Monstrancja z kościoła Bożego Ciała w Poznaniu – dzieło gotyckiego złotnictwa wykonane około 1400 roku na terenie Prus Zakonnych. Według tradycji, monstrancja została zdobyta przez wojska Władysława II Jagiełły podczas wielkiej wojny w latach 1409–1411, a następnie ofiarowana przez króla do karmelitańskiego kościoła Bożego Ciała w Poznaniu w ramach rozwijającego się tu kultu Bożego Ciała.
Dzieje Monstrancja z kościoła Bożego Ciała należy do najstarszych zachowanych liturgicznych artefaktów tego typu na ziemiach polskich. Kilkakrotnie uzupełniana i przekształcana, co poświadcza miedzioryt w Sacratissimi Corporis Christi historia et miracula pióra Tomasza Tretera, napisanym w 1609 roku. Rycina ta przedstawia gotycką monstrancję przed barokowymi przekształceniami. Wcześniej, w XVI wieku na zwieńczeniu monstrancji umieszczono niewielki krucyfiks.
W połowie XVIII wieku monstrancja została częściowo zbarokizowana. W latach 1897–1898, z inicjatywy arcybiskupa Floriana Stablewskiego, była poddana w Münster konserwacji i regotycyzacji przeprowadzonej przez Josepha Franza Osthuesa. Obecnie prezentowana jest w Muzeum Archidiecezjalnym na Ostrowie Tumskim, jako depozyt kościoła Bożego Ciała.
Wygląd Monstrancja jest gotycka, z elementami neogotyckimi. Wykonana jest ze srebra złoconego, ponadto ma elementy ze szkła, kryształów i almandynów. Zastosowano tu szeroki wachlarz technik złotnictwa: kucie, odlew, cyzelowanie, grawerowanie i szlifowanie. Wysokość monstrancji wynosi 83,6 cm; szerokość (rozpiętość stopy) 30,8 × 23,9 cm.
Monstrancja stoi na dwunastolistnej stopie o naprzemiennie ostro i okrągło zakończonych wypustkach. Na jej powierzchni znajdują się wtórnie odlane tarcze herbowe z Orłem (Królestwo Polskie) i Pogonią (Wielkie Księstwo Litewskie). Na odwrocie stopy również wtórnie wygrawerowana inskrypcja w formie minuskuły: „Boże Ciało – Poznań”. Powyżej lejkowatej stopy, u nasady trzonu sześcioboczny talerzyk oraz nodus w formie heksagonalnej aediculi. W górnej części trzonu okrągły talerzyk. Na lejkowatej, rozszerzającej się ku górze nasadzie stoi cylindryczne reservaculum (repozytorium na hostię) z okrągłym melchidezekiem wewnątrz, reservaculum flankują dwie kwadratowe w rzucie wieżyczki zwieńczone stylizowanymi fialami. Zwieńczenie reservaculum ma formę czworobocznej wieżyczki o kilku kondygnacjach, każda z nich charakteryzuje się ażurową dekoracją z wąskimi, ostrołukowymi okienkami. Naroża opięte są przyporami, niewielkimi łękami oporowymi i wysmukłymi fialami. Środkowa wieżyczka mieści w jednej z kondygnacji figurkę nieznanego świętego, który w rękach trzyma księgę. Wysoką, ostrosłupową fialę wieńczy niewielki krucyfiks.
Analiza Poznańska monstrancja jest cennym przykładem adaptacji form architektonicznych w sztuce złotniczej. Walory artystyczne kumulują się w wyważonych proporcjach, puryzmie konstrukcji i zwielokrotnieniu gotyckich motywów architektonicznych, które tworzą zasadniczy element zarówno kompozycyjny jak dekoracyjny. Monstrancja powstała w okresie rozpowszechniania się bogato dekorowanych form wieżowych, których tradycja sięga XIV wieku. Formy takie kształtowały się zarówno w dziełach monumentalnej architektury (wieże kościelne m.in. w Bebenhausen, Metz, Antwerpii) oraz plastyki (m.in. Piękna Studnia w Norymberdze, tzw. Spinnerim am Kruez w Wiener Neustadt, sakramentarium w kaplicy Św. Wacława w katedrze w Pradze).
Monstrancja została najprawdopodobniej wykonana na terenie państwa zakonu krzyżackiego, przez artystę, który znał zachodnioeuropejskie złotnictwo, zwłaszcza nadreńsko-westfalskie, gdzie w XIV i XV wieku wykonywano liczne monstrancje typu wieżowego (m.in. XIV-wieczna monstrancja w kościele w Ratingen, dzieło złotników z Kolonii). Według powszechnej opinii (choć nie potwierdzonej istniejącymi źródłami) monstrancja jest zdobyczą wojsk króla Jagiełły w ramach wielkiej wojny z zakonem 1409–1411. Została ofiarowana do kościoła Karmelitów w Poznaniu w ramach wspierania przez monarchę rozwijającego się tam kultu Bożego Ciała. Prawdopodobnie od tego czasu w monstrancji umieszczono trzy Hostie, które rzekomo sprofanowali Żydzi. Hostie te stały się przedmiotem kultu, a karmelicka świątynia najważniejszym ośrodkiem kultu Bożego Ciała w Królestwie Polskim.
Zobacz też Relikwiarz komtura Dagistra von Lorich Poznańska legenda o skradzionych hostiach Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa (Boże Ciało)
Bibliografia Adam Bochnak, Eksport z miast pruskich w głąb Polski w zakresie rzemiosła artystycznego, „Studia Pomorskie”, II, 1957, s. 7–112. Adam Bochnak, Julian Pagaczewski, Polskie rzemiosło artystyczne, Kraków 1959. Krzysztof J. Czyżewski, Agnieszka Janczyk, Dariusz Nowacki (red.), Na znak świetnego zwycięstwa, Katalog wystawy w Zamku Królewskim na Wawelu 15 VII-30 IX 2010, t. II, s. 159–163 (opr. Marek Walczak). Zygmunt Dolczewski, Renata Sobczak-Jaskulska, Monstrancja Jagiełłowa z kościoła Bożego Ciała w Poznaniu, Kronika Miasta Poznania. Złotnicy, 2000, nr 1, s. 36–42. Kinga Szczepkowska-Naliwajek, Złotnictwo gotyckie Pomorza Gdańskiego, Ziemi Chełmińskiej i Warmii, Wrocław – Warszawa 1987. Zofia Kurzawa, Monstrancje – relikwiarze w kościele Bożego Ciała w Poznaniu, [w:] Legenda Bożego Ciała, Kronika Miasta Poznania, 1992, nr 3–4, s. 169–189. Janusz Trupinda (red), Imagines potestatis. Insygnia i znaki władzy w Królestwie Polskim i Zakonie Niemieckim, Katalog wystawy, Muzeum Zamkowe w Malborku, 8 VI – 30 IX 2007, Malbork 2007, s. 438–440, kat. IV.2 (oprac. Marek Woźniak).
Kategoria:Naczynia liturgiczne Kategoria:Sztuka gotyku Kategoria:Historia Poznania Kategoria:Wojna polsko-krzyżacka (1409–1411)