Dąb () – część oraz dzielnica Katowic, położona w północnej części miasta, nad Rawą.

Jest najwcześniej wzmiankowaną osadą w obecnych granicach Katowic. Był odnotowany już w dokumencie z 19 marca 1299 roku, przekazującym wieś Chorzów i Krasny Dąb klasztorowi bożogrobców, do którego Dąb należał aż do XIX wieku. Na przełomie XIX i XX wieku nastąpił szybki rozwój Dębu za sprawą lokalizacji na jego terenie nowych zakładów przemysłowych, zwłaszcza kopalni węgla „Eminencja” (od 1954 roku „Gottwald”, a od 1990 roku „Kleofas”) oraz huty „Baildon”. W 1924 roku Dąb został włączony do Katowic. Po upadku głównych zakładów przemysłowych pod koniec XX wieku, a także wraz z rozwojem sektorów usług i handlu Dąb pozostaje ośrodkiem wielofunkcyjnym.

Zabudowa Dębu w znacznej mierze pochodzi z przełomu XIX i XX wieku (ciągnie się ona głównie wzdłuż historycznych ciągów komunikacyjnych – ulic Dębowej i Agnieszki, a także prostopadłych do niej ulic) z dużym udziałem zabudowy okresu powojennego. Jest on bardzo dobrze skomunikowany dzięki Drogowej Trasie Średnicowej i drodze krajowej nr 79 (ulicy Chorzowskiej), a także linii tramwajowej biegnącej równolegle do drogi w kierunku Chorzowa i Śródmieścia Katowic. Dąb ma powierzchnię 1,86 km² (1,13% powierzchni miasta) i liczył w 2007 roku 6 914 mieszkańców (2,54% ludności Katowic).

Geografia Położenie Dąb jest jednostką pomocniczą Katowic (nr 10), znajdującą się w grupie dzielnic północnych. Graniczy ona od północy z Wełnowcem-Józefowcem, od wschodu z Koszutką i Śródmieściem, od południa z Załężem, a od zachodu z miastem Chorzowem (z Parkiem Śląskim) i Osiedlem Tysiąclecia. Granica dzielnicy biegnie następująco: od północy – wzdłuż granicy miasta z Chorzowem, dalej wzdłuż ulic Agnieszki, Krzyżowej i ks. P. Ściegiennego, po czym na wysokości osiedla Dębowe Tarasy skręca na wschód, od wschodu – wzdłuż ulicy J.N. Stęślickiego i F.W. Grundmanna, od południa – wzdłuż środka koryta Rawy, od zachodu – wzdłuż granicy gruntów, będących własnością Spółdzielni Mieszkaniowej „Piast” na zachód od ulicy Brackiej.

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Dąb znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącym częścią krainy geograficznej Wyżyna Śląska, która jest częścią podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska.

Geologia i gleby mały|Ulica Agnieszki; jedna z ulic w Dębie, która biegnie wzdłuż stoków Wzgórz Chorzowskich (2015)

Dąb znajduje się w zapadlisku górnośląskim, będącym północną częścią dużej struktury geologicznej śląsko-morawskiej, którą wypełniają utwory pochodzące z górnego karbonu, zwłaszcza osady węglonośne warstw rudzkich (westfal A), leżące w obrębie struktur paleozoicznych wyżyn środkowopolskich. Warstwy te wraz z młodszymi są na znacznej większości obszaru dzielnicy (prócz położonego na wyższych wysokościach, niewielkiego obszaru w rejonie ulic Złotej i Bukowej oraz w rejonie kolonii Agnieszki) przykryte przez utwory czwartorzędowe, głównie pochodzenia polodowcowego, powstałe w czasie zlodowacenia południowopolskiego. Składają się na nie głównie gliny zwałowe, ich zwietrzeliny oraz piaski i żwiry lodowcowe, natomiast w północnej części również piaskowce, zlepieńce, mułowce i iłowce.

Gleby na obszarze Dębu uległy silnej antropopresji wskutek rozwoju osadnictwa, przez co znaczny jest tu udział gleb inicjalnych. Występują tu głównie gleby antropogeniczne, wytworzone z glin zwałowych. Są one skażone metalami ciężkimi (ołowiem, kadmem i cynkiem), których źródłem są zanieczyszczenia przemysłowe i powstające ze spalania węgla. Znaczna powierzchnia gleb w Dębie należy do III klasy bonitacyjnej. Do IV klasy należą niewielkie skrawki w rejonie skweru por. H. Kalemby oraz przy granicy z dzielnicą Osiedle Tysiąclecia.

