Ulryk z Cluny (łac. Udalricus Cluniacensis) znany także m.in. jako Ulryk z Zell (ur. ok. 1029 w Ratyzbonie, zm. 14 lipca ok. 1093 w St. Ulrich) – benedyktyn z Cluny, lokalnie w Badenii czczony jako święty, niekanonizowany. Okresowo był przeorem, lub przedstawicielem opata Cluny, klasztorów w Marcigny, Rüeggisberg i Payerne. W 1079 r. wysłany do księstwa Alemanii, aby wzmocnić wpływy kluniackie w tym obszarze niemieckojęzycznym. Do niezamieszkałej doliny rzeczki Möhlin w południowym Schwarzwaldzie przeniósł zgromadzenie benedyktyńskie, które pod jego przeorstwem rozwinęło się w lokalnie ważny klasztor, nazwany później jego imieniem – St. Ulrich im Schwarzwald, gdzie zmarł. Za wstawiennictwem biskupa Cluny Hugona przeniesiono jego zwłoki z klasztornego cmentarza do kościoła i złożono przed ołtarzem, co stworzyło warunki do powstania lokalnego kultu jego osoby jako świętego. Autor jednego z pierwszych zapisów kluniackich zwyczajów klasztornych Consuetudines Cluniacenses.
Imiona Ulryk występuje w historycznych źródłach pod łacińskim imieniem Udalricus, a w tekstach niemieckojęzycznych pod dwoma imionami: Ulrich lub Udalrich. Jego imię łączone jest z kilkoma miejscami jego aktywności monastycznej, stąd znany jest jako Ulryk z Zell (łac. Udalricus Cellensis, niem. Ulrich von Zell), Ulryk z Cluny (łac. Udalricus Cluniacensis, niem. Ulrich von Cluny), Ulryk z Ratyzbony (niem. Ulrich von Regensburg). To ostatnie określenie zaproponował w latach 70. XIX w. historyk Sigmund von Riezler jako takie, które miałoby odróżniać kluniackiego mnicha od św. Ulryka z Augsburga, biskupa diecezji augsburskiej. Ernst Hauviller, autor wieloźródłowej biografii Ulryka, optował zdecydowanie za łączeniem Ulryka z Cluny argumentując, że to właśnie miejsce, a nie inne ukształtowało jego osobowość i nadało kierunek całemu jego życiu. Ponadto w niemieckojęzycznym obszarze znany też jako Ulrich vom Möhlintal, Ulrich von Grüningen i Ulrich vom Breisgau.mały|Pierwsza strona hagiograficznej biografii Ulricha z Cluny, dzieła z 1756 r. autorstwa opata klasztoru św. Piotra w Schwarzwaldzie P.J. Steyrera Dane biograficzne Głównymi – jak mówi Hauviller, autor biografii Ulrich von Cluny z 1896 r. – źródłami informacji na temat życia i działalności Ulryka są dwa dzieła o charakterze zdecydowanie hagiograficznym. Pierwsza, tzw. vita prior – Vita prior s. Udalrici prioris Cellensis – spisana przez nieustalonego autora niedługo po śmierci Ulryka i zachowana jedynie we fragmentach, oraz druga, tzw. vita posterior, nosi tytuł Vita prior s. Udalrici prioris Cellensis i powstała między 1109 a 1120 r. w kręgu Pawła z Bernried. Hasło dotyczące Ulryka w Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters mówi o nieznanym z imienia autorze drugiej, a pierwszą przypisuje Pawłowi z Bernried i datuje na 1093 r. Wilhelm Stratmann w broszurze wydawnictwa Schnell & Steiner wymienia benedyktyńskiego mnicha o nazwisku Gabriel Bucelin, historyka i historiografa, który, spisując w połowie XVII w. dzieje założeń benedyktyńskich w diecezji konstancjańskiej, miał mieć podobno jeszcze dostęp do pełnego tekstu Pawła z Bernried, toteż mógł napisać obszerniej o Ulryku. W 1756 r. ukazało się niemieckie tłumaczenie łacińskiej biografii Ulryka Leben und Wundertaten des hl. Ulrich, Beichtigers, OSB., der Cluniacenser Congregation, und ersten Priors des Klosters St. Ulrich im Schwartzwald (...) / Aus dem Lateinischen in das Teutsche