Szachownica kostkowata (Fritillaria meleagris L.) – gatunek bylin z rodziny liliowatych. Występuje w Europie i zachodniej Azji. W całym zasięgu jest rzadki, w Polsce występuje naturalnie tylko na pojedynczych stanowiskach w południowo-wschodniej części kraju. W naturze rośnie najczęściej na wilgotnych łąkach. Ze względu na oryginalne kwiaty jest uprawiany od dawna jako roślina ozdobna i czasami dziczeje, co tłumaczy jego obecność w północnej Europie. Ze względu na rzadkość występowania i zagrożenie degradacją siedlisk, w wielu krajach podlega ochronie prawnej na stanowiskach naturalnych (w Polsce objęta jest ochroną ścisłą). Jest rośliną trującą.
Rozmieszczenie geograficzne Jest gatunkiem rodzimym dla południowo-wschodniej Europy, skąd rozprzestrzenił się w kierunku zachodnim i północnym wraz z hodowlą zwierząt i wycinką lasów, przy czym w północnej części kontynentu introdukowany został w czasach nowożytnych. Za gatunek z pewnością obcy uznaje się go w krajach skandynawskich, bałtyckich i najprawdopodobniej w Wielkiej Brytanii. Niejasny jest status gatunku w Niemczech i Czechach. Także stanowiska w zachodniej i północnej Polsce uznawane są za wynik introdukcji.
Szachownica za naturalny składnik flory uznawana jest we Francji (obficie rośnie w dolinie Loary), w Holandii, w krajach alpejskich, w północnych Włoszech, liczne stanowiska miała na Węgrzech i w Rumunii, mniej liczne w Słowenii, Bośni i Hercegowinie, Serbii i Słowacji. Rośnie także na południowo-wschodnich krańcach Polski, na Ukrainie i dalej na wschodzie na coraz to bardziej rozproszonych i izolowanych obszarach (w tym oddzielonych przerwami – dysjunkcjami sięgającymi tysiąca i dwóch tysięcy km) w europejskiej części Rosji i dalej w zachodniej Syberii i w Kraju Ałtajskim. Najdalej na wschód sięga do doliny rzeki Bija.
W Polsce szachownica rośnie dziko w dorzeczu Sanu – w dolinach Wiaru i Wiszni, gdzie w przeszłości obecna była na dużych powierzchniach. Jej obszar występowania skurczył się w wyniku zmian krajobrazu w XX wieku do izolowanych, niewielkich stanowisk. Najlepiej zachowane siedliska gatunku chronione są w rezerwatach Szachownica kostkowata w Stubnie i Szachownica w Krównikach. W 2023 roku odkryte zostało stanowisko w Zaleskiej Woli (podkarpackie).
Jako roślina introdukowana szachownica obserwowana była w XX wieku przejściowo w okolicach Szczecina, Świnoujścia, Sławna, Mogilna i Czarnkowa. W latach 90. wprowadzona została na zastępcze stanowisko w Biebrzańskim Parku Narodowym.
Morfologia thumb|left|180px|Okwiat thumb|left|180px|Owoc i nasiona Organy podziemne Cebula kulistawa, o wymiarach 1,5 × 2 cm, rzadko do 3 cm średnicy. Składa się z dwóch, mięsistych, białych łusek spichrzowych otoczonych błoniastą, białawą i zanikającą łuską okrywową. Cebula znajduje się zwykle na głębokości 10–15 cm, rzadziej do 30 cm, a na glebach mocno mokrych tylko na 5 cm. Z podstawy cebuli wyrastają białawe korzenie przybyszowe o długości zwykle 10–30 cm, maksymalnie do 60 cm. Na silnie rosnących, starszych okazach korzeni jest od 40 do 60. Część z nich to korzenie kurczliwe.
Łodyga Prosto wzniesiona, nierozgałęziona, o wysokości 20–30 cm, rzadko do 70 cm; naga, matowozielona do brązowozielonej, woskowana.
Liście Skrętoległe, siedzące, w liczbie 3–6, rzadko 9, o długości 6–15(20) cm i szerokości 0,4–1 cm. Blaszki liści są wąskolancetowate, najszersze w dolnej części. Mają barwę matowozieloną, podobną z obu stron, są nagie, całobrzegie, równolegle użyłkowane. Wierzchołek liścia bywa zaostrzony lub tępy.
