thumb|240px|Kościół karmelitów pw. Najświętszej Maryi Panny (wskazany strzałką) na sztychu Bydgoszczy wykonanym przez Erika Dahlbergha w 1657 r. Na pierwszym planie Brama Kujawska, w tle Brama Gdańska, po lewej wieża ratuszowa, po prawej kościół Klarysek. thumb|240px|Plan klasztoru z XVI-XVIII w. – rekonstrukcja Gustawa Reicherta i Emila Schulza z 1890 r. Wskazany strzałką jest kościół karmelicki pw. Najświętszej Marii Panny. Na południe od niego znajdują się zabudowania klasztorne, z wieżą kościelną w jednym ze skrzydeł budynku. Na wschód od klasztoru znajdowały się ogrody i pola uprawne. W północnej części mapki znajduje się klasztor i kościół sióstr Klarysek, który powstał na początku XVII w. thumb|240px|Zachowany wiatrowskaz z dzwonnicy kościoła karmelitów, z datą 1608 r., w zbiorach Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy thumb|240px|Obraz Matki Bożej Szkaplerznej z kościoła karmelitów, wykonany na przełomie XVII/XVIII wieku, od 1822 r. znajdujący się w bydgoskim kościele farnym thumb|240px|Ołtarz Matki Bożej Szkaplerznej z kościoła karmelitów (2. poł. XVII w.) z rzeźbami dwóch zakonnic, dwóch aniołów z kartuszami na belkowaniu i popiersiem Boga Ojca w zwieńczeniu. W polu środkowym łaskami słynący obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem (ok. 1700 r.) w srebrnych, trybowanych sukienkach. W górnej kondygnacji obraz Małej Świętej Rodziny – Ucieczka do Egiptu (XVII/XVIII w.) i figury dwóch świętych. thumb|240px|Fragment ołtarza z obrazem św. Józefa z młodocianym Chrystusem (2. poł. XVII w.) i Świętą Rodziną na zasuwie (początek XVII w.), z kościoła karmelitów. W 1822 r. przeniesiony do katedry bydgoskiej. thumb|240px|XVIII-wieczna, rokokowa ambona z wizerunkiem błog. Stanisława Bydgosty, pochodząca z kościoła karmelitów, od 1822 r. w katedrze bydgoskiej thumb|240px|Polichromowane, rokokowe stalle siedmio- i dwudzielne (2. poł. XVIII w.), pochodzące z kościoła karmelitów, od 1822 r. w katedrze bydgoskiej; na zapieckach stalli malowane obrazy świętych i błogosławionych karmelitów Klasztor Karmelitów w Bydgoszczy – konwent karmelitów w zakonnej prowincji niemieckiej, od 1441 czesko-polskiej, od 1536 r. prowincji polskiej, od 1728 r. prowincji wielkopolskiej, istniejący w latach 1398–1816 w Bydgoszczy. Do chwili obecnej nie zachowały się żadne zabudowania, ani kościelne, ani klasztorne. Jedynie część wyposażenia kościoła konwentualnego znajduje się obecnie we wnętrzach kilku świątyń, m.in. bydgoskiej katedry oraz kościoła karmelitów w Oborach.
Historia Fundacja klasztoru Klasztor karmelitów był najstarszym konwentem zakonnym osiadłym w Bydgoszczy. Karmelici przybyli do miasta najpóźniej w ostatnim dziesięcioleciu XIV wieku. Bydgoska fundacja należy do grupy najstarszych w Polsce i związana jest z królem Władysławem Jagiełłą.
Najstarszy klasztor na ziemiach polskich powstał w Gdańsku w latach 1380–1391 z fundacji wielkich mistrzów krzyżackichDygaszewicz Elżbieta, Siwiak Wojciech: Karmelici bydgoscy. [w:] Kalendarz Bydgoski 2005.. W tym samym czasie, co w Bydgoszczy, karmelici osiedlili się w Krakowie i Poznaniu. Powstanie nowej fundacji wiąże się wedle tradycji z domniemanym pobytem wiosną 1397 r. królowej Jadwigi Andegaweńskiej w Bydgoszczy, podczas jej podróży po Kujawach. Według podania Królowa Jadwiga – wielka protektorka karmelitów miała zachęcić ich do osiedlenia się w Bydgoszczy oraz wydać stosowne zezwolenieMalewski Zygmunt. Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej w Bydgoszczy. [w:] Przegląd Bydgoski Rocznik 1 R. 1937 z. 3-4.. Przedsięwzięcie przez nią podjęte, kontynuował po jej śmierci małżonek Władysław Jagiełło.
