Jawaharlal Nehru (hindi: जवाहरलाल नेहरू, Javāharlāl Nehrū), (uproszczona wymowa pol. [dżewa’harlal nehru]), zwany także Pandit (Nauczyciel) Nehru (ur. 14 listopada 1889 w Allahabadzie, zm. 27 maja 1964 w Nowym Delhi) – indyjski polityk, przywódca socjalistycznego skrzydła Indyjskiego Kongresu Narodowego w okresie walki o niepodległość przeciwko dominacji brytyjskiej. 15 sierpnia 1947 został pierwszym premierem Indii, piastując tę funkcję aż do śmierci. Ojciec Indiry Gandhi (trzeciej premier Indii) i dziadek Rajiva Gandhiego (szóstego premiera Indii).
W 1929 roku po przeprowadzeniu przez Indyjski Kongres Narodowy kampanii na rzecz samostanowienia Indii (z udziałem Mahatmy Gandhiego) został przewodniczącym partii. Po wystąpieniu w 1942 roku z deklaracją niepodległości Indii wraz ze swoimi współpracownikami został aresztowany. Po wyjściu z więzienia brał udział w negocjacjach, których owocem było powstanie dwóch niezależnych państw – Indii i Pakistanu. Polityka Nehru po objęciu stanowiska premiera opierała się na interwencjonizmie gospodarczym i uczestnictwie w ruchu niezaangażowania w okresie zimnej wojny. Jako przywódca Indii wprowadzał w życie zasady niezaangażowania, świeckości, utworzył w kraju wielopartyjną demokrację i ustanowił system republikański. W okresie jego rządów Indie stały się regionalnym hegemonem w rejonie Azji Południowej. Obok Josipa Broz Tity, Sukarno i Gamala Abdel Nasera czołowa postać Ruchu Państw Niezaangażowanych. Pod przewodnictwem Nehru, Kongres wygrał wybory w 1951, 1957 i 1962 roku. Początkowo szukał możliwości sojuszu z Chinami, polityka ta była jednak stopniowo rewidowana na rzecz lepszych stosunków z Zachodem, a pod koniec jego rządów miejsce miała wojna chińsko-indyjska.
Po jego śmierci, jego politykę kontynuowała córka Indira Gandhi.
Życiorys Młodość
Pochodzenie, rodzina thumb|Rodzina Nehru w latach 90. XIX wieku Urodził się 14 listopada 1889 roku w Allahabadzie w Indiach będących wówczas brytyjską kolonią. Jego ojciec Motilal Nehru (1861-1931) był potomkiem kaszmirskich braminówZakaria, Rafiq A Study of Nehru, Times of India Press, 1960, s. 22.. W 1886 roku przeniósł się z Agry do Allahabadu, został adwokatem. Motilal był dwukrotnym przewodniczącym Indyjskiego Kongresu Narodowego. Matka Jawaharlala, Swaruprani Thussu (1868-1938), pochodziła z bramińskiej rodziny w Lahore, w Kaszmirze. Swaruprani była drugą żoną Motilala (pierwsza umarła zaraz po urodzeniu dziecka). Jawaharlal był jedynym chłopcem i najstarszym z trójki rodzeństwa. Starsza siostra Jawaharlala, Vijaya Lakshmi, została później pierwszą kobietą-prezydentem Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych natomiast młodsza, Krishna Hutheesing, została pisarzem i napisała kilka książek na temat brataLouis Fischer This is our world s. 130, 1956..
