thumb|240px|Chrystus. Zachowany fragment krucyfiksu wieńczącego niegdyś Studnię Patriarchów Studnia Patriarchów, znana również jako Studnia Mojżesza (fr. Puits de Moïse) – studnia-fontanna w stylu gotyckim usytuowana w dawnej kartuzji Champmol koło Dijon, w Burgundii we Francji (obecnie na terenie miasta Dijon, w Centre Hospitalier Spécialisé de la Chartreuse). Dzieło to zostało wykonane w latach 1395–1404 przez Clausa Slutera i Clauxa de Werve'a, niderlandzkich rzeźbiarzy działających na dworze książąt burgundzkich. Wczesny przykład nurtu realistycznego rzeźby gotyckiej przełomu XIV i XV wieku.

Dzieje Zleceniodawcą dzieła był książę Burgundii Jan bez Trwogi, syn Filipa Śmiałego, który zainicjował budowę kartuzji Champmol jako miejsca pochówku dla książąt burgundzkich. W tym klasztorze działali liczni artyści m.in. malarze: Melchior Broederlam, Henri Bellechose, Jean Malouel i rzeźbiarze: Jacques de Baerze, Claus Sluter, Claux de Werve. Dwaj ostatni są twórcami monumentalnej studni usytuowanej na terenie dziedzińca kartuzji, która pierwotnie była zwieńczona kamiennym krucyfiksem i najprawdopodobniej figurami Marii, Jana Ewangelisty i Marii Magdaleny, razem tworzących Grupę Ukrzyżowania. Według zachowanych rachunków studnię budowano etapami; wpierw wzniesiono konstrukcję architektoniczną, następnie Grupę Ukrzyżowania na zwieńczeniu, a w ostatniej fazie figury proroków. Do XVII wieku Studnia Patriarchów stała na otwartej przestrzeni dziedzińca, a po huraganie, który spowodował jej uszkodzenia, umieszczona została w heksagonalnej kaplicy. Figury zwieńczenia zostały zniszczone podczas rewolucji francuskiej w 1791 roku. Zachował się do dziś jedynie fragment krucyfiksu – głowa i część torsu Chrystusa, prezentowany obecnie w Musée Archéologique w Dijon.

W 2004 roku ukończona została gruntowna konserwacja Studni i od tego czasu jest ona dostępna dla zwiedzających. Znajduje się ona wewnątrz wspomnianej XVII-wiecznej kaplicy, a oglądający – dzięki podestowi, który ją otacza – mają możliwość obejrzenia jej ze wszystkich stron.

Wygląd Studnia Patriarchów ma plan foremnego sześcioboku. W obecnym stanie składa się z cokołu i trzonu zwieńczonego gzymsem oraz niskim dachem. Na trzonie znajduje się sześć niemal pełnoplastycznych figur starotestamentowych: Mojżesza, Dawida, Jeremiasza, Zachariasza, Daniela i Izajasza. Ich imiona, napisane gotycką minuskułą, znajdują się w dolnej partii trzonu, pod konsolami ozdobionymi motywami roślinnymi. Na narożnikach znajdują się smukłe kolumienki zwieńczone kapitelami z bogatą dekoracją roślinną. Powyżej kapiteli stoją figury aniołów wykonujących gest ukłonu, które w górnej części są oparte na gzymsie wieńczącym.

Prezentowana w Musée Archéologique w Dijon fragmentarycznie zachowana figura Chrystusa jest pełnoplastyczna. Niemal w całości zachowała się głowa wraz z koroną cierniową.

Analiza Studnia Patriarchów jest wczesnym przykładem nurtu realistycznego w późnym gotyku, który upowszechnił się w Burgundii i w Niderlandach, a następnie w całej Europie w XV wieku. Czas wykonania dzieła zbiega się z dominującym w większości krajów europejskich stylem pięknym, natomiast rzeźby Clausa Slutera i jego siostrzeńca Clauxa de Werve'a są w znacznym stopniu niezależne od dominującej na kontynencie tendencji stylowej. Poświadcza o tym wyeksponowanie naturalnych emocji i temperamentów, naturalizm w ukazaniu rysów twarzy z mocnym uwzględnieniem symptomów starości.

Pierwotnie studnia była polichromowana i przemalowana w XVII wieku. Do dziś pierwotna kolorystyka zachowała się w niewielkich fragmentach, jednakże dzięki konserwacji resztek polichromii możliwe jest jej odtworzenie. Cechowała się ona bogatą gamą barw z przewagą tonacji błękitnych, czerwonych (kostiumy postaci), a przede wszystkim złocistych i żółtych (tła i elementy dekoracyjne). Studnia łączy elementy architektury, rzeźby i malarstwa i sprawia wrażenie zmonumentalizowanego relikwiarza. Forma studni ma także konotacje ze sztuką dworską, ze względu na podobieństwa do fontann stołowych zdobiących wystrój sal, w których odbywały się uczty i inne dworskie ceremonie.

Forma Studni Patriarchów (w swoim pierwotnym kształcie) była ściśle powiązana z treściami. Wieńcząca niegdyś całość Grupa Ukrzyżowania nawiązywała do przedstawień Kalwarii, co z połączeniu ze studnią symbolizuje Ofiarę Chrystusa jako źródła wody żywej (fons vitae), którą zapowiedzieli w Starym Testamencie prorocy-patriarchowie. Poprzez rozmaite, lecz w pełni świadome gesty, prorocy i aniołowie nakłaniają odbiorcę do kontemplacji poprzez obejście studni wkoło, a następnie adorację Chrystusa Ukrzyżowanego będącego axis mundi (stąd też studnia umieszczono dokładnie pośrodku dziedzińca dawnej kartuzji). Jest to zgodne z mottem zakonu Kartuzów Stat crux duum volvitur orbis (pol. „Krzyż stoi [niewzruszenie], podczas gdy świat kręci się [i zmienia]”). Ikonografia i treści studni nawiązują do napisanego w latach 1348-1368 Meditationes Vitae Christi pióra Ludolfa z Saksonii, również zakonnika reguły św. Brunona, działającego w Nadrenii.

Przypisy

Bibliografia Susie Nash Claus Sluter’s ‘Well of Moses’ for the Chartreuse de Champmol reconsidered: part I, "The Burlington Magazine", 147, XII 2005, s. 798-809 (JSTOR). Susie Nash Claus Sluter’s ‘Well of Moses’ for the Chartreuse de Champmol reconsidered: part II , "The Burlington Magazine", 148, VII 2006, s. 465-467. Susie Nash Claus Sluter’s ‘Well of Moses’ for the Chartreuse de Champmol reconsidered: part III, "The Burlington Magazine", 150, VII 2007, s. 724-741. Sherry C. M. Lindquist Visual Meaning and Audience at the Chartreuse de Champmol: A Reply to Susie Nash's Reconsideration of Claus Sluter's Well of Moses, "Different visions. A Journal of New Perspectives on Medieval Art", 2011.

Linki zewnętrzne

Jessica Dolczal, The Transition The Well of Moses na Antiques Spectacles Galeria zdjęć na Web Gallery of Art Studnia na stronie miasta Dijon (informacje turystyczne)

Kategoria:Dijon Kategoria:Rzeźba gotyku Kategoria:Studnie