Dunaj

thumb|Dunaj w Ratyzbonie (Kamienny most) thumb|Główny prąd Dunaju w Wiedniu thumb|Widok na Dunaj z wyspy Małgorzaty w Budapeszcie Dunaj (łac. Danubius, niem. Donau, słowac. Dunaj, słoweń. Donava, węg. Duna, chorw. Dunav, serb. i bułg. Дунав, rum. Dunărea, ukr. Дунай) – druga co do długości (po Wołdze) rzeka w Europie.

Rzeka przepływa z zachodu na wschód przez wiele europejskich krain geograficznych, z których największe to Wyżyna Bawarska, Kotlina Panońska i Nizina Wołoska. Jej dorzecze pokrywa duże rejony Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej.

Źródło znajduje się w górach Schwarzwaldu, 6 km na północny zachód od centrum miejscowości Furtwangen im Schwarzwald w południowo-zachodnich Niemczech, gdzie swój początek ma rzeka . Na kamieniu znajduje się metalowa tablica, informująca, że jest to źródło Dunaju.

Za początek biegu Dunaju uważana jest też czasami miejscowość Donaueschingen, gdzie łączą się dwie rzeki: Breg i . W parku pałacowym zbudowano kamienną fontannę, która symbolizuje początek Dunaju.

Długość mierzona od styku Brigach i Bregu wynosi 2845 km, a od źródeł Bregu w Furtwangen im Schwarzwald 2888 km.

Dunaj przepływa przez 10 krajów europejskich: Niemcy, Austrię, Słowację, Węgry, Chorwację, Serbię, Bułgarię, Rumunię, Mołdawię i Ukrainę (Mołdawia ma dostęp tylko do jednego brzegu), aby w Rumunii i na Ukrainie rozbudowaną deltą ujść do Morza Czarnego. W delcie, która jest dawną zatoką wypełnioną osadami rzecznymi, Dunaj dzieli się na 3 główne ramiona: Kilia, Sulina i Święty Jerzy (Brațul Sfântu Gheorghe).

W czasach starożytnych Dunaj () stanowił północną granicę Cesarstwa Rzymskiego.

Hydrografia + Dopływy Dunaju o długościpowyżej 140 km prawy dopływ km lewy dopływ Kolory oznaczają kraje, w których znajduje się ujście; na tle białym znajdują się rzeki graniczne Iller 147 Lech 264 220 Altmühl 165 Naab 169 Regen Izara 295 Inn 517 Traun 153 Aniza 254 153 Kamp Litawa 180 358 Morawa Raba 250 403 Wag 298 Hron 233 Ipola Drawa 749 966 Cisa Sawa 945 340 Temesz Wielka Morawa 185 Timok 203 331 Jiu Iskyr 368 737 Aluta Jantra 285 224 Vedea 327 Ardżesz 417 Jałomica 596 Seret 953 Prut

thumb|left|Wielka powódź w Pasawie w 1954 roku Dunaj jest jedyną w Europie dużą rzeką, która płynie z zachodu na wschód. Po przepłynięciu 2888 km na pograniczu Rumunii i Ukrainy uchodzi do Morza Czarnego. Inaczej niż dla Renu, Wezery, Łaby czy Odry, w przypadku Dunaju i jego dopływów kilometry liczy się w przeciwną stronę niż prąd rzeki, tzn. w górę cieku. Oficjalnym punktem „0” jest latarnia morska w Sulinie nad Morzem Czarnym. Dorzecze Dunaju ma powierzchnię 795 686 km², co stanowi ponad 7,5% powierzchni Europy. Obszar ten pokrywa nie tylko kraje położone nad Dunajem, ale też część Czech, Bośni i Hercegowiny, Słowenii i innych państw. Mały skrawek dorzecza Dunaju (z Czarną Orawą) znajduje się też w Polsce. Pod względem całkowitej długości i długoterminowego średniego przepływu (6500 m³/s) jest drugą co do wielkości rzeką w Europie i zajmuje 21. miejsce wśród wszystkich rzek na Ziemi. Pod względem powierzchni dorzecze zajmuje 25. miejsce na świecie.

