300px|thumb|Przykładowe wezwanie do szczepienia przeciwko błonicy i tężcowi. Program Szczepień Ochronnych (PSO), potocznie kalendarz szczepień – dokument zgodnie z którym realizowane są szczepienia w Polsce. Do 2023 r. PSO był aktualizowany każdego roku przez Główny Inspektorat Sanitarny i publikowany w formie Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na dany rok w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia. Od 2023 r. PSO jest zawarty w rozporządzeniuRozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych ()..

PSO zawiera wykaz obowiązkowych i zalecanych szczepień oraz zasady ich przeprowadzania. Składa się z czterech części: szczepienia obowiązkowe szczepienia obowiązkowe dzieci i młodzieży według wieku – kalendarz szczepień obowiązkowych szczepienia obowiązkowe osób narażonych w sposób szczególny na zakażenie w związku z przesłankami klinicznymi lub epidemiologicznymi szczepienia poekspozycyjne szczepienia zalecane informacje uzupełniające – zasady szczepień przeciw wybranym chorobom zakaźnym ogólne zasady przeprowadzania i organizacji szczepień

Program Szczepień Ochronnych (PSO) jest oparty na danych dotyczących aktualnej sytuacji epidemiologicznej chorób zakaźnych w kraju oraz możliwości finansowych państwa.

PSO jest opracowywany na podstawie zaleceń szerokiego grona uznanych ekspertów, lekarzy pediatrów, zakaźników, specjalistów zdrowia publicznego i epidemiologów działających w ramach Rady Sanitarno-Epidemiologicznej – organu doradczego GIS oraz Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych, rekomendacji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC). Na kształt PSO wpływają także opinie konsultantów krajowych z różnych dziedzin medycyny. Eksperci swoje rekomendacje opierają na potwierdzonych danych z badań klinicznych i obserwacyjnych, sytuacji epidemiologicznej w kraju oraz w krajach sąsiednich oraz zaleceniach dotyczących szczepień w innych krajachCo to jest Kalendarz Szczepień? Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, 28 czerwca 2018..

Program Szczepień Ochronnych w Polsce powstawał w latach 1955–1963.

Uproszczony schemat kalendarza szczepień Uproszczony schemat kalendarza szczepień obowiązkowych Wiek BCG WZW B DTP H. influenzaeS. pneumoniae Poliomyelitis MMR 1. rok 1. doba 2. miesiąc 4. miesiąc 6. miesiąc 7. miesiąc 2. rok 14. miesiąc 18. miesiąc 6. rok 10. rok 14. rok 19. rok

Szczepienia obowiązkowe dzieci i młodzieży według wieku + Kalendarz szczepień obowiązkowych Wiek Szczepienie przeciw 1. rok życia w ciągu 24 godzin po urodzeniuWZW typu B – domięśniowo lub podskórnie (pierwsza dawka)Szczepienia wyrównawcze u osób niezaszczepionych w pierwszym roku życia należy przeprowadzić w możliwie najwcześniejszym terminie, nie później niż do ukończenia 19 roku życia. Szczepienie należy przeprowadzić według schematu 0; 1; 6 miesięcy.

gruźlicy – śródskórnie szczepionką BCGSzczepienie noworodków przeciw gruźlicy powinno być przeprowadzone przed wypisaniem dziecka z oddziału noworodkowego. 2. miesiąc życia (7.–8. tydzień) WZW typu B – domięśniowo (druga dawka)Podawana jednocześnie z pierwszą dawką szczepionki DTP.

błonicy, tężcowi, krztuścowi – podskórnie lub domięśniowo szczepionką DTP (pierwsza dawka)Trzy dawki szczepienia podstawowego przeciw błonicy, tężcowi, krztuściowi szczepionką błoniczo-tężcowo-krztuścową (DTP) są podawane w odstępach czasu. W przypadku dzieci z przeciwwskazaniami do szczepienia przeciw krztuściowi szczepionką pełnokomórkową oraz u dzieci urodzonych przed ukończeniem 37 tygodnia ciąży lub urodzonych z masą urodzeniową poniżej 2500g należy zastosować szczepionkę błoniczo-tężcowokrztuścową z bezkomórkowym komponentem krztuśca (DTaP). W przypadku dzieci z przeciwwskazaniami do szczepienia przeciw krztuściowi szczepienie jest przeprowadzane szczepionką błoniczotężcową (DT).

