mały|Klasztor marianek w Bardzie

Bardo () – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie ząbkowickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bardo, położone w Górach Bardzkich nad Nysą Kłodzką.

W tym mieście znajduje fabryka pierników założona w 1842 roku przez Roberta Gerlicha, a następnie prowadzona przez Maxa Prausego.

Położenie Bardo leży u północno-wschodniego wylotu doliny Nysy Kłodzkiej, tworzącej malowniczy Przełom Bardzki, na wysokości około 260–320 m n.p.m.

Przynależność administracyjna X wiek–1322 – polski gród graniczny na Śląsku 1322 r. – nadanie praw miejskich, znajduje się w granicach księstwa świdnickiego 1322–1548 – w granicach księstwa ziębickiego 1548–1565 – należało do księstwa legnicko-brzeskiego 1565–1742 – w księstwie ziębickim 1742–1945 – w Królestwie Pruskim, następnie w Niemczech 1816–1945 – miasto należało do powiatu ząbkowickiego od 1945 r. w granicach Polski 1945–1954 – wieś w powiecie ząbkowickim w województwie wrocławskim 1954 – gromada, ale zanim zaczęła funkcjonować zmieniona w osiedle 1954–1969 – osiedle w powiecie ząbkowickim w województwie wrocławskim 1969–1973 – miasto w powiecie ząbkowickim w województwie wrocławskim 1973–1975 – miasto i gmina w powiecie ząbkowickim w województwie wrocławskim 1975–1990 – miasto i gmina w województwie wałbrzyskim 1990–1998 – miasto i gmina w rejonie ząbkowickim w województwie wałbrzyskim od 1999 r. – miasto i gmina w powiecie ząbkowickim w województwie dolnośląskim

Nazwa Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Brido pochodzi z 1096 roku, z dzieła Chronica Boemorum autorstwa Kosmasa. Nazwa była później notowana także w formach Barda (1155), Bardau, Berdov (1189), Bardo (1203), Wartha (1234), Bardo (1260), circa Bardam (1263), Warda (1290), Wartha (1318), Wartham (1651–52), Warthe (1743), Warthe (1785), Wartha (1845), Warta niem. Wartha (1893), Byrdo, Wartha (1900), Wartha – Byrdo (1941), Wartha – Bardo, -a, bardzki (1946).

Nazwa pochodzi od prasłowiańskiego *bŕ̥do ‘wzgórze’. W zapisie Brido i jest refleksem miękkości ŕ̥, przed wokalizacją na -ar-. Przy adaptacji nazwy do języka niemieckiego dokonała się wymiana spółgłoski b na w oraz dźwięcznej d na bezdźwięczną t.

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 19 maja 1946.

Historia Założone w X w. jako gród obronny w Górach Bardzkich nad przełomem Nysy Kłodzkiej. Gród wymieniony był po raz pierwszy przez kronikarza Kosmasa pod rokiem 1096 jako zniszczony przez czeskiego księcia Brzetysława II. Kosmas opisał to wydarzenia następująco: (...) w tym czasie książę Brzetysław z całym swoim wojskiem, w Polsce, nad brzegiem rzeki zwanej Nysą, po zburzeniu ich [t.j. Polaków] grodu zwanego Bardo, daleko dalej nad tą samą rzeką podobnie zbudował bardzo mocny gród na wysokiej skale, skąd wziął [ów gród] nazwę Kamieniec. (...). Dokument z 1155 potwierdza istnienie tu kasztelanii. O polskości tego terenu świadczy fakt, że kasztelanami bardzkimi byli wyłącznie rycerze polscy (Sobiesław w 1203, Dzierżko-Peregryn w 1223, Bogusław Jarosławowic w 1261, Jan syn Żerzucha w 1269, Jarosław Mroczkowic z Owiesna w 1283), a okoliczne miejscowości w większości już istniały i były zamieszkane przez ludność słowiańską. Gród po czeskim najeździe został odbudowany, o czym świadczą wzmianki z 1155 i 1245. Na terenie grodu istniała już wówczas kaplica, wymieniona po raz pierwszy w 1189 jako przekazana przez biskupa Żyrosława II zakonowi joannitów. W 1203 miejscowość została wspomniana w bulli papieża Innocentego III. W 1210 biskup Wawrzyniec przekazał kościół kanonikom regularnym z Kamieńca. Według tradycji już ok. 1200 szerzył się tutaj kult maryjny, związany z cudowną figurką Matki Boskiej, która jest do dzisiaj największym skarbem Barda. Około 1290 Bardo przestało być kasztelanią, od 1299 było osadą targową, po 1300 otrzymało prawa miejskie. W związku z budową przez Bolka II nowego murowanego zamku na Kalwarii (Góra Bardzka) teren grodu w 1301 kupili cystersi z opactwa w Kazimierzu Ząbkowickim i od tego momentu do 1810 byli właścicielami miejscowości.

