Łotysze () – naród bałtycki, stanowiący większość (około 62%) ludności Łotwy posługujący się językiem łotewskim.
Współczesny naród łotewski powstał z połączenia ugrofińskiego plemienia Liwów z bałtyckimi plemionami Zemgalów, Zelów, Kurów i Łatgalów, od których pochodzi nazwa Łotwy. Kultura Łotyszy posiada silne wpływy kultur niemieckiej i skandynawskiej z uwagi na setki lat niemieckiego i skandynawskiego (głównie szwedzkiego) panowania, dominacji i osadnictwa na terenie całej Łotwy. Łotysze ze wschodniej części kraju posiadają także wpływy kultur słowiańskich (polskiej, rosyjskiej).
Łotysze posługują się językiem łotewskim z grupy bałtyckiej języków indoeuropejskich.
Na Łotwie mieszka ok. 1,175 miliona Łotyszy. Większość z nich wyznaje protestantyzm (luteranizm). Katolicyzm przeważa na wschodzie kraju (Łatgalia). Duży jest również odsetek osób bezwyznaniowych.
Historia Początki Łotyszy wiążą się z ludami bałtyckimi, które od starożytności zamieszkiwały wschodnie wybrzeża Morza Bałtyckiego. Bezpośrednimi przodkami współczesnych Łotyszy były przede wszystkim plemiona Łatgalów, Zemgalów, Zelów i Kurów, które w średniowieczu zamieszkiwały obszary dzisiejszej Łotwy. Istotną rolę w procesie etnogenezy odegrali również Liwończycy, lud ugrofiński zamieszkujący wybrzeża Zatoki Ryskiej i północnej Kurlandii.
W XIII wieku ziemie zamieszkane przez bałtyckie i ugrofińskie plemiona dzisiejszej Łotwy zostały podbite w wyniku krucjat północnych. Powstała konfederacja inflancka, w której dominującą pozycję polityczną i społeczną uzyskała niemieckojęzyczna szlachta i mieszczaństwo. Chrystianizacja oraz wielowiekowa obecność niemieckich elit wywarły istotny wpływ na kulturę i strukturę społeczną miejscowej ludności.
Po rozpadzie państwa inflanckiego w XVI wieku ziemie łotewskie zostały podzielone między kilka organizmów politycznych. Księstwo Kurlandii i Semigalii pozostawało lennem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, natomiast pozostałe obszary znajdowały się kolejno pod wpływami polsko-litewskimi, szwedzkimi i rosyjskimi. Mimo zmieniającej się przynależności państwowej ludność łotewskojęzyczna zachowała lokalne dialekty, tradycje ludowe i kulturę chłopską.
W XVIII wieku wszystkie ziemie dzisiejszej Łotwy stopniowo znalazły się w granicach Imperium Rosyjskiego. Jednocześnie znaczącą rolę społeczną nadal odgrywali Niemcy bałtyccy, którzy dominowali wśród ziemiaństwa, duchowieństwa luterańskiego i części elit miejskich. Większość Łotyszy pozostawała ludnością wiejską.
W XIX wieku rozwinęło się łotewskie odrodzenie narodowe. Jego przedstawiciele, określani jako Młodołotysze, dążyli do rozwoju języka łotewskiego, literatury i świadomości narodowej. Do najważniejszych postaci tego ruchu należeli m.in. Krišjānis Valdemārs, Juris Alunāns i Atis Kronvalds. Szczególnego znaczenia nabrało również gromadzenie i publikowanie łotewskich pieśni ludowych — dain — które stały się jednym z podstawowych elementów nowoczesnej łotewskiej tożsamości narodowej.
Pod koniec XIX i na początku XX wieku procesy industrializacji i urbanizacji przyczyniły się do powstania licznej łotewskiej klasy robotniczej, szczególnie w Rydze. Rewolucja 1905 roku miała na ziemiach łotewskich wyjątkowo gwałtowny przebieg i była skierowana zarówno przeciwko władzom rosyjskim, jak i dominacji niemieckiego ziemiaństwa.
Podczas I wojny światowej znaczna część terytorium Łotwy znalazła się pod okupacją niemiecką, a setki tysięcy mieszkańców zostały ewakuowane lub uciekły w głąb Rosji. W tym okresie utworzono także oddziały strzelców łotewskich. 18 listopada 1918 roku proklamowano niepodległą Republikę Łotewską, a po wojnie o niepodległość jej suwerenność została utrwalona.
W okresie międzywojennym Łotysze stanowili większość ludności państwa, a język łotewski uzyskał dominującą pozycję w administracji, szkolnictwie i kulturze. Istotnym elementem polityki państwowej była reforma rolna, która osłabiła ekonomiczną pozycję dawnych niemieckich właścicieli ziemskich i przyczyniła się do powstania licznej warstwy łotewskich gospodarstw chłopskich.
W czerwcu 1940 roku Łotwa została zajęta przez Związek Radziecki i następnie anektowana jako Łotewska Socjalistyczna Republika Radziecka. Po okupacji niemieckiej w latach 1941–1944 kraj ponownie znalazł się pod kontrolą ZSRR. Okres radziecki przyniósł represje polityczne, deportacje, kolektywizację oraz głębokie zmiany społeczne i demograficzne.
W okresie powojennym do Łotewskiej SRR napłynęła znaczna liczba ludności z innych republik Związku Radzieckiego, przede wszystkim Rosjan, a także Białorusinów i Ukraińców. Migracja ta była związana m.in. z industrializacją, rozwojem dużych zakładów przemysłowych oraz polityką kadrową władz radzieckich. W rezultacie udział Łotyszy w ogólnej liczbie mieszkańców republiki wyraźnie się zmniejszył, szczególnie w największych miastach.