zakażeniom Haemophilus influenzae typu b – podskórnie lub domięśniowo (pierwsza dawka)

inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae domięśniowo lub podskórnie (pierwsza dawka) 3.–4. miesiąc życia (po 6–8 tygodniach od poprzedniego szczepienia) rotawirusy – doustnie (druga dawka) błonicy, tężcowi, krztuścowi – podskórnie lub domięśniowo szczepionką DTP (druga dawka)W przypadku dzieci z przeciwwskazaniami do szczepienia przeciw KRZTUŚCOWI szczepionką pełnokomórkową oraz u dzieci urodzonych przed ukończeniem 37 tygodnia ciąży lub urodzonych z masą urodzeniową poniżej 2500 g należy zastosować szczepionkę błoniczo-tężcowo-krztuścową z bezkomórkowym komponentem krztuśca (DTaP). W przypadku dzieci z przeciwwskazaniami do szczepienia przeciw KRZTUŚCOWI szczepienie jest przeprowadzane szczepionką błoniczotężcową (DT).

poliomyelitis – podskórnie lub domięśniowo szczepionką inaktywowaną IPV poliwalentną (pierwsza dawka)Podawana łącznie z drugą dawką szczepionki DTP.

zakażeniom Haemophilus influenzae typu b – podskórnie lub domięśniowo (druga dawka)

inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae domięśniowo lub, w przypadkach indywidualnych, podskórnie (druga dawka) 5.–6. miesiąc życia (po 6–8 tygodniach od poprzedniego szczepienia) rotawirusy – doustnie (trzecia dawka) błonicy, tężcowi, krztuścowi – podskórnie lub domięśniowo szczepionką DTP (trzecia dawka)

poliomyelitis – podskórnie lub domięśniowo szczepionką inaktywowaną IPV poliwalentną (druga dawka)

zakażeniom Haemophilus influenzae typu b – podskórnie lub domięśniowo (trzecia dawka) 7. miesiąc życiaWZW typu B – domięśniowo (trzecia dawka) 2. rok życia 13.–14. miesiąc życiaodrze, śwince, różyczce – domięśniowo lub podskórnie atenuowaną szczepionką skojarzoną (typu MMR) (szczepienie podstawowe)Jeśli dziecko przebyło którąś z tych chorób szczepionkę należy podać nie wcześniej niż po 4 tygodniach od wyzdrowienia. inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae domięśniowo lub podskórnie (trzecia dawka) 16.–18. miesiąc życia błonicy, tężcowi, krztuścowi – podskórnie lub domięśniowo szczepionką DTP (czwarta dawka)

poliomyelitis – podskórnie lub domięśniowo szczepionką IPV poliwalentną (trzecia dawka)

zakażeniom Haemophilus influenzae typu b – podskórnie lub domięśniowo (czwarta dawka) Okres przedszkolny 6. rok życia błonicy, tężcowi, krztuścowi – domięśniowo lub podskórnie szczepionką DTaP zawierającą bezkomórkowy komponent krztuśca (pierwsza dawka szczepienia przypominającego)

poliomyelitis – domięśniowo lub podskórnie szczepionką inaktywowaną IPV poliwalentną zawierającą antygeny 1, 2, 3 typu wirusa (dawka przypominająca)

odrze, śwince, różyczce – domięśniowo lub podskórnie atenuowaną szczepionką skojarzoną (dawka przypominająca)Podawane w wywiadzie przebycie zachorowania na odrę, świnkę lub różyczkę nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia. Szczepienie można przeprowadzić po ustąpieniu ostrych objawów i poprawie stanu ogólnego pacjenta. Szkoła podstawowa 10. rok życia odrze, śwince, różyczce – domięśniowo lub podskórnie atenuowaną szczepionką skojarzoną (dawka przypominająca)W stosunku do dzieci powyżej 10 roku życia, które nie otrzymały dwóch dawek szczepionki skojarzonej przeciw ODRZE, ŚWINCE i RÓŻYCZCE, należy systematycznie uzupełnić brakującą dawkę szczepienia przypominającego, nie później niż do ukończenia 19 roku życia. 14. rok życia błonicy, tężcowi, krztuścowi – podskórnie lub domięśniowo szczepionką dTap ze zmniejszoną zawartością komponentu krztuścowego zawierającą bezkomórkowy komponent krztuśca (druga dawka szczepienia przypominającego) Szkoła ponadpodstawowa 19. rok życia lub ostatni rok nauki w szkole błonicy, tężcowi – podskórnie lub domięśniowo szczepionką Td (trzecia dawka szczepienia przypominającego)Nie wcześniej niż po upływie 5 lat od ostatniej dawki szczepionki Td.