übersetzt, und mit historischen Anmerckungen erläuteret. Verfasset Von einem Priester und Capitularen des Gottes-Haus St. Peter auf dem Schwartzwald, którego autorem był przedostatni opat klasztoru św. Piotra w Schwarzwaldzie Philipp Jakob Steyrer. W ostatnich latach XIX w. ukazała się obszerna biografia Ulryka, którą nowsza krytyka chwali za dogłębne przestudiowanej i udostępnienie tekstów źródłowych: Ulrich von Cluny. Ein biographischer Beitrag zur Geschichte der Cluniacenser im 11. Jahrhundert (paptrz Bibliografia). Ernst Hauviller przedstawił ją najpierw jako dysertację doktorską na uniwersytecie berlińskim w 1896 r. Napisana jako tekst akademicki, a więc z założenia bezstronny, zawiera też wielokrotne wzmianki na temat tekstów vita prior i vita posterior jako stworzonych w nieobiektywnym, tendencyjnie wypaczającym fakty stylu właściwym dla biografii osób uznanych, lub mających być uznane, przez Kościół za święte. Jego analizy kontekstów historycznych obu vitae nie doprowadziły do wskazania ich autorów, także autor piszący sto lat później krótko o Ulryku, fryburski historyk Hugo Ott, podkreślał wciąż aktualną potrzebę pogłębionych studiów w tej dziedzinie. Stąd niektóre wydarzenia w życiu Ulryka, opisane w vita prior i vita posterior, a następnie powielane przez późniejszych biografów, mogą – jak podkreślają Hauviller i Ott – być produktem fantazji ich autorów. Esej Otta „Probleme um Ulrich von Cluny” naświetlają kilka z tych problematycznych zagadnień. Z powodu braku lub niejasności dostępnych informacji na temat życia i działalności Ulryka z Cluny występują w źródłach, także w autorytatywnych leksykonach (patrz bibliografia poniżej), nawet znaczne rozbieżności zarówno co do dat, jak i samych działań Ulryka i ich kontekstu historycznego. mały|upright=1.7|Miejsca w XI-wiecznej Europie ważne w biografii Ulryka z Cluny. Oprócz zaznaczonych kolorem nazw były to też: 1. Marcigny, 2. Rüeggisberg, 3. Payerne (Peterlingen), 4. Grüningen (Oberrimsingen), 5. Zell (Sankt Ulrich).
Życiorys Okres ratyzboński Pochodzenie i młodość (1029-1044) Urodził się najprawdopodobniejZe względu na brak poświadczonych źródeł pisanych rok urodzenia podawany jest w niektórych źródłach jako przybliżony (np. Germania Sacra), inne nie czynią tego zastrzeżenia (np. Deutsche Biograpie). Według argumentacji Hauvillera za rok urodzenia należy przyjąć pierwsze miesiące 1029 r. na samym początku 1029 r. w Ratyzbonie jako syn Bawarczyka BernoldaTeksty E. Hauvillera podają wersję Bernold powołując się na vita prior i vita posterior, gdzie jest Bernoldus. Esej H. Otta podaje pisownię Bernald, podobnie jak broszura Ulrich von Zell. Der Reform verpflichtet. i pochodzącej ze Szwabii Bukki (Bucca). Biografie zgodnie podają, że jego ojcem chrzestnym był późniejszy cesarz Henryk III, który w wieku 12 lat, jako oficjalny następca tronu, towarzyszył ojcu w marcu i kwietniu 1029 r. w oficjalnych pobytach i uroczystościach w Ratyzbonie. Idąc za vita prior, takie źródła jak Ökumenisches Heiligenlexikon w swoim artykule redakcyjnym i broszura wydawnictwa Schnell & Steiner z serii „Hagiographie / Ikonographie / Volkskunde” podają, że matka Ulryka była spokrewniona z biskupem Augsburga Ulrykiem, natomiast wywód Otta pokrywa się z przekonaniem Hauvillera, że wcześni biografowie Ulryka to pokrewieństwo po prostu wymyślili, aby przydać spisywanym vitae więcej blasku. Wiadomo, że wujem matki Ulryka był Gebhard, kanonik