Dokładna data przybycia karmelitów do Bydgoszczy nie jest znana. Pierwsza wzmianka pochodzi z 2 listopada 1398 roku. Opisano wówczas jako istniejący: kościół klasztorny wraz z kryptą grzebalną i salę kapitulną („stuba”). Na kapitułach karmelitańskiej prowincji czesko-polskiej przeorowie konwentów zajmowali miejsca zgodnie z kolejnością ich powstania. Pierwszy zasiadał zawsze przeor gdański, następnie krakowski i bydgoski, po nim poznański i przeorowie klasztorów założonych w XV wieku. Jest to dodatkowa wskazówka, która pozwala przyjąć hipotezę, że bydgoski Karmel swymi początkami sięga 1396–1397 r.
Fundację bydgoską zatwierdził 5 stycznia 1401 roku papież Bonifacy IX. W dokumencie opisano okoliczności powstania klasztoru oraz jego istniejący już dorobek. Z relacji bydgoskich zakonników wynikało, że klasztor leży poza murami miasta, posiada własny kościół, dzwonnicę, cmentarz oraz budynki mieszkalne i gospodarcze. Konwent karmelitów został zlokalizowany na północnym brzegu Brdy w pobliżu strzeżonego mostu. Znajdował się na terenie dzisiejszego skweru przy placu Teatralnym, a jego posiadłości ciągnęły się wzdłuż ul. Focha, aż do BrdyAlabrudzińska Elżbieta: Z dziejów karmelitów bydgoskich. [w:] Kronika Bydgoska X (1986-1988). Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 1990.. Cały obszar przylegający do posiadłości klasztornych nosił nazwę Przedmieścia Karmelickiego. Tuż za mostem stanęły budynki klasztorne i kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. Za nimi ciągnął się obszerny ogród klasztorny. W XV–XVII wieku naprzeciwko klasztoru znajdował się zbudowany z muru pruskiego spichlerz miejski. Między klasztorem a spichlerzem wiodła droga do Myślęcinka, zamknięta Bramą Gdańską – jedyną bramą miejską Bydgoszczy położoną na lewym brzegu Brdy.
Uposażenie klasztoru U podstaw uposażenia konwentu bydgoskiego legła donacja króla Władysława Jagiełły, który zlecił staroście bydgoskiemu Tomaszowi z Węgleszyna budowę klasztoru. Już w 1408 r. przeznaczył on klasztorowi pewne dochody. Były wśród nich m.in. dziesięcina z młyna wodnego położonego naprzeciw kościoła farnego, połowa z dziesięcin cła wodnego oraz śluzne. Zakonnicy otrzymali prawo łowienia ryb (z wyjątkiem łososi i jesiotrów) w rzekach królewskich, m.in. w Brdzie oraz ścinania i zbierania drzewa w lasach królewskichKościół katolicki w Bydgoszczy. Kalendarium. Praca zbiorowa. Autorzy: Borodij Eugeniusz, Chamot Marek, Kabaciński Ryszard, Kutta Janusz, Pastuszewski Stefan.. W 1413 r. kolejny starosta bydgoski Janusz Brzozogłowy nadał klasztorowi młyn we wsi Jachcice, zaś w 1494 r. Andrzej Kościelecki starosta bydgoski, nadał konwentowi połowę wsi Jachcice.
Przywileje nadane karmelitom bydgoskim przez starostów były wielokrotnie potwierdzane później królów polskich, np. Zygmunta Starego w 1546 r., Stefana Batorego, Zygmunta III Wazę w 1598 r., Jana Kazimierza w 1657 r., Michała Korybuta Wiśniowieckiego w 1669 r. i Jana III Sobieskiego w 1676 r.
Zakonnicy otrzymywali również dary od osób prywatnych. Pierwsze ze znanych nadań na rzecz klasztoru pochodzi z 20 stycznia 1399 r. Zakonnicy otrzymali wtedy ogród od Mikołaja Szeblonisa i jego matki Małgorzaty, mieszczan bydgoskich. Natomiast w XV wieku Jan Samsiecki sprzedał klasztorowi trzy włóki ziemi za 24 grzywny z tym zastrzeżeniem, że przeor Jan Marcin otrzymywać będzie od niego co roku czynsz w zamian za plony. Po spłaceniu przez sprzedawcę 24 grzywien ziemia miała do niego wrócić. Karmelici byli również w posiadaniu nieruchomości między klasztorem bernardynów a ogrodem kościoła jezuitów.
W ciągu kilkuset lat, aż do XVI wieku, karmelici bydgoscy zgromadzili pokaźny majątek. Stali się właścicielami Jachcic, dóbr leżących na północny wschód od Bydgoszczy (dzisiaj dzielnica miasta). W skład ich majątku wchodziła wieś, młyn, a także las. Ten ostatni element był narażony na nieustanne grabieże ze strony mieszczanZyglewski Zbigniew: Spór o drewno między bydgoskimi karmelitami a mieszczaninem Walentym Warskim w 1741 roku. [w:] Kronika Bydgoska XXXI (2009). Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2010..
