Suwałki (, lit. ) – miasto na prawach powiatu w północno-wschodniej Polsce w województwie podlaskim, położone nad rzeką Czarna Hańcza. Siedziba władz powiatu suwalskiego i gminy wiejskiej Suwałki.
W latach 1975–1998 siedziba władz województwa suwalskiego. Drugi co do wielkości ośrodek województwa podlaskiego oraz centrum kulturalne polskiej Suwalszczyzny. Jednocześnie największe miasto całej historycznej Suwalszczyzny i największe miasto we współczesnej Polsce na ziemiach, które w okresie od 1569 do 1795 r. w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów wchodziły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Miasto duchowne położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiegoВялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 86..
Według danych GUS z 30 czerwca 2024 r. Suwałki liczyły 68 035 mieszkańców i były pod względem liczby ludności drugim (po Białymstoku) miastem w województwie podlaskim, a także 50. spośród najludniejszych miast w Polsce.
Geografia Położenie Miasto Suwałki leży w północno-wschodniej części Polski, w pobliżu granic z Litwą, obwodem królewieckim Federacji Rosyjskiej i Białorusią. Suwałki są drugim co do wielkości miastem w województwie podlaskim. Przez miasto przebiegają szlaki transportowe – z Berlina przez Warszawę do Petersburga oraz z Warszawy do Helsinek (droga tranzytowa szybkiego ruchu Via Baltica i trasa kolejowa Rail Baltica łącząca kraje bałtyckie z Europą Zachodnią).
Suwałki są największym miastem na historycznej Suwalszczyźnie, leżą również na obszarze dawnej Jaćwieży (Sudowii).
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. powierzchnia miasta wynosiła 65,51 km².
Geologia thumb|lewo|Czarna Hańcza Suwałki są położone na terenach zasobnych w rudy żelaza, wanadu, ołowiu oraz rzadkiego tytanu. Obecnie nieeksploatowane ze względu na głębokość, na jakiej się znajdują, a także ze względu na ochronę środowiska i obecność Zielonych Płuc Polski.
Suwałki leżą na platformie wschodnioeuropejskiej w strefie wyniesienia mazursko-suwalskiego. Krystaliczny fundament prekambryjski zbudowany jest z granitoidów typu rapakiwi (magmowe skały głębinowe), tworzących gotyjski kompleks mazurski. W okolicy Suwałk skały podłoża prekambryjskiego występują na głębokości 800-900 metrów.
Na prekambryjskim podłożu krystalicznym leżą skały pokrywy osadowej (ordowik, sylur, trias, jura, kreda i trzeciorzęd). Na powierzchni terenu występują utwory czwartorzędu o maksymalnej miąższości dochodzącej do 215,3 m (Szwajcaria, północno-wschodnia część Suwałk).
W okolicy Suwałk w profilu osadów plejstoceńskich zachowały się gliny zwałowe należące do sześciu zlodowaceń. Między nimi znajdują się osady wodnolodowcowe (żwiry i piaski), zastoiskowe (piaski, mułki i iły), a także interglacjału eemskiego (torfy, piaski, mułki i iły jeziorne).
Obecna powierzchnia terenu miasta ukształtowała się w wyniku procesów zachodzących w okresie zlodowacenia bałtyckiego (Wisły) oraz w holocenie. Rzeźba terenu Suwałk jest wynikiem działalności lodowca w okresie najmłodszego zlodowacenia (zlodowacenia Wisły) oraz erozyjnej działalności rzeki Czarnej Hańczy. Lądolód zlodowacenia Wisły nasunął się dwukrotnie na teren Suwalszczyzny: około 67–55 tysięcy lat temu (stadiał Świecia) oraz 23–12 tysięcy lat temu (stadiał leszczyńsko-pomorski). Dominującą jednostką geomorfologiczną miasta jest równina sandrowa (położona na wysokości 180 m n.p.m.), jedynie w części północnej znajduje się wysoczyzna morenowa. W równinę sandrową wcięta jest erozyjnie dolina Czarnej Hańczy osiągająca szerokość 5–10 km. W dolinie Czarnej Hańczy wyróżnia się trzy tarasy erozyjno-akumulacyjne: taras I – zalewowy, powyżej 0,5 m nad średnim stanem rzeki taras II – nadzalewowy, sandrowy, 6,5–8,5 m ponad poziom rzeki, na tym tarasie zlokalizowana jest znaczna część miasta taras III – sandrowy, 11–19 m nad poziom rzeki, na tym tarasie zlokalizowana jest północna część miasta (osiedla Północ I i Północ II)
Naturalna rzeźba terenu została poddana znacznej antropopresji na terenach eksploatacji złóż kopalin: Sobolewo, Krzywólka i Potasznia.