Rzeźba terenu dorzecza Dunaju jest bardzo nierówna i charakteryzuje się dużą różnorodnością krajobrazów (36% stanowią tereny górskie, 64% to tereny średnio- i nisko położone).

Pod względem klimatycznym dorzecze Dunaju znajduje się pod wpływem trzech głównych stref klimatycznych: kontynentalno-eurazjatyckiej, atlantyckiej i śródziemnomorskiej. Rozkład elementów klimatycznych charakteryzuje się strefowością pionową i południkową (od źródła do ujścia). Średnia roczna temperatura powietrza waha się od –6,2 °C do +12,0 °C, przy czym najwyższe wartości występują w południowej części Niziny Węgierskiej i wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego, a najniższe w górach wysokich. Roczne opady są bardzo zróżnicowane, od 3000 mm w górach wysokich do 400 mm w rejonie ujścia. Górne dorzecze Dunaju (od źródeł do ujścia Morawy) charakteryzuje się reżimem wód z dwiema odrębnymi porami roku: sezonem wysokiego poziomu wody (maksymalny przepływ w lipcu) i sezonem niskiego poziomu wody (minimalny przepływ w styczniu-lutym).

Dopływy Najdłuższym dopływem Dunaju jest Cisa (966 km po regulacji koryta rzeki), kolejne pod względem długości są Prut, Sawa, Drawa, Aluta, Seret i Inn, wszystkie mają powyżej 500 km.

Inna klasyfikacja powstaje, jeśli bierze się pod uwagę nie długość dopływu, lecz ilość wody przez niego niesioną. Pod tym względem pierwsza jest Sawa z 1513 m³/s, kolejne miejsca zajmują Cisa, Inn i Drawa. Dopływy, które w największym stopniu wpływają na ilość wody w rzece, to: Iller, wnosząca 90% zasobu wód Dunaju, a przy powodziach nawet więcej, Lech, wnosząca w swoim ujściu 65% zasobu wód Dunaju, Izara z 35% zasobu wód Dunaju, Inn, który podczas silnej wysokiej wody wczesnym latem wnosi więcej wody niż przepływa jej w Dunaju i który w pozostałych siedmiu miesiącach roku (od października do kwietnia) może znacznie przekraczać zasób wód Dunaju, Drawa z 40% zasobu wód Dunaju, Cisa z 30% zasobu wód Dunaju, Sawa, która wnosi 35% zasobu wód Dunaju i jest zarazem najzasobniejszym w wodę dopływem.

Geologia Większość europejskich rzek (Rodan, Ren, Wisła) wypływa bezpośrednio z młodych pasm górskich i najkrótszą drogą do morza. Dunaj jednak bierze swój początek w prastarym paśmie górskim i przecina Europę z zachodu na wschód, płynąc zróżnicowanym biegiem przez góry, wyżyny i niziny. Od źródła do Bramy Wyszehradzkiej, przełomu w Górach Centralnych nad Budapesztem, Dunaj płynie głównie na południowy wschód. Stamtąd rzeka płynie z północy na południe aż do ujścia do Drawy, po czym skręca na południowy wschód aż do Swisztowa. Od Swisztowa do Silistry Dunaj płynie na północny wschód. Między Silistrą a Gałaczem Dunaj płynie na północ, po czym skręca na wschód. Ten nietypowy bieg, z często zmieniającym się kierunkiem, świadczy o długiej historii geologicznej rzeki, sięgającej od Pliocenu do Holocenu. Do zlodowacenia środkowopolskiego (niem. Riß-Eiszeit, od rzeki w Szwabii) Ren miał swoje źródła w południowo-zachodniej części Schwarzwaldu. Wody Alp, które dziś płyną Renem do Morza Północnego, były wówczas niesione korytem Pradunaju na wschód. Ten płynął mniej więcej dzisiejszą doliną rzeki Altmühl oraz wzdłuż linii wyznaczonej przez współczesne gminy Wellheim, Dollnstein, Eichstätt, Beilngries oraz Riedenburg. Dzisiejsze suche wąwozy Jury Frankońskiej są pozostałością ówczesnego koryta rzeki, które wtedy było znacznie większe niż współczesne. Później zmienił się przepływ wód alpejskich, które po dziś dzień płyną Renem.