przy kościele biskupim w Augsburgu, który w 1023 r. został jako Gebhard II biskupem Ratyzbony, i że to on udzielił rodzicom Ulryka ślubu. Nie wiadomo dokładnie, kim był ojciec Ulryka, przeważnie wiązany jest z ratyzbońskim zamożnym patrycjatem, wywodzącym się z królewskich ministeriałów. Niewykluczony byłby też jego status osiadłego w Ratyzbonie szlachcica, nobilitowanego urzędnika księstwa bawarskiego (Amtsadel). Jego status musiał być z pewnością wysoki, wzmocniony więzami rodzinnymi z hierarchią kościelną, by dopuścić bezpośrednią bliskość do Henryka III. Brat Bernolda Nitker (zwany też NitgerNa temat błędnych wersji jego imienia por. E. Hauviller, Ulrich von Cluny. Ein biographischer Beitrag..., 1896, s. 34. W piśmiennictwie anglojęzycznym także «Notker», por. A Biographical Dictionary of the Saints, 1924.) został, za królewskim wstawiennictwem, w 1039 r. mianowany biskupem diecezji ze stolicą we Freisingu. Ulryk nie był dzieckiem pierworodnymNiektóre teksty na temat Ulryka, np. broszura Ulrich von Zell: der Reform verpflichtet i internetowy Ökumenisches Heiligenlexikon, określają go jako pierworodnego, a za powód złożenia ślubu św. Magnusowi podają bezdzietność.; vita prior wzmiankuje, że po śmierci kolejnych dzieci Bernold i Bucca złożyli ślub przy grobie św. Magnusa, że jeśli doczekają się syna, a ten dożyje wieku chłopięcego, oddadzą go w służbę Kościoła. Uzdolnionego, jak mówią źródła, i chętnego do nauki chłopca oddano do szkoły przy benedyktyńskim klasztorze St. Emmeram w Ratyzbonie, w owym czasie słynnej i kształcącej synów z najlepszych rodzin. Tam poznał trzy lata od niego starszego Wilhelma, późniejszego opata klasztoru w Hirsau, a ich kontakty i przyjaźń trwały aż do śmierci. Najwcześniejsze vitae podkreślają wybitną łatwość nauki Ulryka przy równoczesnej skromności i skłonności do ascezy, czego dowodem jest późniejsza, wzmiankowana w vita prior samokastracja, która przyniosła mu określenie Christi eunuchus. Po ukończeniu nauki na poziomie kwadrywium otrzymał święcenia niższe, być może aż do subdiakonatu, i jako 15-latek, na początku 1043 r., został włączony do capella regia, by w krótkim czasie zyskać szczególną przychylność cesarzowej Agnieszki. Pozycja kapelana przy dworze otwierała w owym czasie drogę ku najwyższym stanowiskom kościelnym, ale pobożny i uduchowiony Ulryk, jako jedyny pośród cesarskich kapelanów zwolennik ruchu w duchu reformy kluniackiej, wycofał się wkrótce z życia przy dworze. W vita prior jako powód opisana jest jego głęboka niechęć do próżności życia dworskiego, na którym miał się czuć niczym „Daniel na dworze królewskim Nabuchodonozora”. Odwołując się do tej biblijnej analogii, historyk Tobias Hoffmann zwraca jednocześnie uwagę, że przeciwstawianie grzeszności i próżności życia dworu cnotom i pobożności przebywającym na nim osobom duchownym służyły apologetom do wyniesienia tych drugich. Hauviller i Stratmann podają inną przyczynę opuszczenia dworu przez Ulryka, a mianowicie wykrycie spisku, w którym jego ojciec, Bernold, i stryj, Macthun, w pakcie z węgierskim uzurpatorem do tronu Ovo planowali poprzez mord usunięcie od tronu Henryka III, stojącego po stronie prawowitego króla Piotra, swojego zresztą lennika. Po tym, jak Bernold i Macthun w 1044 r. zostali skazani na śmierć za zdradę stanu, nie mógł Ulryk dłużej pozostawać na dworze królewskim. mały|Pozostałości klasztoru Sankt Emmeram w Ratyzbonie
Lata 1044–1061