Kwiaty Pojedyncze, zwisające ze szczytu łodygi, rzadko kwiaty są dwa lub trzy. Wyrastają na szypułce, która w czasie kwitnienia jest krótsza od najwyższego liścia (przysadki), a która wydłuża się dwu- lub trzykrotnie w czasie owocowania. Okwiat kształtu dzwonkowatego, barwy jasno do ciemnofioletowej, czasem kremowej lub białej, z ciemniejszym kratkowaniem. Kratkowanie zwykle jest brązowawe, rzadziej zielonkawe, w kwiatach białych różowawe. Listki okwiatu osiągają długość 3–4,5 cm. Zewnętrzne są nieco węższe – osiągają do 1,5 cm szerokości, a wewnętrzne są szersze – do 2 cm. Listki mają wyraźny kant wygięty (wybrzuszony) w pobliżu nasady. Od wewnątrz u nasady listków znajduje się zielony miodnik o długości ok. 1 cm i szerokości ok. 0,12 cm. Pręciki w dwóch okółkach po trzy, z pylnikami równowąskimi, o połowę krótszymi od nitek, które pokryte są drobnymi brodawkami. Zalążnia jest górna, o długości ok. 0,5 cm lub nieco więcej, jasnozielona, wąskocylindryczna, z trzema fioletowo nabiegłymi grzbietami. Szyjka słupka do 16 mm długości z trzema brodawkowanymi ramionami o długości do 5 mm.
Owoce Trójkanciaste, trójkomorowe, prosto wzniesione torebki o długości od 1,6 do 3,2 cm i szerokości od 0,8 do 2,1 cm. Nasiona są jajowate do eliptycznych, spłaszczone, z cienkim, wąskim obrzeżeniem, o wymiarach 0,2–0,5 × 0,3–0,6 cm.
Gatunki podobne W środkowej i północnej Europie brak gatunków podobnych. W południowej Europie liczne gatunki różnią się wąsko stożkowatym okwiatem, a jeżeli jest on dzwonkowaty to zielony, brązowy lub czarniawy. Kwiaty w podobnym kształcie i kolorze ma kilka gatunków różniących się nieco szerszymi, lancetowatymi liśćmi. Najbardziej podobny gatunek – Fritillaria burnatii rośnie w południowo-zachodnich Alpach i różni się krótszymi dolnymi liśćmi (5–8 cm versus 6–12 cm u F. meleagris) oraz gładkimi, niebrodawkowatymi nitkami pręcików.
Biologia thumb|Szachownica z dwoma kwiatami
Rozwój i fenologia thumb|Młody pęd Bylina, geofit. Pęd nadziemny pojawia się na ok. 8 tygodni w okresie wiosennym. W tym czasie gromadzone są w cebuli substancje zapasowe umożliwiające szybki wzrost pędu nadziemnego podczas kolejnej wiosny.
Tylko co ok. dziesiąta roślina rozwija regularnie pęd nadziemny (dane dla 7-letniego okresu obserwacji). Co trzecia co jakiś przedłuża okres spoczynku na jeden sezon, co czwarta przedłuża okres spoczynku na dwa sezony, a u pojedynczych okres spoczynku trwać może nawet 7 lat lub dłużej. Przedłużanie spoczynku częściej występuje u młodych roślin i po stresie środowiskowym (np. bardzo długim zalaniu). Po okresie przedłużonego spoczynku rośliny z reguły rozwijają tylko pęd wegetatywny lub pojedynczy liść (jest on większy niż pojedynczy liść roślin młodocianych – osiąga od 1 do 2 cm szerokości i 20 cm długości). Nie zawsze brak pędu nadziemnego oznacza brak wzrostu – niektóre okazy w tym czasie wytwarzają cebule potomne. W jednej z badanych populacji 14% okazów rozmnażało się wegetatywnie tworząc cebulki lub cebulkę potomną. Ponieważ roślina potomna w takiej sytuacji wyrasta tuż przy macierzystej – rozmnażanie wegetatywne ma minimalne znaczenie dla rozprzestrzeniania się gatunku. Obserwowano kępy składające się z 10–30 okazów będących klonami.
Roślina wznawia wzrost na przełomie zimy i wiosny tworząc liczne korzenie wiosenne. Pęd nadziemny pojawia się na powierzchni w zależności od warunków od końca lutego do maja. Pęd wydłuża się przez ok. 5 dni, po czym w ciągu 2–3 kolejnych dni rozwija się pąk kwiatowy. Kwiat pozostaje otwarty przez 4–9 dni. Rozwój, w tym kwitnienie, następuje później w północnej części zasięgu oraz w górach. W Polsce kwitnienie ma miejsce w końcu kwietnia i na początku maja. Kwiaty są homogamiczne – pręciki i słupki dojrzewają w podobnym czasie. Kwiaty odwiedzane są przez błonkówki i muchówki wabione dość silnie skoncentrowanym nektarem (średnie stężenie cukrów >50%), składającym się w prawie równych proporcjach z sacharozy, glukozy i fruktozy. Głównymi zapylaczami są trzmiele, znacznie rzadziej pszczoła miodna, pszczolinka ruda i inne błonkówki. Nie zachodzi samopylność. Po zapyleniu listki okwiatu odpadają, a szypułka wznosi się i wydłuża o 5–10 cm. Owoc dojrzewa i otwiera się w czerwcu. Nasiona, których w jednej torebce jest od ok. 30 do 160 (średnia w różnych badaniach wyniosła 91 i 138), wysypują się z niego sukcesywnie, w miarę odwijania się ścian owocu przez ok. 2–3 tygodnie. Nasiona opadają w większości do 30 cm od rośliny macierzystej, ale mogą być przemieszczane dalej przez wiatr i wodę. Mogą unosić się na wodzie bez szkody przez dwa miesiące.