Klimat W porównaniu z innymi rejonami Polski miasto stosunkowo często odczuwa wpływ arktycznych i kontynentalnych mas powietrza. Właśnie za sprawą arktycznych wpływów region ten jest zaliczany do najzimniejszych (poza górami) obszarów Polski, a w pobliżu miejscowości Wiżajny znajduje się „polski biegun zimna”.
Zimy są tutaj na ogół długie i mroźne (nawet dwukrotnie dłuższe niż na zachodzie Polski), a wiosna dociera późno (choć nie zawsze). Lato najczęściej bywa stosunkowo krótkie, ale za to gorące, parne i suche (jeśli są opady deszczu to nawalne lub towarzyszące tylko przechodzącym burzom). To właśnie dlatego odnotowuje się tutaj najpóźniejszy termin kwitnienia jabłoni w Polsce wraz z krótszym sezonem wegetacji roślin, spowodowane tutejszym mikroklimatem. Jednakże klimat pozwala nawet na uprawę z powodzeniem winorośli. Obecnie temperatura w zimie spada do ok. -24 stopni Celsjusza. Dawniej notowano tu siarczyste mrozy.
Historia mały|Widok Suwałk około 1870 mały|Dworzec kolejowy Suwalken w 1917 mały|Ulica Kościuszki w 1957 r.
Miasto powstało z osady założonej w XVII w. przez zakon kamedułów z pobliskiego klasztoru w Wigrach, jako jedna z osad na kolonizowanych przez nich wyludnionych terenach dawnej Jaćwieży. 3 marca 1720 roku przywilejem królewskim August II Mocny potwierdził prawa miejskie Suwałk.
Najważniejsze wydarzenia w historii Suwałk: 1688 – pierwsza wzmianka o Suwałkach; 1710 – kameduli wyjednali u Króla Augusta II zgodę na odbywanie targów i jarmarków w Suwałkach; 1715 – Suwałki ogłoszono miastem przez kamedułów; 1720 – nadanie Suwałkom prawa magdeburskiego; 1795 – w wyniku III rozbioru Polski miasto włączono do Królestwa Prus; 1807 – Suwałki włączono w skład Księstwa Warszawskiego; 1813 – wkroczenie wojsk rosyjskich do Suwałk 1815 – Suwałki zostają włączone do Królestwa Polskiego/Kongresowego będącego częścią Imperium Rosyjskiego (zabór rosyjski); 1816 – utworzono województwo augustowskie z siedzibą w Suwałkach; 1826 – zatwierdzony został plan regulacyjny miasta, który na blisko 100 lat przesądził o kierunkach i charakterze jego zabudowy; 1827 – liczba mieszkańców – 3753; 1866 – Suwałki stolicą guberni suwalskiej utworzonej wskutek decyzji władz rosyjskich; 1872 – liczba mieszkańców – 19 899, Suwałki czwartym najludniejszym miastem Królestwa Polskiego w zaborze rosyjskim; 1919 – 24 sierpnia do Suwałk wkroczyło wojsko polskie – Suwałki w granicach Rzeczypospolitej; 1938 – w Suwałkach stacjonowały: 41 Suwalski Pułk Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 1 Dywizjon 29 Pułku Artylerii Lekkiej, Suwalska Brygada Kawalerii, 2 Pułk Ułanów Grochowskich im. gen. Józefa Dwernickiego, 3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich im. płk Jana Kozietulskiego, 4 Dywizjon Artylerii Konnej oraz 11 Szwadron Łączności SBK; 1939 – 24 września Armia Czerwona wkroczyła do SuwałkBolszewicy w Suwałkach. Nieznana karta okupacji sowieckiej. (tego dnia zajęła też Sejny i Augustów) 1939 – 28 września Niemcy i ZSRR podpisały pakt o przyjaźni i granicach, zgodnie z którym Suwałki i północna część Puszczy Augustowskiej przypadły w udziale Niemcom 1939 – 6 października oddziały Wehrmachtu wkroczyły do Suwałk 1940 – Suwałki włączono do Rzeszy Niemieckiej pod nową nazwą Sudauen. Niemcy przeprowadzili masowe aresztowania miejscowej inteligencji; 1940 – wywiezienie ludności żydowskiej miasta do gett w innych miejscowościach 1941 – Niemcy założyli Stalag I F Sudauen, w którym zginęło kilkadziesiąt tysięcy jeńców, głównie rosyjskich; 1944 – 23 października wojska niemieckie wycofały się z Suwałk, do miasta wkroczyły wojska 3 Frontu Białoruskiego; 1945 – Suwałki siedzibą powiatu; 1975 – Suwałki stolicą województwa; 1999 – w wyniku reformy administracyjnej Suwałki straciły status miasta wojewódzkiego, stając się miastem na prawach powiatu w województwie podlaskim.
