Tadeusz Vetulani (ur. 13 marca 1897 w Sanoku, zm. 24 lutego 1952 w Krakowie) – polski biolog i zootechnik, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Poznańskiego, profesor zwyczajny w zakresie szczegółowej hodowli zwierząt, badacz konika polskiego, inicjator prac hodowlanych nad restytucją tarpana leśnego, założyciel Zwierzyńca Koników Polskich typu Tarpana Leśnego w Puszczy Białowieskiej, autor ponad stu prac naukowych dotyczących między innymi bioróżnorodności. Kierownik kolejno: Zakładu Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1931–1935), Zakładu Szczegółowej Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Poznańskiego (1935–1939; 1945–1951) i tegoż Zakładu w Wyższej Szkole Rolniczej w Poznaniu (1951–1952)Po wydzieleniu Wydziału Rolniczego jako odrębnej uczelni ze struktur Uniwersytetu Poznańskiego., od 1945 członek Państwowej Rady Ochrony Przyrody.
Studiował filozofię na Uniwersytecie Wiedeńskim (1915–1916), a następnie rolnictwo na Uniwersytecie Jagiellońskim (1919–1922), gdzie uzyskał stopień inżyniera. W latach 1919–1920 pracował jako agronom w polskich wojskowych formacjach pomocniczych. Od 1923 roku, pracując jako zarządca majątków na Lubelszczyźnie i w województwie krakowskim, podjął badania nad chłopskimi konikami z okolic Biłgoraja. W swojej rozprawie doktorskiej, obronionej w 1926 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem Leopolda Adametza, sformułował hipotezę, że ów „rodzimy chłopski konik stanowi jedną z najbardziej pierwotnych form konia należącego do grupy koni wschodnich typu tarpana stepowego”. Tarpany żyły w formie dzikiej na ziemiach polskich i ukraińskich jeszcze w XIX wieku. Vetulani formę spod Biłgoraja nazwał konikiem polskim, wprowadzając to określenie na stałe do literatury hipologicznej.
Badania opublikowane w jego pracy habilitacyjnej pozwoliły na wyodrębnienie osobnej formy zoologicznej dzikiego konia określonej nazwą tarpana leśnego (Equus caballus gmelini forma silvatica Vetulani, 1928). W kolejnych latach Tadeusz Vetulani zainicjował prace nad restytucją tarpana leśnego w Puszczy Białowieskiej. Tam też od 1936 roku był organizatorem Zwierzyńca Koników Polskich typu Tarpana Leśnego i stosując metody doboru hodowlanego podjął próbę regeneracji dzikiego tarpana z materiału prymitywnych koników. W 1939 roku został wybrany członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
W czasie okupacji hitlerowskiej Tadeusz Vetulani przebywał i działał w Krakowie jako referent Polskiego Czerwonego Krzyża (1940–1943). Odrzucił wszelkie propozycje współpracy z okupantem uwarunkowane zadeklarowaniem narodowości włoskiej, w tym propozycję prowadzenia badań na Uniwersytecie Rzeszy w Poznaniu. Odmówił wstąpienia do komisji mającej przeprowadzić inspekcję grobów katyńskich, nie chcąc działać na rzecz propagandy hitlerowskiej.
Wybuch II wojny światowej zakłócił naukową i organizacyjno-hodowlaną aktywność Tadeusza Vetulaniego. Znaczna część zorganizowanej przez niego hodowli została wywieziona do Niemiec, gdzie została wykorzystana do eksperymentów naukowców niemieckich, Heinza i Lutza Hecków. Według późniejszych ocen, „rezultaty prac profesora Vetulaniego zostały zrabowane, a najcenniejszy materiał hodowlany skradziony i wywieziony do Niemiec. (...) Niemieckie kręgi naukowe i prywatne firmy przez długie lata bezpośrednio czerpały korzyści z rabunku prac profesora Vetulaniego”, który sam nazwał te działania „niezrozumiałą kampanią zniszczenia”.
W czerwcu 1945 roku powrócił do pracy na Uniwersytecie Poznańskim. Ponownie objął kierownictwo naukowe rezerwatu koników w Puszczy Białowieskiej, a także został powołany na członka Państwowej Rady Ochrony Przyrody. W latach 1946–1949 był członkiem Polskiego Towarzystwa Leśnego. W grudniu 1946 roku z ramienia Ministerstwa Leśnictwa prowadził działania rewindykacyjne mające na celu sprowadzenie do Polski około trzydziestu koników zagrabionych w czasie wojny z rezerwatu. Misja nie przyniosła spodziewanych efektów i do Polski powróciła jedynie nieznaczna część wywiezionych przez Niemców zwierząt.
