Cieszanów – miasto w woj. podkarpackim, w powiecie lubaczowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Cieszanów. Położony na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, nad rzeką Brusienką. Leży w dawnej ziemi bełskiejMaurycy Horn: Walka klasowa i konflikty społeczne w miastach Rusi Czerwonej w latach 1600–1647 na tle stosunków gospodarczych. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1972, s. 22..
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 1815 mieszkańców, będąc 47. najludniejszym miastem w województwie.
Miejscowość jest siedzibą dekanatu Cieszanów i parafii św. Wojciecha.
Historia mały|lewo|Fragment Rynku thumb|lewo|Cerkiew św. Jerzego mały|skala|Pomnik Pamięci z 1966 Cieszanów uzyskał prawa miejskie 14 maja 1590 dzięki staraniom Stanisława Cieszanowskiego, herbu Jelita, starosty samborskiego. W 1672 hetman wielki koronny Jan Sobieski pod Cieszanowem stoczył zwycięską potyczkę z Tatarami. Miasto jest ośrodkiem handlowo-usługowym, znajduje się tu kościół z XIX wieku.
Od 1867 do końca 1922 r. miasto było siedzibą urzędu starostwa powiatu cieszanowskiego. W 1909 roku liczba ludności powiatowego miasta Cieszanowa, wynosiła 3232 osoby. Po I wojnie światowej w 1921 roku – 2282 osób, do liczby 3600 mieszkańców w 1939 roku.
W latach dwudziestych XX wieku w Cieszanowie powstał Związek Strzelecki. O zawiązaniu oddziału z ukonstytuowanym zarządem starostwo lubaczowskie poinformował Zarząd Główny ZS 9 lutego 1931 r.
Okres II wojny światowej 12 września 1939 roku miasto zajęły wojska niemieckie. Cieszanów został przekazany Armii Czerwonej, 28 września 1939 roku po ustaleniu linii demarkacyjnej został włączony pod okupację niemiecką. Wytyczona w okolicach Cieszanowa granica niemiecko-sowiecka przecięła dawną gminę Cieszanów-Wieś i rozdzieliła część okolicznych miejscowości, włączając je do strefy sowieckiej. Po stronie okupacji sowieckiej znalazły się m.in. Dachnów, część gromady Nowe Sioło, Chotylub z Dąbrówką, a także Rudka z Kolonią Dąbrowską i niektóre przysiółki Gorajca; w styczniu 1940 władze sowieckie zniosły dotychczasowe powiaty i wprowadziły podział na rejony.
Okupacja niemiecka wiązała się z represjami i przymusową pracą. Latem 1940 w Cieszanowie powstał obóz pracy przymusowej dla Żydów, w którym – według relacji i różnych źródeł – przebywało od 3 do 5 tysięcy więźniów (m.in. z Radomia, Częstochowy, Warszawy i Piotrkowa Trybunalskiego). Więźniowie byli wykorzystywani przy pracach fortyfikacyjnych w okolicy Gorajca; warunki bytowe były bardzo ciężkie, a obóz ostatecznie zlikwidowano jesienią 1940, część robotników przeniesiono do obozu pracy w Dzikowie Starym. Do dziś materialnym śladem tych prac pozostały fragmenty rowu przeciwczołgowego w pobliżu GorajcaRóg Tomasz, Gmina Cieszanów i jej mieszkańcy w latach 1939–1947, Cieszanów 2014, s. 178–211..
W 1942 r. doszło do kolejnego etapu eksterminacji ludności żydowskiej. Pod koniec lutego 1942 Niemcy utworzyli w Cieszanowie getto na obszarze przylegającym do synagogi. Umieszczono w nim ok. 2000 Żydów spoza powiatu, w tym dużą grupę przywiezioną z Krakowa, a także transporty z Tomaszowa Lubelskiego (m.in. 817 osób) oraz z Mielca (ok. 500 osób). Getto zostało zlikwidowane 22 maja 1942 r., a jego mieszkańców deportowano do obozu zagłady w Bełżcu, część została zamordowana w Wierzbicy.
W samej gminie Cieszanów (w tym w Cieszanowie) działały dwie równoległe placówki AK, należące do dwóch różnych obwodów: jarosławskiego i tomaszowskiego, co tworzyło „podwójną sieć konspiracji”.
1) Placówka AK Cieszanów (Obwód AK Jarosław) powstała na przełomie 1942/1943; jej organizatorem był sierż. Stanisław Mroczkowski „Bosak”, a dowódcą st. sierż. Józef Czemerda „Śmiały”, następnie od 1944 r. kpt. Kazimierz Maciejewicz „Dar”. Placówka obejmowała żołnierzy z Cieszanowa (i kolonii Czereśnie) oraz m.in. z Nowego Sioła, Dachnowa, Folwarków, Niemstowa, Lublińca Nowego, Chotylubia i Rudki; na początku 1944 r. z jej żołnierzy utworzono 4. pluton AK.