Do dziś duże ilości wód Dunaju spływają przez porowate skały wapienne Jury Szwabskiej do głębiej położonego Renu. Ponieważ z procesem tym wiąże się rozpuszczanie przez wodę rzeki skał wapiennych, prawdopodobnie w przyszłości wszystkie wody współczesnego górnego Dunaju będą uchodziły do Renu.

thumb|left|Koryto rzeki w miejscu, w którym Dunaj wsiąka w skały (tzw. Donauversickerung) Pomiędzy miejscowościami Immendingen i Möhringen bieg rzeki zostaje przerwany. Duża część wody Dunaju wsiąka w grunt i przedostaje się pod ziemią jaskiniami krasowymi do tzw. Aachtopf, oddalonego o 14 km największego w Niemczech wywierzyska. Z tego miejsca woda biegiem rzeki Radolfzeller Aach płynie do Jeziora Bodeńskiego i do Renu. Przy niskim stanie wody czasowo może dojść nawet do kompletnego wsiąknięcia wody – wtedy Dunaj jest zasilany jedynie przez rzeczki w Möhringen oraz Elta. Ponieważ wysychanie rzeki nasiliło się w przeciągu ostatnich dziesięcioleci, część wody Dunaju jest transportowana przez sztolnię obok miejsca wsiąkania. Sztolnia oraz związany z nią jaz są zlokalizowane za miejscowością Immendingen, sama sztolnia prowadzi do Möhringen. Inne miejsce na Dunaju, z którego wsiąkająca woda pod ziemią przemieszcza się do Aachtopfu, znajduje się nieopodal Fridingen nad Dunajem.

Do okolic znajdujących się tuż za Wiedniem prąd rzeki ma charakter zbliżony do górskiego, dopiero w dalszym biegu zmienia się w rzekę nizinną.

Bieg Dunaju

Dziesięć krajów ma dostęp do Dunaju. Na długości 1070,9 km (37% długości całkowitej) rzeka stanowi granicę państwową, przy czym 4 kraje (Bułgaria, Chorwacja, Mołdawia i Ukraina) mają dostęp tylko do jednego brzegu rzeki.

+ Położenie w krajach naddunajskich od źródeł do ujścia prawy brzeg kilometry biegu Dunaju lewy brzeg kraj udział w km udział w km kraj 658,6 2888,77 687,0 2230,20 357,5 2201,77 321,5 1880,26 172,1 1872,70 22,5 1850,20 417,2 1708,20 275,2 1433,00 137,5 358,0 1295,50 449,9 1075,00 940,9 845,65 471,6 374,10 374,1 134,14 0,6 133,57 53,9 79,63 79,6 0,00

+ Udział krajów naddunajskich   w kilometrach biegu rzeki prawy brzeg obustronnie lewy brzeg kraj km % km km % Niemcy 687,00 658,6 23 658,6 687,0 24 Austria 357,50 357,5 12 321,5 321,5 11 Słowacja 172,06 22,5 1 22,5 172,1 6 Węgry 417,20 417,2 14 275,2 275,2 10 Chorwacja 137,50 137,5 5 0,0 0,0 0 Serbia 587,35 449,9 16 220,5 358,0 12 Rumunia 1075,00 374,1 13 319,6 1020,5 35 Bułgaria 471,55 471,6 16 0,0 0,0 0 Mołdawia 0,57 0,0 0 0,0 0,6 0 Ukraina 53,94 0,0 0 0,0 53,9 2 (Źródło: Komisja Dunajska, Budapeszt, styczeń 2000 – marzec 2004)

thumb|center|Bieg Dunaju

Niemcy thumb|Symboliczne źródło Dunaju w Donaueschingen Dunaj powstaje 1,4 km na wschód od Donaueschingen poprzez połączenie się dwóch potoków, i . Tradycyjnie jako źródło Dunaju zwykło się traktować źródło tworzące sadzawkę w samym Donaueschingen, geograficznie jednak jest nim źródło Breg w Furtwangen.