Szczepienia zalecane (nazywane również szczepieniami nieobowiązkowymi) – kategoria szczepień ochronnych w Polsce, które są rekomendowane przez ekspertów w celu rozszerzenia ochrony przed chorobami zakaźnymi, lecz nie są bezpośrednio nakazane prawem dla całej populacji. Zasady ich finansowania, refundacji oraz zasoby refundacyjne reguluje coroczny Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego w sprawie Programu Szczepień Ochronnych (PSO) oraz obwieszczenia Ministra Zdrowia.

W odróżnieniu od szczepień obowiązkowych, koszty zakupu preparatów w przypadku szczepień zalecanych tradycyjnie ponosi pacjent lub jego opiekun prawny, choć część z nich jest objęta pełną refundacją budżetową lub częściową refundacją apteczną.

Główne grupy szczepień zalecanych W polskim systemie ochrony zdrowia szczepienia zalecane dzieli się ze względu na patogen, grupę wiekową oraz stopień finansowania ze środków publicznych:

Szczepienia dla niemowląt i dzieci starszych Przeciw meningokokom (serogrupy B oraz A, C, W, Y): Chronią przed Inwazyjną Chorobą Meningokokową (IChM), mogącą wywołać sepsę i zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Rekomendowane od pierwszych miesięcy życia. Przeciw ospie wietrznej: Zalecane dla dzieci, które nie chorowały na ospę wietrzną. Szczepienie jest bezpłatne (obowiązkowe) wyłącznie dla określonych grup ryzyka oraz dzieci uczęszczających do żłobków i klubów dziecięcych. Przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM): Rekomendowane dla osób przebywających na terenach zalesionych, w tym dzieci od 1. roku życia. Przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A (WZW A): Chroni przed tzw. żółtaczką pokarmową. Zalecane dzieciom w wieku przedszkolnym i szkolnym.

Powszechne programy bezpłatne i refundowane Przeciw HPV (ludzki wirus brodawczaka): Szczepienie ukierunkowane na profilaktykę raka szyjki macicy oraz innych nowotworów. Objęte powszechnym, bezpłatnym programem szczepień dla dziewcząt i chłopców w wieku od ukończenia 9. do 14. roku życia. Dla pozostałych grup wiekowych wybrane preparaty podlegają częściowej refundacji. Przeciw grypie: Szczepienie sezonowe zalecane wszystkim osobom od 6. miesiąca życia. Pełna refundacja (szczepionka bezpłatna) przysługuje dzieciom, młodzieży do 18. roku życia, kobietom w ciąży oraz seniorom. Dla pozostałych dorosłych przewidziano refundację 50%. Przeciw COVID-19: Szczepienia realizowane w oparciu o aktualne rekomendacje epidemiczne, bezpłatne dla zakwalifikowanych grup wiekowych i grup ryzyka.

Szczepienia dla osób dorosłych i seniorów Przeciw krztuścowi (dawki przypominające): Zalecane co 10 lat preparatem typu dTap (błonica, tężec, krztusiec), szczególnie kobietom w ciąży (w celu przekazania przeciwciał noworodkowi) oraz osobom starszym. Przeciw pneumokokom dla dorosłych: Rekomendowane osobom powyżej 65. roku życia oraz dorosłym z przewlekłymi chorobami serca, płuc czy cukrzycą. Wybrane preparaty są bezpłatne dla seniorów z grup ryzyka. Przeciw półpaścowi: Zalecane osobom po 50. roku życia oraz pacjentom z grup ryzyka w celu zapobiegania ciężkim powikłaniom neurologicznym (neuralgia popółpaścowa). Preparat podlega częściowej refundacji aptecznej.

Finansowanie i dostępność Szczepienia komercyjne: Pacjent otrzymuje receptę od lekarza, kupuje preparat w aptece i zgłasza się na podanie do punktu szczepień. Refundacja apteczna: Pacjent z prawem do zniżki (np. senior, pacjent z chorobą przewlekłą) kupuje preparat z refundacją 50% lub 100% na podstawie recepty. Programy polityki zdrowotnej: Część szczepień zalecanych (np. przeciw meningokokom, grypie lub KZM) jest finansowana lokalnie przez samorządy (gminy, powiaty) dla wybranych mieszkańców.

Zobacz też Program Szczepień Ochronnych Szczepienia obowiązkowe w Polsce Wakcynologia

Konsekwencje niespełniania obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym Niespełnienie obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym podlega egzekucji administracyjnej. W razie dalszego uchylania się od tego obowiązku, sąd ma prawo wymierzyć grzywnę albo karę naganyArt. 115 Kodeksu wykroczeń..

Uwagi

Przypisy Art. 115 Kodeksu wykroczeń. Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi ().