thumb|Bohaterom Ziemi Dolskiej Dolsk (pol. hist. Dolsko) – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie śremskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Dolsk, nad jeziorem Dolskim Wielkim i Dolskim Małym.
Miasto Dolsko było własnością biskupstwa poznańskiego, pod koniec XVI wieku leżało w powiecie kościańskim województwa poznańskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 245.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
Położenie geograficzne Miasto położone jest na przesmyku między Jeziorem Dolskim Wielkim a Jeziorem Dolskim Małym, przy drodze wojewódzkiej nr 434. Jest tu prawdziwa mozaika form terenowych ukształtowanych przez lodowiec, ozdobiona jeziorami zgrupowanymi wokół miasteczka (lasy i jeziora zajmują aż 2950 ha powierzchni całej gminy). O atrakcyjności tych terenów decyduje też klimat (miejscami zbliżony do klimatu rabczańskiego) oraz udokumentowane złoża torfu – borowin o znaczeniu leczniczym.
Demografia 31 marca 2011 miasto liczyło 1554 mieszkańców.
Struktura demograficzna mieszkańców Dolska według danych z 31 grudnia 2009:
thumb|center|Piramida wieku mieszkańców Dolska w 2014 roku
Nazwa mały|Dolsk na mapie Wielkopolski w czasach piastowskich według Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski. Miejscowość ma metrykę średniowieczną i jest notowana od XII wieku. Po raz pierwszy w 1136 jako Dolzco, 1293 Dolszko, 1310 Dolsko, 1350 Dolsk, 1359 locare civitatem Dolsco, 1513 Dolssko, 1514 Dulsko, 1619 Dulsko, 1802-03 Doltzig, 1846 Dolsk, 1881 Dolzig.
Nazwa miejscowości pochodzi od wyrażenia przymiotnikowego dolski oznaczającego znajdujący się w dole. Pochodzi z języka prasłowiańskiego *dolьskъ odnoszącego się do położenia w dole lub dolinie z dodaniem sufiksu -sko, -sk.
Historia thumb|Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła thumb|Drewniany Kościół Świętego Ducha z 1618 r. Okolice miejscowości były zasiedlone jednak już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Pierwsze ślady osadnictwa pochodzą z okresu kultury łużyckiej. Archeolodzy znaleźli brązowe ozdoby z tego okresu oraz cmentarzysko. Na półwyspie Jeziora Dolskiego Małego znajdowało się grodzisko, które istniało do XVIII wieku. Osada targowa znajdowała się tu już na przełomie XI i XII wieku. Powstała ona na szlaku handlowym z Poznania na Śląsk. Przy ul. Pocztowej odkryto również pozostałości osady z XII do poł. XIII wieku, a w okolicach cmentarzysko z X-XI wieku.
Pierwsze informacje o miejscowości zamieszczone zostały w 1136 w tzw. Bulli gnieźnieńskiej papieża Innocentego II, gdzie wymieniana jest jako własność arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Dokument zawarty jest w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski. W 1403 miejscowość znajdowała się w dystrykcie śremskim (łac. "in districtu Srzemensi"). Początkowo wieś była własnością duchowną czyli należącą do kleru, w tym wypadku do biskupów gnieźnieńskich. W 1445 leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. Od 1361 była siedzibą własnej parafii. W 1510 leżała w dekanacie Śrem.
Miejscowość do połowy XIV wieku była wsią na terytorium zwanym Śrem. W 1359 Dolsk otrzymał prawa miejskie w przywileju Kazimierza Wielkiego, w którym król polski zezwolił biskupowi poznańskiemu na założenie miasta na prawie średzkim we wsi Dolsk ustanawiając jarmarki oraz targ co środę nadając miastu również immunitet ekonomiczny i sądowy. W 1403 król polski Władysław II Jagiełło odnawiając prawa miejskie dla Dolska, ustanowił targi co poniedziałki oraz jarmark według starych zwyczajów. W 1404 Jagiełło nadał biskupstwu poznańskiemu brzeg oraz część bagna, czyli stawu zwanego "Prusy", położonego pomiędzy dziedzinami królewskimi Drzonek a wsią biskupią Dolsk, celem założenia stawów rybnych. W 1513 król polski Zygmunt I Stary potwierdził wspomniany dokument z 1403 oraz ustanowił jarmark na Zielone Świątki oraz cotygodniowy wolny targ na konie i inne zwierzęta co poniedziałek w okresie od pierwszej niedzieli wielkiego postu do św. Jana Chrzciciela. W 1564 targ cotygodniowy odbywał się co wtorek, jarmarki na Zielone Świątki, na św. Wawrzyńca (10 sierpnia) i św. Michała (29 września). Zachowały się też inne przywileje dotyczące jarmarków z lat 1566 i 1598.