2) Druga placówka AK w Cieszanowie (Obwód AK Tomaszów Lubelski) została utworzona w 1943 r., a dowodził nią ppor. rez. Franciszek Szajowski „Kruk”; podlegali mu głównie konspiratorzy z Cieszanowa oraz z Chotylubia, Folwarków i Dachnowa. Wiosną 1944 r. struktury te przekształcono w 6. kompanię AK (V rejon Obwodu Tomaszów), której rejonem dowodził ppor. rez. Marian Warda „Polakowski”.
Spalenie Cieszanowa (maj 1944) Na początku maja 1944 roku Cieszanów stał się celem działań zbrojnych Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), co doprowadziło do masowej ucieczki ludności polskiej. Sytuacja w regionie ulegała gwałtownemu pogorszeniu na skutek narastającego konfliktu polsko-ukraińskiego, a mieszkańcy Cieszanowa spodziewali się ataku.
2 maja 1944 r. około godziny 17.00 rozpoczęła się zorganizowana ewakuacja części polskich mieszkańców Cieszanowa. Z miasta wyruszyła kolumna wozów konnych z dobytkiem w kierunku Rudy Różanieckiej, określana w przekazach jako „uciekinierka”. Wyjazd odbywał się pod osłoną oddziałów Armii Krajowej, a przedsięwzięciem dowodził ppor. Franciszek Szajowski „Kruk”; w działaniach poprzedzających ewakuację akowcy mieli opanować wieś Żuków, co miało zabezpieczyć trasę przemarszu. W Rudzie Różanieckiej znalazło schronienie około 1000 uciekinierów z Cieszanowa.
W nocy z 3 na 4 maja 1944 r. do opuszczonego w dużej mierze Cieszanowa wkroczyła sotnia Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) dowodzona przez Iwana Szpontaka „Zalizniaka”, wspierana przez uzbrojonych mieszkańców okolicznych miejscowości, m.in. Lublińca Starego i Lublińca Nowego. Oddział rozpoczął penetrowanie zabudowań oraz planowe podpalanie miasta. Pożary objęły znaczną część zabudowy: Cieszanów spłonął w około 90%, co oznaczało zniszczenie większości domów, budynków gospodarczych oraz infrastruktury miejskiej.
W mieście pozostali w tym czasie nieliczni mieszkańcy – przede wszystkim osoby starsze, chore lub takie, które nie zdołały opuścić Cieszanowa. Część z nich próbowała przetrwać atak, ukrywając się w piwnicach i prowizorycznych schronach, narażona na działanie ognia, dymu oraz działania napastników. Wydarzenia z maja 1944 r. stały się jednym z najpoważniejszych epizodów przemocy wobec ludności cywilnej w Cieszanowie w okresie II wojny światowej.
W latach 1939–1947 nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA zamordowali w mieście lub w jego pobliżu 65 Polaków. Pamięć o tym wydarzeniu jest kultywowana przez społeczność lokalną Cieszanowa. Został temu poświęcony film dokumentalny.
W Cieszanowie już 1 sierpnia 1944 roku ukonstytuowała się z inicjatywy przedwojennych członków cieszanowskiej Rady Miejskiej oraz komendanta cieszanowskiej placówki AK ppor. Franciszka Szajowskiego ps. Kruk samorzutnie Miejska Rada Narodowa (MRN). Na jej czele stanął Paweł Lisowski, który od 7 sierpnia pełnił również funkcję burmistrza miasta. Cieszanów wszedł w skład powiatu lubaczowskiego w województwie rzeszowskim. W 1945 roku burmistrzem miasta został Jan Kopf, a przewodniczącym Miejskiej Rady Narodowej Jerzy Cwynar. W ramach usuwania osób związanych w podziemiem antykomunistycznym ze struktur administracji i na skutek powstania w Cieszanowie komórek PPR i PPS w 1947 roku funkcję burmistrza objął Michał Kotowicz, a przewodniczącym Rady został Antoni PiotrowskiCzachur Waldemar, Jak feniks z popiołów. Cieszanów i okolice w latach 1944–1950. Cieszanów, s. 141..
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. przemyskiego.
Transport Miasto znajduje się na skrzyżowaniu dwóch dróg wojewódzkich: – relacji Jarosław – Bełżec – relacji Kopki – Tarnogród – Cieszanów.
Kultura Formą promocji miasta jest organizowany od 2010 roku „Cieszanów Rock Festiwal”Strona festiwalu..
Demografia thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Cieszanowa w 2014 roku
Ludzie związani z Cieszanowem
Zobacz też Stara synagoga w Cieszanowie Synagoga w Cieszanowie Cmentarz żydowski w Cieszanowie Cerkiew św. Jerzego w Cieszanowie Parafia św. Wojciecha w Cieszanowie
Przypisy Opis parafii na stronie diecezji.
Linki zewnętrzne
Mapa katastralna miasta Cieszanów z miejscowościami Folwarki i Wola z 1854 na portalu Wirtualny Sztetl
Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku Kategoria:Miasta w województwie podkarpackim