W 1337 Bardo wraz z księstwem ziębickim stało się lennem czeskim i przyjęło nazwę Warta. Od połowy XIV w. Bardo rozwijało się dzięki swojemu położeniu i coraz częściej przyjeżdżającym tutaj pątnikom. Podczas wojen husyckich miasto spłonęło (1425), zniszczone zostały również dwa kościoły. W 1471 zatrzymał się tu w drodze do Pragi Kazimierz Jagiellończyk.

W XVIII wieku do miasta przybywało ok. 200 tysięcy pątników rocznie.

W czasie kampanii napoleońskiej w 1807 pod Bardem armia gen. Charles’a Lefebvre’a-Desnouettes’a stoczyła zwycięską bitwę z Prusakami. Wkrótce po tym w okolicy stacjonowało 106 tys. żołnierzy francuskich dowodzonych przez Hieronima Bonapartego, którzy plądrowali miasto i ograbili skarbiec miejski. W 1875 wykuto tunel o długości 364 metrów pod Tunelową Górą i przeprowadzono linię kolejową Wrocław – Kłodzko. W 1889 na granicy miasta i wsi Przyłęk wybudowano papiernię. W 1945 miejscowość znalazła się w granicach Polski i ze względu na niewielki rozmiar utraciła prawa miejskie. Dotychczasową ludność wysiedlono do Niemiec. Bardo uzyskało status osiedla w 1954, w 1969 przywrócono prawa miejskie. Obecne Bardo jest niewielkim letniskiem, specjalizującym się w koloniach dziecięcych oraz ważnym ośrodkiem turystyki. Zlokalizowany jest też tu drobny przemysł papierniczy i meblarski.

22 lipca 1949 roku przy ul. Polnej 10 odsłonięto obelisk upamiętniający gen. K. Świerczewskiego. Po upadku PRL obelisk „zdekomunizowano” demontując tablicę z nazwiskiem generała. Instytut Pamięci Narodowej zaliczył K. Świerczewskiego do grona zbrodniarzy komunistycznych.

Najstarsza część miasta położona jest na lewym brzegu Nysy Kłodzkiej. W 1808 r. w wyniku reorganizacji granic do Barda przyłączono Radkowice, Brune oraz część Przyłęku (ul. Fabryczna).

W latach 1954–1969 należały do niego Opolnica i Dębowina.

Bardzkie pierniki W Bardzie znajduje fabryka pierników, pierwotnie założona w 1842 roku przez Josepha Gerlicha, a następnie prowadzona przez jego syna Roberta Gerlicha. Po nim kolejnym właścicielem był siostrzeniec Roberta, Max Prause. Manufaktura została uruchomiona powtórnie 1 sierpnia 2020 roku przez Magdalenę Topolanek i produkuje przede wszystkim dla turystów i na eksport, w liczbie około 20 tysięcy miesięcznie.

Zabytki thumb|Sanktuarium maryjne bazylika Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny thumb|Gotycki most na Nysie Kłodzkiej Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: miasto, obręb Starego Miasta z 1300 r. kościół par. pw. Nawiedzenia NMP z XV w., przebudowany w latach 1686–1704 oraz w XVII i XVIII w., teraz barokowa bazylika – sanktuarium maryjne plebania, pl. Wolności 5 z lat 1712–1716 klasztor ss. jadwiżanek, ul. Główna 19 z połowy XVIII w., przebudowany w 1835 r. klasztor ss. marianek, ul. 1 Maja 12 z 1935 r. klasztor ss. urszulanek, ul. Krakowska 30 z 1916 r. zespół kaplic drogi różańcowej na Górze Różańcowej, z lat 1905–1939 kaplica NMP położona na szczycie Góry Bardzkiej w Górach Bardzkich z XVIII w. zespół fortów ziemnych, z 1813 r.: fort nr 3, 4, 6 ratusz i szkoła parafialna, obecnie dom mieszkalny, pl. Wolności 4 z XVIII w.,, przebudowany w XIX w. dawna gospoda „Pod Złotym Lwem”, ul. Główna 4 (d. 21) z XVII w., przebudowana w drugiej połowie XIX w. i w XX w., domy, ul. Główna 6 z 1887 r. i nr 23 zajazd „Pod Czarnym Niedźwiedziem”, obecnie dom mieszkalny, ul. Główna 25 z XVII w., przebudowany w drugiej połowie XIX w. hotel „Pod Gwiazdą”, obecnie dom mieszkalny, ul. Główna 27 z XVII w., przebudowany w drugiej połowie XIX w. dom, ul. Główna 31 z XVIII/XIX w. park przy pensjonacie, ul. Polna 10 z 1913 r. zajazd „Pod Złotym Kubkiem”, obecnie dom mieszkalny, pl. Wolności 4 (dawn. 21), z XVIII w., przebudowany w drugiej połowie XIX w. gotycki kamienny most na Nysie Kłodzkiej z 1515 r. Bardo – Opolnica zespół zameczku myśliwskiego, z połowy XIX w., 1884 r.: zameczek dwie oficyny.