W 1455 biskup poznański wystawił dokument dotyczący "końskiego młyna", czyli napędzanego przez kierat zaprzężony w konie, i wytwarzającego słód do produkcji piwa w Dolsku. W czasie wojny trzynastoletniej Dolsk wystawił w 1458 roku 10 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181..
W latach 1231–1797 miasto było siedzibą klucza dolskiego należącego do biskupów poznańskich. Klucz ten rozciągał się na terenie obecnej gminy Dolsk, a także obecnych powiatów śremskiego i gostyńskiego. W jego skład wchodziły dwa młyny zbożowe zwane "Kamiński" i "Kunowski" oraz okoliczne wsie: Domachowo od 1293, Kiełczewo od 1310, Brzednia od 1362, Kunowo od 1473, Ostrowo koło Gostynia 1548, Księginki, Ostrowieczno, Grodnica, Góra koło Śremu, Zaborze (łac. fundus desertus).
W Dolsku znajdował się także dwór biskupi, a obok niego staw do hodowli ryb, trzy ogrody oraz winnica rozciągająca się na brzegach Jeziora Wielkiego Dolskiego, z której zbierano winogrona do produkcji miejscowego wina. Z 1430 zachował się zapis, że biskup poznański na prośbę kapituły dał dla katedry poznańskiej beczkę wina mszalnego z miasta Dolsk.
W latach 1406-1586 odnotowano drogi oraz mosty prowadzące do Dolska. W 1406 z Drzonka, w 1421 z Księginek, w 1445 przez Nowiec do Dolska, w latach 1464 i 1488 z Gostynia. W 1513 król polski Zygmunt Stary zezwolił burmistrzowi i rajcom na pobieranie trzech denarów od każdego wozu z towarami tytułem podatku mostowego oraz naprawy dróg wokół miasta. W latach 1514, 1530, 1542 odnotowano wielką drogę z miasta Borek w dawnym powiecie pyzdrskim. W 1548 wspomniano groblę oraz most na drodze do Gostynia. W 1559 wspomniana został droga z Kałkowa lub Kałkowo z Twarzymirek do Dolska. W 1586 w podziale Mszczyczyna i Gajewa wzmiankowano o „dolskiej” drodze.
W 1507 miasto zapłaciło w ramach podatków 18 grzywien szosu, a w 1530 z tego tytułu 14 grzywien. W 1563 Dolsk zapłacił podwójny szos w wysokości 28 złotych, a także inne podatki od 20 komorników, 112 rzemieślników, 9 rybaków oraz od 8 kotłów gorzałczanych. W 1564 do miasta przynależało 17,5 łanów. Mieszczanie płacili z każdego łana po jednej grzywnie i 8 groszy rocznie, a od ogrodów zapłacili gatnego 5 grzywien i 40 groszy. Z miejskich 13 jatek rzeźniczych płacono po 2 kamienie łoju. Garncarze co wtorek płacili garnkami tytułem targowego. Z wolnicy czyli od wolnej sprzedaży mięsa poza jatkami, sprzedawcy dawali jesienią od każdego bydlęcia - mieszczanie po 12 denarów, a przybysze po jednym groszu i od kramu po 6 denenarów. Sprzedawcy soli dawali w ramach podatków ćwiartkę soli od każdej beczki soli. W czasie jarmarków od każdego kramu kupieckiego płacono po groszu. Od mielenia słodów w młynie końskim płacono od 4 ćwiertni słodu jeden wierteł słodu oraz jeden wierteł owsa. Miejscowi rybacy wynajmowali okoliczne jeziora rozlokowane wokół miasta i płacili po 4 grzywny od włoku. W 1563 odnotowano 7 włoków. W 1563 rybacy od saków i od mrzeży odali w ramach podatku 2,5 grzywny. Opłaty zwanej gatne rybacy płacili 8 grzywien rocznie. Ogółem czynsze płacone dla miasta wynosiły wówczas 20 grzywien i 20 groszy oraz 26 kamieni łoju, a z jezior 44 grzywny i 16 groszy. W 1581 miasto Dolsk zapłaciło podwójny szos (tzw. "dupla") w wysokości 44 złote i 24 groszy, a także od 21 komorników, 48 rzemieślników, 10 sprzedawców soli, od 6 kotłów gorzałczanych, 10 groszy od wiatraka dziedzicznego i od 16 i 1/4 łana, ogółem 67 złote i 9 groszy.
Zabory Polski 22 kwietnia 1866 powstało tu pierwsze w Wielkopolsce kółko rolnicze (Dolskie Kółko Włościańsko-Rolnicze). Inicjatorami jego założenia byli: Dionizy Stasiak z Księginek, Antoni Banaszak ze Studzianny, ks. Jan Wiśniewski z Międzychodu, Konstanty Sczaniecki, także z Międzychodu i Julian Bukowiecki z Mszczyczyna. Statut podpisało łącznie 19 osóbZbigniew Szmidt, Spacer po... Dolsku, Unia Gospodarcza Regionu Śremskiego, Śrem, 2011, s. 6..
Miasto wymienione zostało w powiecie śremskim w XIX-wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. W 1881 w miejscowości było 145 domów zamieszkanych przez 1644 mieszkańców w tym 1444 katolików, 120 ewangelików oraz 80 wyznawców judaizmu. W miejscowości znajdował urząd pocztowy trzeciej klasy, gościniec, stacja kolei żelaznej oraz elementarna szkoła kilkuklasowa. Słownik wymienia również w mieście 308 analfabetów. W mieście działało towarzystwo pożyczkowe, kółko włościańskie. Mieszkańcy trudnili się przeważnie rolnictwem, rybołówstwem oraz wyrobem płótna i garncarstwem. W okolicy funkcjonowały również trzy gorzelnie.
Podczas Powstania Wielkopolskiego utworzono w mieście kompanię pod dowództwem por. Tomasza Paula, która wchodziła w skład batalionu śremskiego i walczyła pod Rawiczem i Zbąszyniem.
II wojna światowa Podczas masowych egzekucji II wojny światowej, rozstrzelano 10 mieszkańców Dolska i okolic. Armia Czerwona wkroczyła do miasta 21 stycznia 1945.
Obecnie W Dolsku funkcjonuje Szkoła Podstawowa im. Janusza Kusocińskiego.
Obecnie w miasteczku działają niewielkie zakłady rzemieślnicze i usługowe.
Architektura Zabytki thumb|Barokowy Kościół Świętego Wawrzyńca z 1685 r. thumb|Dom z 1 poł. XIX w. – Rynek 23 Zabytkami prawnie chronionymi są: Rynek i założenie urbanistyczne. Rynek obecnie nazywany placem Wyzwolenia to regularny plac rozplanowany po założeniu miasta w 1359. Przez plac przebiega droga ze Śremu do Gostynia. W centrum rynku znajduje się pomnik Bohaterów Ziemi Dolskiej z 1978 oraz figura św. Nepomucena z 1880, pierzejami rynku są piętrowe kamieniczki z XIX wieku, najstarszą z nich jest barokowy budynek nr 23 z połowy XVIII wieku. Dawniej na środku rynku stał ratusz, który został zniszczony w XIX wieku. Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła. Późnogotycki kościół wzniesiony został ok. 1460, ufundowany był przez bp. Andrzeja z Bnina. Jest to trójnawowa budowla halowa zwieńczona sklepieniem gwiaździstym. Do wyposażenia świątyni należy renesansowy ołtarz główny z obrazem Koronacja Matki Boskiej z 1627, obraz patrona kościoła w zwieńczeniu ołtarza, dwie późnogotyckie stalle w prezbiterium, w zakrystii późnogotycki lawaterz z inicjałami i herbem Łodzia bp. Andrzeja Opalińskiego. Na ścianie północnej widnieje obraz Złożenie do grobu z 1855. Budynek otoczony jest murem z barokową bramą, gruntownie odrestaurowany po pożarze w 1790, obok niego zbudowana dzwonnica z końca XVIII wieku z dzwonami z 1680 i 1777. Plebania z połowy XVIII wieku, z dachem mansardowym z lukarnami. Wewnątrz polichromie ze scenkami rodzajowymi. Przed nią stoi kapliczka z figurą Serca Jezusowego oraz tablica założycieli kółka rolniczego z 1926, zrekonstruowana w 1996. Kościół Świętego Wawrzyńca barokowy z 1685. Do wyposażenia należy obraz św. Wawrzyńca z XVII wieku. Drewniana wieża runęła w 1983 podczas burzy. Odpust w kościele odbywa się 10 sierpnia każdego roku.