Minim (hebr: מִינִים) – hebrajskie słowo występujące we wczesnej literaturze rabinicznej, będące liczbą mnogą od pojęcia min (מִין) „heretyk”M. Sokoloff, A Dictionary of Jewish Babylonian Aramaic of the Talmudic and Geonic Periods, Jerusalem 2002, ss. 670-671; L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 543, hasło nr 5008.. Uczeni do dzisiaj próbują ustalić tożsamość Minim.
Etymologia Pochodzenie terminu minim pozostaje w sferze domysłów. Jakob Levy wywodzi go od arabskiego mjn, „kłamać”J. Levy, Neuhebräisches und chaldäisches Wörterbuch über die Talmudin und Midraschim, Leipzig: Brockhaus, 1883, s. 104.. Robert Travers Herford łączy je z hebrajskim terminem tłumaczonym na „dopuszczać się cudzołóstwa”R.T. Herford, Christianity in Talmud and Midrash, KTAV Publishing House, Inc., 1975, s. 362.. Inni wyprowadzają od biblijnego terminu מִין, „gatunek, typ” (Rodzaju 1,11)MIN [w:] Jewish Encyclopedia, KTAV Publishing House, Inc. 1901, s. 594-595. Zobacz też L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, op. cit., s. 543, hasło nr 5008.. W kontekście literatury rabinicznej określenie Min odnosi się więc do „gatunku”, który odstaje od całościS.T. Katz, „Issues in the Separation of Judaism and Christianity after 70 C.E.: A Reconsideration” [w:] Journal of Biblical Literature Vol. 103, No. 1 (Mar., 1984), s. 73..
Tożsamość Termin ten przybierał różne znaczenia w zależności od czasu oraz miejsca spisywania danego utworu. Zaczął pojawiać się w Misznie około 200 roku po ChrystusieM. Rosik, „Zarzewie konfliktu między Kościołem a Synagogą (do 135 r.)” [w:] Estetyka i krytyka, nr 27 (3/2012), Kraków 2012, s. 97, 102.. Nie wiadomo od kiedy zaczął funkcjonować w mowie potocznej. Inną trudnością w precyzyjnym ustaleniu do kogo odnosił się termin Minim jest świadomość, że w tekście danego utworu mogły zostać zawarte poglądy jego późniejszych redaktorówR. Kalmin, „Christians and Heretics in Rabbinic Literature of Late Antiquity” [w:] The Harvard Theological Review, Vol. 87, No. 2. (Apr., 1994), s. 155. W podsumowaniu tego artykułu Richard Kalmin stwierdza, że opisy heretyków są zbudowane według utartych szablonów (stereotypowe imiona oraz schematyczna treść dialogów) i nie mogą być uważane za dokładne portrety uwzględniające wszelkie niuanse (s. 169)..
Uczeni proponują następujące znaczenia tego terminu: a) żydzi przekraczający Prawo; b) żydzi o poglądach heterodoksyjnych; c) saduceusze; d) esseńczycy; e) Samarytanie; f) gnostycy żydowscy; g) kolaboranci z władzą rzymską; h) judeochrześcijanie; i) etnochrześcijanie (chrześcijanie pochodzenia pogańskiego); j) wyznawcy politeizmuM.S. Wróbel, Jezus i Jego wyznawcy w Talmudzie. Analiza tekstologiczna, historyczna i socjologiczna, Lublin 2013, s. 172.. Dzieło The Cambridge History of Judaism sumuje powyższe koncepcje w trzy grupy: a) heretycy pochodzenia żydowskiego, do których zaliczają się wyżej wymienione znaczenia od a do h; b) tylko judeochrześcijanie; c) chrześcijanie pochodzenia pogańskiego oraz wszyscy spoza społeczności żydowskiej. Ostatnia koncepcja ma niewielu zwolennikówNawet zwolennik tej koncepcji, Adolf Büchler w artykule The Minim of Sepphoris and Tiberias in the Second and Third Centuries zwraca uwagę, że przed 135 rokiem n.e. termin minim odnosił się do heretyków żydowskich (za: S.T. Katz, „The Rabbinic Response to Christianity” [w:] The Cambridge History of Judaism, pod. red. S. T. Katz, Cambridge University Press, 2008, t. 4, s. 288). Wśród naukowców liczą się dwie pierwszeS.T. Katz, „The Rabbinic Response to Christianity” [w:] The Cambridge History of Judaism, pod. red. S.T. Katz, Cambridge University Press, 2008, t. 4, ss. 287–93..