Ukształtowanie powierzchni Według jednostek morfologicznych, północna część Dębu położona jest na Wzgórzach Chorzowskich, mających formę szeregów falistych, zaokrąglonych lub spłaszczonych wzniesień, które to na terenie dzielnicy dochodzą do 290 m n.p.m. w jej północnej części. Stoki Wzgórz Chorzowskich ciągną się wzdłuż ulicy Agnieszki oraz ulic Dębowej i Złotej do doliny Rawy. Teren ten jest rozcięty obniżeniami dolinnymi (wzdłuż jednego z nich biegnie ulica Dębowa).

Najwyższy punkt Dębu, dochodzący do 295 m n.p.m., znajduje się na północnym krańcu dzielnicy, przy skrzyżowaniu ulicy Agnieszki z ulicami Bytkowską i prof. J. Mikusińskiego. Stamtąd obszar Dębu obniża się w kierunku południowym. Południowa część położona jest w Obniżeniu Rawy. Poziom Rawy przy granicy Dębu, Osiedla Tysiąclecia i Załęża wynosi 265 m n.p.m. Różnica wysokości między najwyższym i najniższym punktem w Dębie wynosi więc około 30 m.

Klimat Warunki klimatyczne Dębu w niewielkim stopniu różnią się od klimatu dla całych Katowic. Są one modyfikowane zarówno przez czynniki klimatotwórcze, jak i lokalne, a także przez działalność człowieka (np. efekt miejskiej wyspy ciepła). Na klimat dzielnicy w większym znaczeniu mają wpływy oceaniczne z przewagą nad wpływami kontynentalnymi oraz sporadycznie docierające tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską masy powietrza zwrotnikowego. Średnia roczna temperatura w stacji w niedalekim Muchowcu w wieloleciu 1961–2005 wynosiła 8,1 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (−2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów w skali roku w wieloleciu 1951–2005 wynosiła 713,8 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60–70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200–220 dni. W ciągu roku przeważają wiatry zachodnie i południowo-zachodnie, a najrzadsza jest cyrkulacja północna. Średnia prędkość wiatru wynosi 2,4 m/s.

Hydrografia i hydrogeologia mały|Rawa na wysokości dawnej huty „Baildon” (2011)|lewo

Powierzchnia Dębu położona jest w całości w lewym dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy. Rzeka ta, będąca dopływem Brynicy, na terenie Dębu biegnie z zachodu na wschód wzdłuż południowej granicy z Załężem, ma w całości uregulowany przebieg i jest obwałowana. Stanowi ona odbiornik oczyszczonych i surowych ścieków oraz wód opadowych. W latach 1992–2002 udział wód obcych (ścieków komunalnych i przemysłowych) wynosił około 70%, co powodowało głębokie zaburzenia naturalnego przepływu wody. Poziom wód gruntowych w dolinie rzeki jest niski, przy czym wody te na obszarze dzielnicy mogą występować na bardzo zmiennych głębokościach z powodu zróżnicowania podłoża oraz skanalizowania Dębu i uszczelnienia koryta Rawy.

W Dębie nie występuje żaden zbiornik wodny, natomiast już w XVI wieku na Rawie istniało szereg stawów spiętrzeniowych, które służyły kuźniom, były wykorzystywane jako rybniki, a także miały zapobiegać powodziom. Dawny Staw Załęski, który znajdował się w południowo-wschodniej części Dębu, powstał jeszcze pod koniec XV wieku.

Dąb położony jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. Utwory wodonośne występują tu we wszystkich warstwach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest uzależnione od czynników geologicznych, hydrogeologicznych oraz wpływu człowieka. Większe kompleksy występują w dolinie Rawy i Kłodnicy. Dzielnica znajduje się w obrębie Głównego Zbiornika Wód Podziemnych nr 329 Bytom, mającego charakter krasowo-szczelinowy, lecz nie posiada on na terenie Dębu zasobów użytkowych.

Przyroda i ochrona środowiska thumb|Skwer Augustyna Pająka widziany od strony ulicy Dębowej (2015)

W okresie przedindustrialnym w rejonie Dębu rozciągały się rozległe kompleksy leśne, zwłaszcza na północ i zachód od Dębu. Dominował tu drzewostan świerkowy, ale także występowały tu drzewa liściaste. Lasy te zamieszkiwały różne gatunki zwierząt, zwłaszcza sarny, jelenie, lisy i dziki. Pod względem roślinności potencjalnej, obszar Dębu w wyższych partiach porastałyby grądy subkontynentalne lipowo-dębowo-grabowe, natomiast w dolinie Rawy niżowe łęgi olszowe i jesionowo-olszowe siedlisk wodnogruntowych. W późniejszych latach na skutek industrializacji i urbanizacji dzielnicy udział terenów zielonych zmalał, lecz wciąż pozostaje dosyć duży. W zachodniej części Dąb graniczy z rozległym kompleksem parkowym – parkiem Śląskim. W mieszkalnej części Dębu żyją gatunki synantropijne zwierząt, takie jak gołąb skalny, wróbel zwyczajny, sierpówka, jerzyk zwyczajny, kawka zwyczajna, sroka zwyczajna i kos. Duży wpływ na skład gatunkowy roślin miała działalność człowieka, przez co występuje tu roślinność synantropijna oraz ruderalna.

W Dębie nie ma żadnych powierzchniowych form ochrony przyrody i pomników przyrody. Występują tu natomiast następujące obszary zieleni urządzonej i skwery: Skwer porucznika Henryka Kalemby (skrzyżowanie ulic Chorzowskiej i Dębowej), Skwer księdza Franciszka Macherskiego (ulica Dębowa), Skwer Augustyna Pająka (skrzyżowanie ulic Wiejskiej i Dębowej).

Historia Początki i okres do XVIII wieku Pierwsza wzmianka o Dębie pojawia się w dokumencie z 19 marca 1299 roku wystawionym przez księcia Kazimierza bytomskiego przekazującego wieś Chorzów i Krasny Dąb (Chorzow et Crasni Damb) klasztorowi bożogrobców w Miechowie jako fundację na utrzymanie klasztoru oraz szpitala św. Ducha w Bytomiu. Wcześniejsze istnienie Dębu mógłby sugerować dokument papieża Innocentego II z 1136 roku zatwierdzający sądownictwo arcybiskupa gnieźnieńskiego nad Chorzowem i okolicznymi włościami, a także dokument Władysława opolskiego z 1257 roku mówiący m.in. o odbudowaniu zniszczonego najazdem Tatarów Chorzowa i Białobrzezia przez zakon Bożogrobców. Białobrzezie to prawdopodobnie pierwotna nazwa Dębu.

Dąb opisuje również Jan Długosz w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis wydanym w 1480 roku. Według Długosza, książę Kazimierz bytomski w 1299 roku darował wieś Dąb klasztorowi bożogrobców jako dotację do szpitala św. Ducha w Bytomiu. Biskup krakowski Jan Muskata zaakceptował to postanowienie księcia Kazimierza i wymieniał w swoich dokumentach miejscowość już jako Dąb.

Od XIII aż do XIX wieku Dąb wraz z Chorzowem był własnością zakonu bożogrobców w Miechowie. W imieniu klasztoru obu wsiami zarządzał proboszcz parafii św. Marii Magdaleny w Chorzowie. Po kasacie zakonu bożogrobców i reformie administracyjnej w państwie pruskim w 1810 roku, Dąb stał się samodzielną gminą.

mały|Pudlingarnia Johna Baildona na litografii z połowy XIX wieku (późniejsza huta „Baildon”)|lewo

Ludność w Dębie była wyznania rzymskokatolickiego, najbliższe kościoły zaś znajdowały się w Bogucicach, Michałkowicach i Chorzowie, stąd też wraz ze wzrostem liczby ludności zaistniała potrzeba budowy własnej świątyni. Budowę pierwszego kościoła w Dębie rozpoczęto w 1873 roku. Pierwszy, drewniany kościół został poświęcony 28 lutego 1875 roku przez ks. Leopolda Markiefkę z Bogucic. Znaczny wzrost ludności, a także powstanie kościoła spowodowało odłączenie Dębu od parafii chorzowskiej i utworzenie parafii św. Jana i Pawła Męczenników. Nastąpiło to 11 sierpnia 1894 roku, w skład parafii weszła również wieś Józefowiec. Budowę obecnego kościoła według planu architekta Ludwiga Schneidera rozpoczęto w 1901 roku. Biskup wrocławski kard. Georg Kopp konsekrował kościół 15 października 1902 roku.