thumb|Dunaj przy Wielkim Moście w Tuttlingen thumb|Dunaj w Ulm (widok z katedry)

Na terytorium Niemiec Dunaj płynie od swojego źródła przez 687 km do granicy niemiecko-austriackiej i jest dzięki temu trzecią najdłuższą rzeką Niemiec po Renie i Łabie. Na brzegach Dunaju rozłożone są liczne spore miasta, jak na przykład: Tuttlingen, Sigmaringen, Ulm, Neu-Ulm, Neuburg nad Dunajem, Ingolstadt, Ratyzbona, Straubing oraz Pasawa. .

Prawobrzeżnymi dopływami Dunaju na terytorium Niemiec są rzeki Iller, która wpada do niego w Neu-Ulm, Lech z ujściem koło Marxheim, na wschód od Donauwörth, Izara koło Deggendorfu oraz Inn w Pasawie.

Lewobrzeżnymi dopływami są natomiast rzeki Wörnitz uchodząca za Donauwörth, Altmühl za Kelheim, Naab oraz Regen koło Ratyzbony. Niemieckie prawe dopływy są większymi rzekami niż lewe – największy lewy dopływ Naab przynosi tylko 40 m³/s, czyli tyle, ile najmniejszy z wymienionych prawych, Iller. Do Dunaju uchodzą także liczne mniejsze rzeki, jak choćby , Roth, Lauter, Blau, Günz, Brenz, Mindel, Zusam, Schmutter, Paar, Abens, Große Laber, Vils, Ilz, Erlau czy Ranna.

thumb|Spotkanie Innu, Dunaju i Ilz w Pasawie

W Pasawie do Dunaju uchodzi najpierw rzeka Ilz, a zaraz potem Inn. Spływające z Alp wody Innu są zielone, wody Dunaju błękitne, a płynące z terenów bagnistych wody Ilz czarne, tak więc przez pewien odcinek rzeki wody zawierają trzy kolory: zielony, błękitny oraz czarny. Dzięki zielonym wodom Innu za Pasawą zmienia się barwa wód Dunaju. Oprócz bardzo dużych ilości wprowadzanych wód Innu ważna jest także różnica głębokości pomiędzy tymi dwiema rzekami (Inn: 1,9 metra, Dunaj: 6,8 metra). W środku roku Inn prowadzi nawet o 5% więcej wody niż Dunaj, jest to jednak związane z topnieniem dużej ilości śniegu z obszaru całej Austrii. Dunajem płynie niemal niezmienna ilość wód przez cały rok, więc pomiędzy październikiem a kwietniem to on niesie zdecydowanie więcej wody.

Nad Dunajem w Niemczech znajduje się wiele znanych budowli. Są to m.in. klasztor benedyktyński w Beuron, zamek Hohenzollernów w Sigmaringen, gotycka katedra w Ulm z najwyższą wieżą kościelną świata (161,6 m), opactwo w , Befreiungshalle w Kelheim, Most Kamienny i katedra św. Piotra w Ratyzbonie oraz pomnik Walhalli pod Donaustaufem, ok. 10 km od miasta. Pomiędzy opactwem w Weltenburgu i Kelheim leży interesujący geologicznie przełom Dunaju pod Weltenburgiem.

Austria thumb|Krems nad Dunajem thumb|Opactwo w Melku thumb|Kra na Dunaju w Wiedniu styczeń/luty 2006