thumb|Chorał Ad te levavi w notacji gregoriańskiej mały|Gregoriański śpiew modlitwy Pater noster. Chorał gregoriański – tradycyjny, jednogłosowy, śpiewany przez mężczyzn śpiew liturgiczny (a capella) Kościoła łacińskiego.

Chorał gregoriański był rozwijany, kodyfikowany i notowany w krajach zachodniej i centralnej Europy podczas IX i X wieku, z późniejszymi dodatkami i przekształceniami, ale niektóre teksty i melodie mają swój początek w wiekach jeszcze wcześniejszych.

Chorał pozostawał dominującym nurtem muzyki kościelnej także przez kolejne mijające stulecia, podczas których dał początek różnym jej modyfikacjom. Coraz większą popularność zdobywały niespotykane dotąd techniki wykonywania utworów, w których pojawiały się nowe melodie do nowych tekstów. Inną popularną praktyką było przedłużanie pieśni poprzez przekształcanie jej w organum. Nawet muzyka polifoniczna, która powstała z dostojnych, starych pieśni, stanowiących część organum, skomponowanych przez Leoninusa i Perotinusa w Paryżu (1160-1240), ostatecznie przyjęła formę monofonicznej pieśni. W późniejszych tradycjach nowe style kompozycji stosowano w zestawieniu (lub luźnym związku) z pieśnią monofoniczną. Tak było również za życia François Couperina. Jego Msze Organowe miały być wykonywane na przemian z homofonicznym chorałem. Chociaż po okresie baroku w znacznej mierze śpiew kościelny zmienił swoje oblicze, to w XIX wieku przeżył on swoisty renesans w Kościele rzymskokatolickim i anglokatolickim skrzydle Wspólnoty Anglikańskiej.

Chorały gregoriańskie oparte są na ośmiu skalach modalnych. Cztery z nich są autentyczne, a cztery plagalne. Najważniejszymi stopniami w skalach są: finalis (dźwięk końcowy) i tonus dominant (dźwięk dominujący, inaczej reppercusio). Pary skal autentycznej i plagalnej (np. dorycka i hypodorycka) mają taki sam tonus finalis i różny tonus dominant.

Do typowych cech melodycznych chorałów gregoriańskich należą: incipit oraz kadencja, zastosowanie tonów recytacyjnych, wokół których skoncentrowane są inne dźwięki melodii, a także przeplatające się w procesie centonizacji teksty słowne motywów muzycznych, tworzące grupy podobnych chorałów.

Melodie gregoriańskie zapisuje się stosując neumy, wczesną formę notacji muzycznej, która w XVI wieku dała początek współczesnej notacji na pięcioliniiRozwój form notacji muzycznej omówiono w Dolmetsch online, ostatnie wejście: 4.07.2006.. Chorał gregoriański odegrał kluczową rolę w rozwoju polifonii.

Tradycyjnie śpiewały go chóry mężczyzn i chłopców w kościołach, a także kobiety i mężczyźni ze zgromadzeń zakonnych w kaplicach. Jest to muzyka rytu rzymskiego, wykonywana podczas mszy oraz godzin kanonicznych (łac. oficjum) w klasztorach. Chorał gregoriański, który zyskał miano oficjalnej muzyki liturgii chrześcijańskiej, przyczynił się do marginalizacji, a czasami nawet całkowitego wyparcia innych lokalnych tradycyjnych pieśni chrześcijańskiego Zachodu. Mimo to w Mediolanie nadal wykonywano chorał ambrozjański, który wraz z chorałem mozarabskim z chrześcijańskiej Hiszpanii stanowiły przedmiot zainteresowania muzykologów. Chociaż wykonywanie chorału gregoriańskiego nie jest już obowiązkowe, Kościół rzymskokatolicki nadal oficjalnie uznaje go za muzykę najbardziej odpowiednią dla kultu religijnego. „Encyklopedia Katolicyzmu” odnosi się do tego poglądu w tym miejscu:artykuł nt. cantus planus. Ten pogląd podzielają zajmujący najwyższe stanowiska w Kościele katolickim, łącznie z Papieżem Benedyktem XVI: Wiadomości Świata Katolickiego 28 June 2006 ostatnie wejście: 5.07.2006.. W XX wieku chorał gregoriański powrócił do łask zarówno w środowisku muzykologów, jak i ludzi świeckich.

Cechy chorału gregoriańskiego jednogłosowość; wykonanie przez mężczyzn; melizmatyczność, czyli wykonywanie kilku dźwięków na jednej sylabie; a cappella – bez akompaniamentu, czyli użycie w muzyce kościelnej jedynego świętego instrumentu – ludzkiego głosu; teksty w języku łacińskim; oparty na skalach modalnych, czyli kościelnych; teksty głównie z Pisma Świętego; notacja neumatyczna; podstawą kompozycji jest tekst; symbioza tekstu i melodii.

Notacja Notacja na przestrzeni całej epoki: litery, neumy, klucze, solmizacja.

Chorał w późniejszym okresie swojego rozwoju był zapisywany za pomocą tzw. notacji neumatycznej, która wykorzystywała specjalne znaki (tzw. neumy) na oznaczenie poszczególnych dźwięków: virga na oznaczenie dźwięku relatywnie wyższego oraz (punctum) na oznaczenie dźwięku relatywnie niższego lub ich grup przypadających na jedną sylabę tekstu (neumy proste i neumy złożone). We wczesnym stadium rozwoju europejskiego zapisu muzycznego (do X w.) neumy wyrażały tylko przybliżoną wysokość dźwięków, wyrażały za to całe bogactwo rytmiczne tekstu. Po wynalezieniu solmizacji Guidona z Arezzo w XI w. określały konkretne dźwięki, gdyż możliwym było kreślenie dokładnej relacji wysokościowej.

Podstawowe znaczenie w chorale gregoriańskim ma tekst składający się z fragmentów pochodzących głównie z Pisma Św. Muzyka jest siłą ekspresyjną słowa, która wzmacnia jego znaczenie. Ważne było zrozumienie nierozerwalnej symbiozy tekstu i muzyki. Z punktu widzenia estetyki, można wyróżnić następujące style kompozycji gregoriańskiej: sylabiczny (deklamacyjny) – gdy na jedną sylabę tekstu przypadał jeden dźwięk neumatyczny – gdy na jedną sylabę tekstu przypadała jedna neuma (obejmująca dwa-trzy dźwięki) melizmatyczny – gdy na jedną sylabę tekstu przypadało od dwóch do kilkunastu nut

Rodzaje śpiewów W chorale gregoriańskim wyróżnia się następujące rodzaje śpiewów: Psalmodia – śpiewy proste, recytatywne, wykonywane solo, przez dwa chóry na przemian lub przez wszystkich wiernych; posługuje się ona charakterystycznymi dla każdego tonu psalmowego formułami melodycznymi, z kolei tony mają wiele zakończeń modulujących do następujących po nich śpiewów. Melodyka psalmodii jest ściśle sylabiczna lub w niewielkim stopniu ozdobna. Śpiewy psalmodyczne kończą się przeważnie doksologią.

Antyfona – utwory w zasadzie krótkie (z wyjątkiem Introitów i Communio) spełniające role refrenów do psalmów, z którymi zazwyczaj występują. Istniały antyfony rozbudowane melizmatycznie, np. wielkanocne. We wczesnym okresie stosowano przemienną recytację psalmów przez dwa chóry, później nazwano tak wszystkie śpiewy wykonywane zbiorowo.

Responsoria – śpiewy melizmatyczne (np. Alleluja) lub sylabiczne (np. graduały, offertoria) i utwory w stylu swobodnym.

Ordinarium missae – Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus (włącznie z Benedictus), Agnus Dei i Ite Missa est lub Benedicamus Domino – śpiewy o charakterze recytacyjnym lub melizmatycznym, wykonywane przeważnie przez 2 chóry równe. ordinarium missae jest z muzycznego punktu widzenia najbardziej interesującym i kompleksowym cyklem w chorale gregoriańskim.

hymny, tropy, sekwencje, versus, quasi-versus – formy zarówno oryginalne, jak i adaptowane, wzięte niekiedy z innego repertuaru, np. liturgii bizantyjskiej (Agios o Theos na Wielki Piątek, śpiewy na uroczystości Oczyszczenia NMP). Hymn to jednogłosowa pieśń sławiąca Boga, o melodyce sylabicznej i budowie zwrotkowej, wprowadzona przez św. Ambrożego jako śpiewy kościelne. Trop to wstawka nowego wierszowanego tekstu z melodią, umieszczonego pomiędzy tekstem liturgicznym. Za twórcę tropów został uznany szwajcarski mnich, Tuotilo (zm. 915). Sekwencja to rodzaj wstawki z nowo stworzonym tekstem podstawionego pod istniejące wcześniej melodie, będące bezsylabowymi dźwiękami melizmatu na słowie, np. alleluja. Najsłynniejsze sekwencje, które sobór trydencki ograniczył do 5, to pochodzące z końca XII wieku: Stabat Mater Dolorosa (z łac. Stała Matka Bolejąca) Jacopone da Todi i Dies Irae (z łac. Dzień gniewu) Tommaso Celano. W Mediolanie nazywano je „longissima melodia” (z wł = melodia najdłuższa), gdyż tworzył ją łańcuch złożony nawet z kilkudziesięciu nut. Do tej grupy zaliczyć również można misteria, dramat liturgiczny, wczesne łacińskie pieśni waganckie, najstarsze pieśni trubadurów – conductus. Niedawno odkryty został dramat liturgiczny Hildegardy z Bingen Ordo virtutum (Gra cnót) – moralitet. Cechuje się wyszukaną melodyką i ekspresyjnością. Wykorzystano tam instrumenty smyczkowe (fidel) oraz dęte (syrinks).

concentus – charakteryzował się śpiewnym charakterem melodii bez względu na tekst słowny;

lais – pieśni na cześć chrześcijańskich świętych;

legendy – rymowane pieśni o świętych;

ody – forma poezji religijnej; posiadały budowę zwrotkową, śpiewane były zawsze według jednej melodii, zwanej „hirmos”.

Śpiewy mszalne i pozamszalne Podział chorału gregoriańskiego na śpiewy mszalne i pozamszalne:

Mszalne Początkowo chorał rozwijał się głównie w klasztornych ośrodkach benedyktyńskich (Reichenau, Fulda, Akwizgran, Sankt Gallen, Metz i in.), a później także w innych ośrodkach monastycznych: kartuskich (od IX w.), cysterskich i norbertańskich (od XI w.) oraz franciszkańskich i dominikańskich (od XIII w.). Z czasem chorał gregoriański objął swym zasięgiem także większe diecezje: katedralne i kolegiackie, a wreszcie ośrodki parafialne.

Z biegiem czasu Rzym utracił nadrzędne znaczenie w dziedzinie chorału gregoriańskiego. Od VIII w. dominację w praktyce i twórczości chorałowej przejęły kraje leżące na północ od Alp, a zwłaszcza regiony zajmujące obszar dzisiejszej Francji. W VIII w. ustała rozwijająca się dotąd twórczość chorałowych śpiewów „Proprium Missae”. Wyjątek stanowiły śpiewy Alleluja, które nadal komponowano. Natomiast szczególnie bogato rozwijała się odtąd twórczość śpiewów mszalnych Ordinarium Missae: Kyrie, Gloria, Sanctus, Agnus Dei oraz Credo.

części stałe mszy (ordinarium missae): mały|Kyrie z XI mszy gregoriańskiej (Orbis Factor). Kyrie (gr. Panie) stanowiło początkowo część składową Litanii do Wszystkich Świętych. Samodzielnie znalazło zastosowanie w liturgii rzymskiej dopiero od V wieku. Udział ludu w śpiewy kościelne Kyrie notuje się od VIII wieku. Zachowało się około 266 melodii Kyrie, ale w powszechniej praktyce było jedynie ok. 26 melodii. Melodie były zarówno sylabiczne, jak i melizmatyczne. Kyrie występowało w trzech schematach: AAA, ABA, ABC. Kyrie eleison, Christe eleison, Kyrie eleison (Panie zmiłuj się, Chryste zmiłuj się, Panie zmiłuj się).

Gloria podobnie jak Kyrie, znalazło zastosowanie w liturgii rzymskiej w V wieku. Zachowało się około 50 melodii Gloria. W melodyce Gloria zastosowaną różną technikę: psalmodyczną, motywiczną i przekomponowaną (każda strofa była opracowaniem innej).

Sanctus (zawiera „Benedictus”) wprowadzono do liturgii rzymskiej w IV wieku. Zachowało się około 230 melodii Sanctus. Niejednokrotnie pod względem melodyki zbliżało się do śpiewów ludowych. W melodyce Sanctus stosowano technikę przekomponowaną i motywiczną. Ujmowano też melodie zgodnie z tekstem w formę poprzednika i następnika.

Agnus Dei podobnie jak Kyrie, było częścią składową Litanii do wszystkich Świętych. Jako samodzielny śpiew występuje w liturgii dopiero w VII wieku. Od IX wieku w śpiewie Agnus dei bierze udział lud. Zachowało się ok. 300 melodii. Pod względem melodycznym Agnus dei jest niezależne od Kyrie i Gloria(które łączono). Agnus dei upodabniało się melodycznie raczej do Sanctus. Melodyka Agnus dei jest zarówno sylabiczna, jak i melizmatyczna. W niektórych melodiach widać wpływ muzyki ludowej.

Credo występuje od IV wieku w liturgii mozarabskiej, dopiero od VIII wieku w liturgii rzymskiej. W XI wieku staje się częścią Ordinarium Missae. Melodyka Credo jest sylabiczna. Credo wykonywało duchowieństwo ze scholą cantorum, lub schola z ludem.

W XII wieku zaczęto te śpiewy łączyć w zbiory i w cykle mszalne.