Uposażenie klasztoru było wystarczające po temu, aby konwent było stać na zakup kosztownych naczyń i paramentów liturgicznych oraz budowę murowanych obiektów na podwórzu klasztornym. W inwentarzu z 1719 r. zanotowano m.in. monstrancję złocistą z 1660 r. fundacji Jan Odyrowskiego i jego małżonki Eufemii, krzyż, lampę i kielichy, srebro i klejnoty na obrazie NMP, ozdoby i wota na obrazie św. Józefa, lichtarze cynowe oraz wiele ornatów.
Kościół i zabudowania klasztorne Pierwotne zabudowania klasztorne, wraz ze świątynią zostały wzniesione do 1408 r. Nic nie wiadomo na temat ich wyglądu. Zostały one częściowo zniszczone podczas pożaru w 1409 r., a następnie odbudowane.
Kościół
Świątynia konwentualna istniała już na pewno w 1400 r., gdyż wspomina się ją w dokumencie erekcyjnym. Znajdowała się w północno-wschodnim narożniku całego kompleksu klasztornego. Miejsce, w którym znajdowało się prezbiterium kościoła, przypomina dzisiaj tablica pamiątkowa wmurowana w nawierzchnię deptaku przy ul. Mostowej. W pobliżu kościoła stała wieża-dzwonnica, łącząca się z zabudowaniami klasztornymi.
Kościół konwentualny karmelitów został konsekrowany 8 lipca 1599 r. przez sufragana włocławskiego Franciszka Łąckiego. Była to budowla jednonawowa z ozdobnymi szczytami. W hierarchii ważności zajmowała drugie miejsce po kościele farnym. W 1816 r. w wizji lokalnej kościoła stwierdzono, że znajdowało się w nim dziesięć ołtarzy: siedem w nawie i trzy w prezbiterium.
W II połowie XVIII wieku dla kościoła wykonano reprezentacyjne, rokokowe stalle, z 18 siedziskami, które obecnie znajdują się w bydgoskim kościele farnymDerkowska-Kostkowska Bogna: Stalle z kościołów oo. Karmelitów w Bydgoszczy i Oborach. [w:] Kronika Bydgoska XXVIII (2006). Bydgoszcz 2007..
Klasztor W pracach historyków, przy dotkliwym braku szczegółowego rozpoznania zagadnień związanych z pobytem karmelitów w Bydgoszczy, przyjmuje się, że pierwotne zabudowania klasztorne były drewniane, budowle murowane w stylu gotyckim klasztor uzyskał około połowy XVI wieku, zachowując je bez większych zmian do momentu kasaty zakonu. Wygląd murowanego klasztoru zbudowanego ok. 1550 r. można odtworzyć na podstawie zachowanych planów. Wzniesiono go w ogrodzie zwanym Jazy, który zakonnicy otrzymali od króla Zygmunta Augusta.
Główny budynek klasztorny wzniesiony na planie podkowy wznosił się między rzeką a kościołem. Miał dwa skrzydła zwrócone ku ul. Mostowej, a obok niego stała wieża w stylu późnego gotyku, zbudowana nieco wcześniej i przeznaczona prawdopodobnie do obrony. Dzięki takiemu przeznaczeniu była ona trzypiętrowa, a na samej górze znajdowała się dzwonnica.
W zasadzie nowy budynek klasztorny utrzymany był w stylu późnogotyckim, jednakże w jego architekturze pojawiły się również elementy renesansu. Na zapleczu, od zachodu ulokowano budynki o przeznaczeniu gospodarczym (stodoła, stajnie, spichlerz, browar, rzeźnia). Dalej w kierunku zachodnim, na terenie zajmowanym dzisiaj przez parking i operę, znajdowały się sady i ogrody klasztorne. W 1716 r. w jego sąsiedztwie utworzono skład soli, przeniesiony z przedmieścia Kujawskiego. Cały ten otoczony murem kompleks tworzył rodzaj przyczółka mostowego.
Z planu sytuacyjnego klasztoru, które wykonały władze pruskie podczas ich rozbiórki wynika, że powierzchnia zabudowań wynosiła około 1150 m², a kubatura budynków klasztornych wieży i kościoła liczyła 12 700 m³. Z wielkości kubaturowych można wnioskować, że klasztor karmelitów był dla ówczesnego miasta obiektem o dość dużej skali i objętości budynków z akcentem wieży o wysokości 21 m.
Wieża dzwonnica