W literaturze

Honorowi obywatele miasta ks. bp Ignacy Dec – bp świdnicki od 2004, teolog, uczestnik koronacji Cudownej Figurki Matki Bożej Bardzkiej w 1966. Waldy Dzikowski – polityk i samorządowiec, chemik, poseł na Sejm IV, V i VI kadencji. o. Stanisław Golec CSsR – proboszcz m.in. w Bardzie i we Wrocławiu. Twórca muzeum klasztornego w Bardzie i Golgoty Wschodu we Wrocławiu. ks. kard. Henryk Gulbinowicz – abp metropolita wrocławski w latach 1976–2004, od 2004 abp senior wrocławski, kardynał od 1985, tytuł od 2000, tytuł odebrany pośmiertnie w 2021, Carl Hamerling i Wiel Rutjens – Holendrzy prowadzący fundację pomocy Polsce i mieszkający w Bardzie Śl. o. Michał Reinke CSsR – wieloletni duszpasterz i proboszcz w Bardzie. Olga Tokarczuk – polska pisarka, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, nagrody literackiej Nike. Autorka opowiadania Bardo. Szopka o. Roman Wantuch CSsR – jeden z twórców ruchomej bardzkiej szopki, wieloletni duszpasterz i mieszkaniec klasztoru w Bardzie. Jerzy Widzyk – poseł na Sejm III kadencji, minister w rządzie J. Buzka, samorządowiec. Lech Wierzchowski – prezes zarządu firmy Donako S.A., sponsora Domów Opieki Społecznej Zamek i Oleńka. Józef Zych – prawnik, polityk, poseł na Sejm 1989–2015, były marszałek Sejmu.

Ludzie związani z Bardem

Demografia Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 2309 mieszkańców.

690x480px

Transport Przez miasto przebiegają: droga krajowa nr 8: Kudowa-Zdrój – Budzisko linia kolejowa nr 276: Wrocław Główny – Międzylesie, w mieście znajduje się stacja kolejowa Bardo Śląskie

Miasta partnerskie Česká Skalice Letohrad Przerów Týn nad Vltavou Keda Kędzierzyn-Koźle Świdnica Tarnowo Podgórne

Zobacz też Parafia Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Bardzie Zamek w Bardzie Inne znaczenia słowa Bardo

Uwagi

Przypisy Bullarium Poloniae, Rzym 1982, t. I, s. 17. Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas: Dolny Śląsk – przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1977 s. 133. . .

Kosmasa Kronika Czechów, Przekład, wstęp i komentarze Maria Wojciechowska, Wyd. 3 poprawione i uzupełnione, Wydawnictwo Templum, Źródła Średniowieczne, Wodzisław Śląski 2012.

Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Sport i Turystyka 1988, , s. 773.

GUS. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024. Stan w dn. 2023-12-31 Tablice w formacie XLSX tab. 22.

Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().

Bibliografia

Kazimierz Marcinek, Wacław Prorok, Ziemia Kłodzka. Informator turystyczny, wyd. Actus, Kłodzko 1993.

Linki zewnętrzne Oficjalna strona miasta Bardo – na tropie tajemnic historii Bazylika Nawiedzenia N.M.P. Historyczne i współczesne widoki miasta ze strony Wratislaviae Amici Wirtualny spacer po sanktuarium.

Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona

Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku Kategoria:Miasta w województwie dolnośląskim