Pod koniec lat 80. XX wieku, w warunkach pieriestrojki, rozwinął się masowy ruch na rzecz odzyskania niepodległości. Ważną rolę odegrał Łotewski Front Ludowy, a jednym z najbardziej symbolicznych wydarzeń był Bałtycki łańcuch z 23 sierpnia 1989 roku. 4 maja 1990 roku Rada Najwyższa Łotewskiej SRR przyjęła deklarację o przywróceniu niepodległości, a w sierpniu 1991 roku, po nieudanym puczu moskiewskim, pełna niezależność Łotwy została faktycznie przywrócona.
Po odzyskaniu niepodległości Łotwa przywróciła zasadę ciągłości prawnej państwa istniejącego przed 1940 rokiem. Obywatelstwo automatycznie przywrócono obywatelom przedwojennej Republiki Łotewskiej oraz ich potomkom, natomiast część mieszkańców, którzy osiedlili się w kraju w okresie radzieckim, uzyskała status nieobywateli. Z czasem wielu z nich uzyskało obywatelstwo w drodze naturalizacji, jednak zagadnienie integracji rosyjskojęzycznej ludności, polityki językowej i obywatelstwa pozostaje jednym z ważniejszych tematów łotewskiej polityki wewnętrznej.
Współcześni Łotysze stanowią większość ludności Łotwy. Podstawowymi elementami łotewskiej tożsamości narodowej są język łotewski, tradycje folklorystyczne, w szczególności dainy, oraz tradycja Święta Pieśni i Tańca. Społeczności łotewskie żyją również w innych państwach Europy, Ameryki Północnej i Australii.
Sytuacja demograficzna i mniejszości narodowe mały|Łotysze podczas Święta Pieśni i Tańca, 2008. Współcześnie Łotysze stanowią wyraźną większość ludności Łotwy, jednak struktura etniczna państwa pozostaje bardziej zróżnicowana niż w większości pozostałych krajów bałtyckich. Według danych Centralnego Urzędu Statystycznego Łotwy na początku 2026 roku Łotysze stanowili 63,8% ludności kraju; ich udział wzrósł z 63,5% rok wcześniej. Największą mniejszością narodową pozostają Rosjanie, a poza nimi w kraju mieszkają m.in. Białorusini, Ukraińcy, Polacy, Litwini i przedstawiciele innych grup etnicznych.
Współczesna struktura narodowościowa Łotwy jest w znacznym stopniu następstwem zmian demograficznych z okresu Łotewskiej SRR. Po ponownej okupacji Łotwy przez Związek Radziecki w 1944 roku do republiki napływała ludność z innych części ZSRR, szczególnie z Rosyjskiej FSRR, Białoruskiej SRR i Ukraińskiej SRR. Migracja była związana m.in. z industrializacją oraz polityką kadrową i gospodarczą władz radzieckich. W rezultacie udział Łotyszy w ludności kraju zmniejszył się z około trzech czwartych przed II wojną światową do nieco ponad połowy pod koniec okresu radzieckiego.
Po przywróceniu niepodległości w 1991 roku Łotwa przyjęła zasadę ciągłości prawnej Republiki Łotewskiej istniejącej przed okupacją z 1940 roku. Obywatelstwo zostało przywrócone przedwojennym obywatelom Łotwy i ich potomkom, natomiast część osób, które osiedliły się w republice w okresie radzieckim, oraz ich potomków uzyskała specjalny status nieobywateli. Obywatelstwo łotewskie może być przez nich uzyskane w drodze naturalizacji po spełnieniu określonych wymogów, w tym znajomości języka łotewskiego.
Liczba nieobywateli systematycznie maleje. Na początku 2026 roku obywatele Łotwy stanowili 87,9% ludności państwa, nieobywatele 8,7%, natomiast 3,4% mieszkańców posiadało obywatelstwo innych państw. Dla porównania na początku 2025 roku nieobywatele stanowili 8,9% mieszkańców, co wskazuje na dalszy stopniowy spadek liczebności tej grupy.
Rozmieszczenie poszczególnych grup etnicznych jest nierównomierne. Udział ludności rosyjskojęzycznej jest szczególnie wysoki w Rydze oraz w miastach Łatgalii, przede wszystkim w Dyneburgu i Rzeżycy, podczas gdy w wielu regionach wiejskich i mniejszych miejscowościach Łotysze stanowią zdecydowaną większość ludności.
Istotnym zagadnieniem pozostaje również polityka językowa. Język łotewski jest jedynym językiem urzędowym państwa, natomiast język rosyjski jest szeroko używany w życiu prywatnym i społecznym części mieszkańców, zwłaszcza w Rydze i południowo-wschodniej części kraju. Kwestie integracji społecznej, znajomości języka państwowego oraz statusu nieobywateli przez wiele lat pozostawały przedmiotem debaty politycznej na Łotwie oraz sporów w stosunkach łotewsko-rosyjskich.
Jednocześnie od odzyskania niepodległości udział Łotyszy w strukturze ludności stopniowo wzrasta. Proces ten wynika zarówno ze zmian migracyjnych i naturalnych, jak i ze zmniejszania się liczebności części historycznie ukształtowanych mniejszości. Na początku 2026 roku Łotwa liczyła około 1,845 mln mieszkańców, z czego 63,8% stanowili Łotysze.
Przypisy
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Bałtowie Kategoria:Demografia Łotwy Kategoria:Narodowości Kategoria:Etnografia Łotwy