Tadeusz Vetulani prowadził badania nad pochodzeniem koni krajowych, w szczególności koników polskich; a także nad pochodzeniem rodzimych ras zwierząt gospodarskich, nad mlecznością krów i nad owcami krajowymi w kierunkach produkcji wełny. Zajmował się działalnością na polu ochrony przyrody. W swoich pracach zwracał uwagę na zjawisko tworzenia lokalnych ras zwierząt gospodarskich, uznając to za element dziedzictwa kulturowego ludzkości. Był autorem ponad stu publikacji naukowych.
Dzięki swoim badaniom, a także pracom hodowlanym w kierunku zachowania pierwotnego materiału genetycznego populacji koników polskich, uważanych za bezpośrednich potomków tarpana, był określany jako „jeden z prekursorów badań nad bioróżnorodnością w skali światowej” oraz „ojciec konika polskiego”. Wśród jego uczniów był szereg naukowców, związanych w późniejszych latach głównie z Wydziałem Hodowli i Biologii Zwierząt Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu.
Zmarł 24 lutego 1952 roku, w wieku niespełna pięćdziesięciu pięciu lat, w czasie pobytu naukowego w Krakowie, w wyniku rozległego zawału serca. W 2002 ustanowiony został Medal im. Profesora Tadeusza Vetulaniego.
Życiorys Młode lata i edukacja thumb|300px|right|Rodzina Vetulanich w Sanoku, około 1910, w kilka lat po śmierci Romana Vetulaniego – ojca TadeuszaW pierwszym rzędzie, od lewej: Adam Vetulani (stoi), Helena Kunachowicz z domu Kadłubowska (babka Tadeusza), Elżbieta Karolina Vetulani z domu Kunachowicz, Elżbieta Vetulani (siedzą); w drugim rzędzie, od lewej stoją: Tadeusz, Maria, Kazimierz i Zygmunt Vetulani Urodził się 13 marca 1897 roku w Sanoku. Był synem Romana Vetulaniego, profesora gimnazjalnego, i Elżbiety Karoliny z Kunachowiczów (1867–1948). Miał pięcioro rodzeństwa: braci Kazimierza (1889–1941), Zygmunta (1894–1942) i Adama (1901–1976), oraz siostry Marię (magister nauk ekonomicznych, urzędniczkę prywatną Banku Rolnego w Krakowie, 1895–1945Według tego źródła urodzona w 1896. ) i Elżbietę (1903–1921, zmarłą na gruźlicę).
Rodzina Vetulanich zamieszkiwała w Sanoku, w domu przy ulicy Floriańskiej i w Willi Zaleskich przy placu św. Jana. W 1906 roku Roman Vetulani zmarł na zawał serca, osieracając sześcioro dzieci, w tym dziewięcioletniego Tadeusza. Jedyną żywicielką rodziny pozostała matka Elżbieta, która otrzymała rentę po zmarłym mężu. Na początku XX wieku Vetulaniowie zamieszkiwali w Sanoku przy ulicy Podgórze w domu pod numerem konskrypcyjnym 284.
thumb|200px|Tadeusz Vetulani w mundurze Polskiej Armii Ochotniczej, 1920
thumb|300px|Tadeusz Vetulani, lata 20. XX wieku
Tadeusz Vetulani do 1914 roku ukończył w Sanoku szkołę powszechną oraz siedem klas Gimnazjum Męskiego im. Królowej ZofiiJako akademik uchwałą z pierwszej połowy 1910 został uznany przynależnym do gminy Sanok. Zob. W katalogu Gimnazjum im. Królowej Zofii z roku szkolnego 1913/14 jako opiekun Tadeusza Vetulaniego został wymieniony jego stryj Franciszek Vetulani, pracujący wówczas we Lwowie. Zob. . Do klasy ósmej gimnazjum uczęszczał początkowo w Cieszynie, a następnie w Wiedniu, gdzie w 1915 roku złożył egzamin dojrzałości z odznaczeniem. W latach 1915–1916 studiował filologię klasyczną, germanistykę oraz filozofię na Uniwersytecie Wiedeńskim. Podjął pracę w Zarządzie Oddziału Wiedeńskiego Polskiego Archiwum Wojskowego, instytucji o charakterze niepodległościowym.
Od sierpnia 1916 do listopada 1918 roku służył w wojsku austro-węgierskim, początkowo w macierzystym 45 pułku piechoty, następnie wskutek przebytej w wojsku choroby nerek w różnych formacjach pomocniczych. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zgłosił się jako ochotnik do polskich wojskowych formacji pomocniczych. W związku z tym że podupadł na zdrowiu, został uznany za niezdatnego do służby i zwolniony od służby czynnej w armii polskiej. Od 8 listopada 1918 do 20 kwietnia 1919 roku pracował jako agronom (adiunkt gospodarczy) w Wojskowym Oddziale Odbioru Bydła w Pogórzu-Wiśle, dziale hodowlanym polskich formacji pomocniczych. Ponownie zgłosił się jako ochotnik do służby w czasie wojny polsko-bolszewickiej, i w tym samym co poprzednio charakterze pracował w 1920 roku w Krakowie w ramach Batalionu Ochotniczego Wartowniczego.
Od maja 1919 roku kontynuował naukę w Studium Rolniczym przy Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie w 1922 roku uzyskał stopień inżyniera rolnictwa. Porzucił wcześniejsze plany studiowania filozofii, które wobec aktualnej sytuacji kraju miały wydawać mu się „zbyt oderwane od potrzeb ówczesnego życia praktycznego”. W czasie studiów odbywał praktyki rolnicze, a także brał czynny udział w rozwoju i działalności Kółka Rolników Wszechnicy Jagiellońskiej, w którym był trzykrotnie członkiem zarządu, a następnie także prezesem w roku akademickim 1921/1922. Jako prezes Kółka Rolników zabiegał o przyznawanie tytułu inżyniera dla kończących UJ rolników. Na I Ogólnopolskim Zjeździe Młodzieży Akademickiej w 1920 roku reprezentował wszystkie koła naukowe Wydziału Filozoficznego UJ.
Początek prac nad konikiem polskim Po studiach praktykował jako agronom, pełniąc obowiązki zarządcy majątków w Woli Sławińskiej w województwie lubelskim (od sierpnia 1922 do lipca 1923 roku), a następnie w Polance Wielkiej w województwie krakowskim (od lipca 1923 do listopada 1924 roku). Z inspiracji profesora Leopolda Adametza w 1923 roku rozpoczął prace badawcze nad chłopskimi konikami z okolic Biłgoraja, zbierając materiały do pracy doktorskiej. Poza pracą zawodową poświęcał czas na działalność społeczno-oświatową na rzecz ludności wiejskiej.
Począwszy od 1925 roku Tadeusz Vetulani poświęcił się całkowicie pracy naukowej. Od lutego do sierpnia 1925 roku pracował jako młodszy asystent w Zakładzie Hodowli Zwierząt w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Od 1 września 1925 do 1 lutego 1931 był starszym asystentem Zakładu Szczegółowej Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Poznańskiego.
thumb|300px|Tadeusz Vetulani z konikami polskimi w poznańskim zoo, 1926
thumb|300px|Tadeusz Vetulani (z prawej) w towarzystwie tłumacza podczas podróży do Turcji, gdzie prowadził badania nad typami koni arabskich, lata 30. XX wieku
W 1926 roku uzyskał stopień naukowy doktora z zakresu rolnictwa na Uniwersytecie Jagiellońskim na podstawie dysertacji Badania nad konikiem polskim z okolic Biłgoraja napisanej pod kierunkiem prof. Leopolda Adametza. W pracy tej sformułował hipotezę, że „rodzimy chłopski konik stanowi jedną z najbardziej pierwotnych form konia należącego do grupy koni wschodnich typu tarpana stepowego”, a także wprowadził nazwę konik polski do literatury hipologicznej.
Był członkiem, a w latach 1926–1928 sekretarzem Towarzystwa Popierania Polskiej Nauki Rolnictwa i Leśnictwa. W 1928 roku został powołany na członka Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności. We wrześniu 1928 rozpoczął roczny urlop naukowy, który przeznaczył na studia w Dziale Morfologii Doświadczalnej Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach.
W 1929 roku habilitował się na Uniwersytecie Poznańskim w zakresie ogólnej i szczegółowej hodowli zwierząt i uzyskał tam stopień docenta na podstawie pracy Dalsze badania nad konikiem polskim. Badania opublikowane w jego pracy habilitacyjnej pozwoliły na wyodrębnienie osobnej formy zoologicznej dzikiego konia określonej nazwą tarpana leśnego (Equus caballus gmelini forma silvatica Vetulani, 1928). Choć dzikie tarpany żyły w na ziemiach polskich i ukraińskich jeszcze w XIX wieku, forma ta zanikła na skutek mieszania z lokalnymi koniami gospodarskimi. Forma opisana przez Vetulaniego została uznana przez szereg współczesnych mu zoologów oraz hipologów i jest uznawana do dzisiaj.