Młodość i wczesna kariera Kształceniem Jawaharlala zajmowały się guwernantki i nauczyciele domowi (głównie Anglicy). Pod wypływem nauczyciela, Ferdinanda T. Brooksa, Nehru zainteresował się teozofią. Nehru w wieku trzynastu lat poprzez przyjaciółkę rodziny Annie Besant, dołączył do Towarzystwa Teozoficznego. Jego zainteresowanie się teozofią nie okazało się jednak trwałe i wkrótce po tym jak odszedł jego nauczyciel, Nehru opuścił TowarzystwoFrank Moraes (2008). Jawaharlal Nehru. Jaico Publishing House. , s. 23.. Chociaż Nehru był sceptyczny wobec religii, jego młodzieńcza fascynacja teozofią wpłynęła na jego późniejsze zainteresowania; Nehru poświęcał się studiowaniu pism buddyjskich i hinduistycznychBal Ram Nanda; The Nehrus. Oxford University Press. 1962. . s. 65.. Kiedy ukończył 15 lat, ojciec wysłał go do szkoły Harrow SchoolSumita Mukherjee Nationalism, Education and Migrant Identities: The England-returned s. 93, 2009.. W młodości był zagorzałym nacjonalistą. Jego nacjonalistyczne poglądy umocniły wojny burskie i wojna rosyjsko-japońska. W czasie wojny między Imperium Rosyjskimi a Japonią, sympatyzował z Japonią, tak jak wielu Azjatów sądził, że Japonia stoi na straży wolności narodów Azji. Gdy Nehru rozpoczął w 1905 roku naukę w szkole w Harrow, w Wielkiej Brytanii, znalazł się pod wpływem myśli włoskiego rewolucjonisty Giuseppe Garibaldiego, którego książkę otrzymał od znanego brytyjskiego historyka Georga Macaulay Trevelyana jako nagrodę w osiągnięciach naukowych. Widział on w Garibladim rewolucyjnego bohatera którego idee mogłyby znaleźć odzwierciedlenie w Indiach. thumb|Nehru w Allahabad High Court W październiku 1907 roku, Nehru kontynuował edukację w Trinity College na Uniwersytecie Cambridge. Szkołę z wyróżnieniem w naukach przyrodniczych ukończył w 1910 rokuFrank Moraes (2008). Jawaharlal Nehru. Jaico Publishing House. , s. 43.. W tym okresie, studiował politykę, ekonomię, historię i literaturę. Na jego poglądy polityczne i gospodarcze wpłynęły dzieła myślicieli i ekonomistów takich jak George Bernard Shaw, Herbert George Wells, John Maynard Keynes, Bertrand Russell, Goldsworthy Lowes Dickinson i Meredith Townsend. Po zdobyciu w 1910 roku dyplomu uczelni wyjechał do Londynu. Został na dwa lata przyjęty na studia prawnicze w londyńskiej Inns of Court School of Law (Inner Temple)Frank Moraes (2008). Jawaharlal Nehru. Jaico Publishing House. , s. 47.. W okresie londyńskim poznał filozofię lewicowego Towarzystwa Fabiańskiego, szczególnie zainteresował się poglądami Beatrice Webb. Egzamin kończący studia zdał w 1912 roku, a w sierpniu powrócił do Indii gdzie rozpoczął pracę jako adwokatO. P. Misra Economic Thought of Gandhi and Nehru: A Comparative Analysis s. 53, 1995..
Wczesna działalność w Indyjskim Kongresie Narodowym
Zainteresował się polityką jeszcze w czasie pobytu w Wielkiej Brytanii. W 1912 roku wziął udział w rocznej sesji Indyjskiego Kongresu Narodowego w PatnieSankar Ghose Jawaharlal Nehru, a Biography s. 25, 1993.. W 1913 roku wstąpił do organizacji kongresowej w Zjednoczonych Prowincjach. Początkowo był zażenowany elitami partii a partia nie spełniała jego oczekiwań – Kongres był wówczas partią umiarkowanych elit. Mimo wątpliwości dołączył dla partii, a w ramach działalności politycznej organizował pomoc dla ruchu praw obywatelskich w Związku Południowej AfrykiMoraes 2008, s. 50.. W 1913 roku uczestniczył w zbieraniu funduszy na kampanię praw obywatelskich prowadzoną przez Mahatmę Gandhiego. Później uczestniczył w kampanii przeciwko łamaniu praw pracowniczych i innych dyskryminacji spotykających Hindusów ze strony brytyjskich władz kolonialnychAn Autobiography (1936) s. 33.. Wybuch I wojny światowej silnie spolaryzował społeczeństwo Indii. Większość wykształconych Hindusów uważała, że wojna może osłabić kolonialistów. Według biografii autorstwa Franka Moraesa, Nehru sympatyzował z Francją ze względu na podziw dla kultury tego krajuMoraes 2008, s. 52.. Uważał, że poparcie brytyjskiej polityki w czasie wojny nie służyło interesom indyjskim, a nawet wyśmiał Indyjską Służbę Cywilną (ICS) będącą reprezentantem polityki dyktowanej przez rząd Zjednoczonego KrólestwaNehru, Jawaharlal Glimpses of world history: being further letters to his daughter (Lindsay Drummond Ltd., 1949), s. 94.. W czasie trwanie wojny, zgłosił się do pracy w chrześcijańskiej, organizacji humanitarnej Joannici Dzieło Pomocy. Został jednym ze stanowych sekretarzy Joannitów w AllahabadzieGhose 1993, s. 25..