Nasiona do przerwania spoczynku wymagają przejścia najpierw przez kilka miesięcy wysokich temperatur, a następnie schłodzenia. W efekcie zaczynają kiełkować w lutym i marcu w kolejnym roku po wypadnięciu z owocu. Zdolność do kiełkowania zachowują tylko przez rok, rzadziej dwa lata. Kiełkowanie następuje, gdy nasiona znajdują się na powierzchni wody lub pod wodą. Korzeń pierwotny osiąga do 3–7 cm długości. Liścień jest rurkowaty, ma do 1,5 mm średnicy i do 10 cm długości. Liścień zamiera do połowy maja. W kolejnym roku roślina rozwija pojedynczy liść pozwalający na utworzenie cebulki składającej się z jednej łuski o średnicy do 7 mm. Pojedynczy liść roślin młodocianych osiąga do 3 mm szerokości i 10 cm długości. W dobrych warunkach siedliskowych młoda roślina w trzecim roku życia może rozwinąć pęd nadziemny z 3–4 liśćmi, cebulę podziemną z dwóch łusek o średnicy do 12 mm i ok. 20 korzeni. Pierwsze kwitnienie następuje zwykle w 5–6 roku, na siedliskach mniej żyznych później. Rośliny tego gatunku dożywają co najmniej 25 lat, a prawdopodobnie znacznie więcej (w ciągu 6-letniej obserwacji 126 roślin stwierdzono obumarcie tylko jednej rośliny).
Po dojrzeniu nasion pęd nadziemny zamiera. Latem formuje się w cebuli pączek, z którego za dwa lata rozwinie się pęd kwiatowy. Z kolei pąk uformowany rok wcześniej rozpoczyna wzrost w sierpniu i wrześniu wyrastając ponad cebulę (ale pozostając pod powierzchnią ziemi), osłonięty dwoma zawiązkami liści. W takiej postaci roślina zimuje.
Genetyka Liczba chromosomów 2n = 24. Nie stwierdzono poliploidów u tego gatunku. Genom haploidalnego zestawu chromosomów (1C) ma rozmiar 47,3 pg.
Fitochemia Roślina zawiera toksyczne alkaloidy (m.in. imperialinę) oraz glikozydy będące pochodnymi spirostanoli, furostanoli i pseudofurostanoli. Związki te stanowią chemiczną obronę przed roślinożercami. Alkaloidy zawarte są zwłaszcza w cebuli i młodym pędzie. Objawami zatrucia u ludzi są wymioty i zaburzenia pracy serca. Lakton seskwiterpenowy tulipalina A może wywoływać skórne reakcje alergiczne.
Ekologia thumb|Łąka z szachownicą kostkowatą
Wymagania siedliskowe Szachownica rośnie na obszarach, gdzie opady zimowe (deszczu lub śniegu) skutkują wysoką wilgotnością gleby w okresie wiosennym, co jest krytycznie istotne dla rozwoju korzeni i wzrostu pędu. Wielkość opadów w okresie letnim nie ma znaczenia ze względu na spędzanie przez tę roślinę tej pory w fazie spoczynku. Szachownica rośnie zwykle w dolinach rzek, na terenach zalewowych, jeśli na stokach to zwykle o wystawie zachodniej lub wschodniej, wyraźnie unika stoków o wystawie południowej. Na obszarach stepowych zasiedla obniżenia, do których spływa woda z wytapiających się śniegów. Rośliny te znoszą zalewy w okresie jesienno-zimowym trwające nawet przez 5 miesięcy, przy czym zalanie w marcu i kwietniu może opóźnić rozwój roślin o kilka tygodni. Podobnie opóźniająco na rozwój wpływają przedłużające się niskie temperatury lub silne zmrożenie gruntu zimą. Zalewy, zwłaszcza dłużej trwające, mają korzystny wpływ na warunki siedliskowe, kształtując mikrosiedliska sprzyjające kolonizacji szachownicy (skutkują tworzeniem luk w darni).
Szachownica spotykana jest głównie na obszarach niżej położonych, tylko w południowej części zasięgu rośnie na rzędnych sięgających 1200 m n.p.m. (w Chorwacji), w Kraju Ałtajskim do 600 m n.p.m.
Zasiedla zwykle gleby aluwialne (mady, brunatnoziemne, też regosole) i czarnoziemy, o głębokim poziomie próchnicznym, żyzne i średniożyzne, słabo kwaśne do słabo zasadowych (zwykle o odczynie w granicach 6–7 pH). Żyzność i częstotliwość zalewów jest pozytywnie skorelowana z wysokością roślin.