrum 16 350 15 488 24 248 12 20 29 10 Kukleny 2503 2343 0 24 19 0 0 31 Malšova Lhota 526 501 0 4 0 0 0 0 Malšovice 2670 2558 0 32 8 7 0 0 Moravské Předměstí 6035 5647 33 113 7 5 18 0 Nový Hradec Králové 24 331 22 960 52 403 17 31 54 11 Piletice 198 183 0 0 0 0 0 0 Plácky 1072 1025 0 16 0 0 0 0 Plačice 686 664 0 4 5 0 0 0 Plotiště nad Labem 1822 1724 0 14 14 0 0 0 Pouchov 1831 1753 5 23 0 0 0 0 Pražské Předměstí 14 091 13 452 22 175 24 12 24 8 Roudnička 525 490 0 5 0 0 0 0 Rusek 328 316 0 8 0 0 0 0 Slatina 721 697 0 5 0 0 0 0 Slezské Předměstí 10 449 9988 15 143 0 15 17 0 Svinary 757 725 0 4 0 0 0 0 Svobodné Dvory 2171 2085 0 24 9 5 0 10 Třebeš 6488 6209 17 97 0 9 12 0 Věkoše 2651 2590 0 24 0 0 8 0 Źródło: Czeski Urząd Statystyczny
Władze miasta Od średniowiecza miastem zarządzał wójt. Urząd był od początku dziedziczny i zawsze stał na czele Rady Miasta. Na mocy decyzji króla Jana Luksemburskiego (1337) co trzy lata wymieniano połowę członków dwunastoosobowej rady.
Burmistrz jako przewodniczący rady miejskiej był po raz pierwszy wzmiankowany w dokumencie króla Wacława IV z 1395 r. Wójt przestał być przewodniczącym rady miejskiej po zakończeniu wojen husyckich i zastąpił go burmistrz, który urzędował zawsze przez okres jednego miesiąca. Kto z radnych urzędował w pierwszym miesiącu, nosił tytuł prymasa. Głową kancelarii miejskiej był kanclerz. Jego podwładnymi byli np. pisarze miejscy.
W 1547 r. zostało miasto ukarane za brak uczestnictwa w wojnie ze związkiem książąt niemieckich. Wówczas król Ferdynand I utworzył urząd wójta królewskiego. Bez jego udziału nie mogły odbywać się żadne posiedzenia rady miasta. Urząd ten został zniesiony przez cesarza Józefa II w 1783 r.
Cesarz w swym dekrecie z 1788 r. podzielił miasta królewskie na cztery klasy. Hradec Králové został zaliczony do pierwszej. Oznaczało to, że wszyscy urzędnicy magistratu, który przejął kompetencje rady miasta, otrzymali stałą płacę. Ich było czternastu. Wybory nowego burmistrza odbyły się w maju 1800 r. Urząd ten objął František Reichl.
Magistrat był najwyższym urzędem miejskim do 1850 r., kiedy Hradec Králové otrzymał status samodzielnego miasta oraz odbyły się pierwsze wybory do rady miejskiej. Pierwszym burmistrzem miasta został profesor ekonomii Ignác Lhotský.
Burmistrzowie czescy zarządzali miastem aż do II wojny światowej. Następnie przewodniczącym rady miejskiej został miejscowy Niemiec Franz Heger, który w 1942 r. po połączeniu miasta z przedmieściami utworzył tzw. Wielki Hradec Králové.
W 1945 r. został powołany Rewolucyjny Komitet Narodowy jako następca magistratu. Później zmienił nazwę na Miejski Komitet Narodowy. Stał się on najwyższym urzędem miejskim okresie rządów komunistycznych. Po ich upadku zmienił nazwę na urząd miasta i wkrótce potem na magistrat miasta. Jego przewodniczącym jest burmistrz (po czesku Primátor), wybierany na okres czteroletni. Burmistrz jest jednocześnie głową rady miejskiej oraz członkiem przedstawicielstwa miasta (po czesku Zastupitelstvo města).
mały|lewo|Średniowieczny Hradec Králové mały|lewo|Katedra, Biała wieża i Stary Ratusz
Historia Krótki przegląd historii miasta Tereny położone przy zbiegu rzeki Łaby i Orlicy były zamieszkane już w czasach prehistorycznych. Podczas prac archeologicznych odkryto również wiele osad pochodzących z epoki wpływów rzymskich. W X wieku powstała w tym miejscu osada, przez którą przebiegał szlak handlowy z Krakowa do Pragi.
W 995 roku Hradec został rezydencją księcia i ośrodkiem administracyjnym rozległego terytorium północno-wschodnich Czech, rozciągającego się po obu stronach Łaby, od Dvoru Králové nad Labem do Pardubic.