Demografia
Liczba ludności Suwałk na przestrzeni lat
Piramida wieku mieszkańców Suwałk w 2014 roku. thumb|none
Podział administracyjny mały|Ratusz Miejski
Suwałki dzielą się na kilkanaście osiedli o bardzo ograniczonej autonomii. Każde z nich ma swoją nazwę, samorząd, władze. Różnice w liczbie mieszkańców i zajmowanego obszaru poszczególnych osiedli są duże, gdyż obecnie funkcjonujący podział jest silnie związany z historią miasta i geografią.
Gospodarka thumb|Budynki Suwalskich Kopalni Surowców Mineralnych We wrześniu 2019 liczba zarejestrowanych bezrobotnych wynosiła 1400 osób, a stopa bezrobocia wynosiła 4,8%.
Instytucje okołobiznesowe Park Naukowo-Technologiczny Polska-Wschód w Suwałkach Sp. z o.o. Stowarzyszenie Samorządów Polskich Euroregionu „Niemen” Suwalska Specjalna Strefa Ekonomiczna S.A. Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości w Suwałkach Agencja Rozwoju Regionalnego „Ares” S.A. Suwalski Ośrodek Innowacji – Rada Federacji Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych NOT Suwalska Izba Rolniczo-Turystyczna mały|Centrum handlowe Plaza w Suwałkach
Handel Najwięcej punktów usługowych znajduje się wzdłuż ulic Kościuszki, Noniewicza i Pasażu Grande-Synthe. W mieście istnieją dwa targowiska: przy ul. 1 Maja i przy ul. Bakałarzewskiej. Pierwszym sklepem wielkopowierzchniowym w Suwałkach był TIP, przekształcony w funkcjonującą do dziś Biedronkę. W latach 90. powstał również najbardziej znany całodobowy sklep „Eden”. W śródmieściu położone są nieduże centra handlowe: DH Wigry, Pasaż Handlowy Arkadia oraz DH Alfa, Lidl, a także największe centrum handlowe w okolicy – Suwałki Plaza. Inne większe obiekty handlowe to np. Obi, Kaufland.
Transport thumb|Ul. Teofila Noniewicza thumb|Ul. Tadeusza Kościuszki
Transport drogowy
Suwałki położone są przy międzynarodowej drodze w kierunku Litwy o nazwie „Via Baltica”, przez Budzisko. Miasto omija wybudowana obwodnica w przebiegu drogi ekspresowej nr 61, oraz na końcu drogi krajowej nr 8. Mają połączenia drogowe ze wszystkimi okolicznymi miejscowościami. Na terenie miasta znajduje się dworzec PKS. Środkami komunikacji miejskiej są głównie autobusy Zakładu Komunikacji Miejskiej (ZKM) i taksówki.
Tranzyt thumb|Droga ekspresowa S61 w pobliżu Suwałk (węzeł Suwałki Południe, 2014) Suwałki są ważnym miastem tranzytowym. Bez obwodnicy przez miasto przejeżdżało ponad 8 tys. tirów dziennie, co zagrażało zdrowiu i bezpieczeństwu mieszkańców. Przez Suwałki przebiegają: droga ekspresowa S61 (E67) Ostrów Mazowiecka – Łomża – Suwałki – Budzisko; droga wojewódzka nr 652 Kowale Oleckie – Suwałki; droga wojewódzka nr 653 Sedranki – Suwałki – Poćkuny; droga wojewódzka nr 655 Kąp – Raczki – Suwałki – Rutka-Tartak.
Obwodnica Suwałk Obwodnica jest częścią powstającej trasy międzynarodowej Via Baltica. Odbyło się wiele akcji protestacyjnych, których celem było przyśpieszenie budowy obwodnicy Suwałk. Po ponad 30 latach ubiegania się, jej budowę rozpoczęto na początku roku 2017, a w dniu 13 kwietnia 2019 roku nastąpiło jej oficjalne otwarcie. Droga została wybudowana w standardzie drogi ekspresowej o nawierzchni betonowej o dopuszczalnym obciążeniu 115 kN/oś.
Transport autobusowy Transport autobusowy w Suwałkach i okolicy zapewnia przedsiębiorstwo PKS w Suwałkach S.A.. Miasto posiada bezpośrednie połączenia autobusowe z Poznaniem, Wrocławiem, Warszawą, Białymstokiem, Olsztynem, Gdańskiem, Ełkiem, Krakowem, Lublinem, Łomżą, Giżyckiem, Oleckiem, Augustowem, Gołdapią, Grajewem, Sejnami i in. Kursy do Warszawy i Białegostoku realizuje również prywatny przewoźnik Kari-Bus. W Suwałkach można spotkać też autobusy PKS Białystok, PKS Łomża, PKS Warszawa, PKS Olsztyn, PKS Gdańsk, PKS Mrągowo, PKS Pisz i firmy Veolia Kętrzyn.
Komunikacja miejska