Wziął udział w protestach przeciwko ustawie prowadzącej w Indiach cenzurę. W latach wojny należał do przedstawicieli radykalno-niepodległościowego skrzydła partii które domagało się nadania Indiom autonomiiMoraes 2008, s. 56.. Radykałowie pozostali w mniejszości a kierunek ruchu kongresowego wyznaczony został przez centrowego Gopala Krishne Gokhale który pisał o tym że „myślenie o niepodległości to szaleństwo”. Także ojciec Nehru, Motilal, był sympatykiem skrzydła umiarkowanego. Wpływ frakcji centrystycznej w Kongresie zaczął słabnąć po śmierci jej lidera, Gokhale w roku 1915. Po śmierci Gokhale, przedstawiciele skrzydła radykalnego, tj. Annie Beasant i Bal Gangadhar Tilak zaczęli domagać się aby Kongres Narodowy przyjął postulat przemiany Indii z kolonii w dominium (kongres dotychczas walczył jedynie o poprawę sytuacji Hindusów). Postulat ten został w 1915 roku odrzucony przez umiarkowaną większość kierownictwa partii. Radykałowie w 1916 roku utworzyli Krajowy Ruch dla Autonomii. Organizacja przedstawiała postulat przekształcenia Indii w brytyjskie dominia na zasadzie według której działały m.in. Kanada, Australia czy Nowa Zelandia. Był członkiem zarówno Krajowego Ruchu dla Autonomii i Indyjskiego Kongresu NarodowegoMoraes 2008, s. 55.. Dużą zmianą i kierunkiem w stronę odejścia od wczesnej polityki IKN było zawarcie paktu w Lucknow co zostało przez Nehru poparte. Do podpisania paktu doszło w czasie corocznego spotkania Kongresu w grudniu 1916 roku. W wyniku porozumienia muzułmanie i hindusi mieli wspólnie działać w ruchu antykolonialnym. Umowa podpisana została przez Kongres i Ligę Muzułańską. Na kongresie w Lucknow, Nehru po raz pierwszy spotkał GandhiegoAmaresh Datta Encyclopaedia of Indian Literature: devraj to jyoti s. 1345, 1988..
W 1916 roku poślubił Kamalę Kaul. Ich jedyna córka, Indira urodziła się w 1917 roku. Kamala w listopadzie 1924 roku urodziła chłopca, jednak zmarł on po tygodniu po urodzeniu„From years 1916 to 1964...The man and the times”. The Windsor Star.. W 1917 roku został prywatnym sekretarzem Annie Besant, lidera Krajowo Ruchu Dla Autonomii„Jawaharlal Nehru – a chronological account”.. Gdy w czerwcu 1917 roku Besant została aresztowana i internowana, Kongres i inne organizacje indyjskie zagroziły rozpoczęciem protestów jeśli nie zostanie ona uwolniona. Rząd pod presją opinii publicznej szybko uwolnił więzionego działaczaRadha Kumar The History of Doing. An Illustrated Account of Movements for Women’s Rights and Feminism in India 1800-1990 s. 48, 1997.. Do pierwszego poważniejszego zaangażowania Nehru doszło w roku 1920. Został on wówczas liderem Kongresu w Zjednoczonej Prowincji (teraz Uttar Pradesh). Po incydentach w Chaura Chauri, kiedy doszło do zbrojnych starć między Hindusami a brytyjskimi siłami kolonialnymi, Indyjski Kongres Narodowy zawiesił w praktyce współpracę ruchu na poziomie krajowym. Nehru pozostał wierny poglądom Gandhiego i nie przystąpił do utworzonej przez jego ojca umiarkowanej Partii Swaraj. Wkrótce represje brytyjskie spadły nie tylko na Jawaharlar, lecz również i na jego ojca. Jawaharlar i Motilal zostali aresztowani 6 grudnia 1921 rokuVisalakshi Menon Indian Women and Nationalism, the U.P. Story s. 67, 2003.Students’ Britannica India Tomy 1-5, 2000, s. 107.. Jawaharlal został zwolniony po trzech miesiącach, tj. w marcu 1922 roku gdy Gandhi odwołał już wcześniejsze zawieszenie współpracy z rządem. Decyzja ta była dla Nehru dotkliwym ciosem. W 1922 roku wziął udział w kolejnych wystąpieniach Gandhiego. Tym razem doprowadziło to do dłuższego pobytu w więzieniu, otrzymał półtoraroczny wyrok więzienia. Odsiedział 9 miesięcy w areszcie w Lakhno. Na wolność wyszedł 31 stycznia 1923 rokuFrank Moraes Jawaharlal Nehru, s. 97, 2007.. thumb|Nehru w 1918 z żona Kemalą i córką Indirą
Jako sekretarz generalny partii W latach 20. został wybrany na sekretarza generalnego partii, urząd ten pełnił przez dwie kadencje. Jego pierwsza kadencja rozpoczęła się w czasie sesji w Kakinadzie w 1923 roku. Nehru w czasie kadencji współpracował z doktorem N. S. Hardikerem założycielem Hindustani Seva Dal (1923). Seva Dal była oddolną organizacją wewnątrz Kongresu Narodowego, grupującą zwolenników gandhizmu. Po raz drugi sekretarzem generalnym wybrany został w czasie sesji w Madrasie w 1927 roku. W czasie jego kadencji jako sekretarza generalnego wraz z Czandrą Bose uważany był za przedstawiciela skrzydła radykalnego, działacze ci odrzucili żądanie utworzenia dominium na rzecz pełnej niepodległości IndiiAshok Pant The Truth of Babri Mosque, 2007, s. 278..
Wyjazd do Europy thumb|Jawaharlal Nehru w 1927 roku