Ogół heretyków żydowskich Pogląd, że „Minim” odnosi się do ogółu heretyków żydowskich opiera się na passusie z traktatu Sanhendryn 10.5 w wersji Talmudu Jerozolimskiego, gdzie przytoczono słowa rabbi Johanana o dwudziestu czterech grupach „Minim”. Najwyraźniej liczby 24 nie należy rozumieć dosłownie, chodzi raczej o pokazanie stopnia różnorodności pojawiających się na terenie Palestyny grup przeciwnych tradycyjnym wierzeniom. Do heretyków zaliczano m.in. Samarytan, saduceuszy, gnostyków, judeochrześcijan i innychA. F., Segal, Two powers in heaven : early rabbinic reports about Christianity and Gnosticism, Leiden 1977, s. 7.. W traktacie Hullin 13b czytamy natomiast: „Nie ma Minim wśród pogan”M.S. Wróbel, op. cit., s. 172. Co ciekawe, w traktacie Pesahim 87b terminem tym określono rzymskiego nacjonalistęDaniel Sperber, MIN [w:] Encyclopaedia Judaica pod red. M. Berenbaum; F. Skolnik, Detroit: Macmillan Reference USA, 2007, Vol. 14, ss. 263-264..
Judeochrześcijanie Koncepcja druga utożsamiająca Minim jedynie z judeochrześcijanami opiera się m.in. na wzmiankach u niektórych Ojców Kościoła o praktyce przeklinania chrześcijan w synagogach. Wspominają o niej Justyn Męczennik w Dialogu z Żydem Tryfonem (16,4; 47,4; 93,4; 95,4; 96,2; 108,3; 123,6; 133,6; 137,2)S. Krauss, „The Jews in the Works of the Church Fathers” [w:] The Jewish Quarterly Review, Vol. 5, No. 1 (Oct., 1892), ss. 123-134.; Orygenes w Homilii do Jeremiasza (19,12) oraz Homilie II.2 do Psalmu 37M.S. Wróbel, op. cit., s. 160., Epifaniusz w dziele Panarion (29,9,1A.F. Klijn – G.J. Reinink, Patristic Evidence for Jewish-Christian Sects, Leiden 1973, ss. 174-175.; 69,81,7M.S. Wróbel, op. cit., s. 161.), Hieronim w Komentarzu do Amosa (1,11-12)A.F. Klijn – G.J. Reinink, op. cit., ss. 218-219., Komentarzu do Izajasza (5,18-19A.F. Klijn – G.J. Reinink, op. cit., ss. 220-221.; 49,7A.F. Klijn – G.J. Reinink, op. cit., ss. 224-225.; 52,4-6) oraz Liście do Augustyna (112,13)S. Krauss, „The Jews in the Works of the Church Fathers” [w:] The Jewish Quarterly Review, Vol. 6, No. 2 (Jan., 1894), s. 236; A.F. Klijn – G.J. Reinink, op. cit., ss. 200-201.. Niektórzy sądzą, że nawiązują do formuły Birkat ha-Minim stanowiącą Dwunaste błogosławieństwo w modlitwie Amida (modlitwa Osiemnastu Błogosławieństw)L.H. Schiffman, Who was a Jew?: Rabbinic and Halakhic Perspectives on the Jewish Christian Schism, KTAV Publishing House, Inc., 1985, s. 57.. Inni w to powątpiewają zwracając uwagę, iż pisarze wczesnochrześcijańscy na pewno powiedzieliby wprost o istnieniu tej specjalnej formuły, a nie ograniczyliby się do ogólnych wzmianekS.T. Katz, op. cit., s. 289. Zobacz też historię interpretacji formuły w: R. Langer, Cursing the Christians? A History of the Birkat HaMinim, Oxford University Press, Inc. 2012..
Carl Siegfried interpretuje termin Min jako akronim hebrajskiego wyrażenia Ma’amin be-Jeszu ha-Nocri, „Wierzący w Jezusa Nazarejczyka”C. Siegfried, Philo von Alexandria als Ausleger des Alten Testaments, Jena 1875, s. 285, przypis 1.. Sugestia ta pozbawiona jest jednak dowodów tekstowych.
W trzech miejscach Tosefta wyraźnie utożsamia Minim z chrześcijanamiP.L. Mayo, „The Role of the Birkath Haminim in Jewish-Christian Relations: A Reexamination of the Evidence” [w:] Bulletin for Biblical Research 16.2 (2006), s. 339.:
W Jadaim II, 3 występuje zdanie: W Szabbat XIII,5 czytamy: W powyższych fragmentach postawiono na równi „księgi Minim” i „Giljonim”. Badacze twierdzą, że termin Gilionim odnosi się do niezapisanych części manuskryptu służących nieraz do wpisywania adnotacjiR.T. Herford, op. cit., s. 155.. Niektórzy utrzymują jednak, że chodzi o EwangelieC.C. Torrey, Documents of the Primitive Church, New York: Harper & Brothers 1941, s. 100-101.. Rabini stosując więc słowo Gilionim do pism ewangelicznych nawiązali do jego pierwotnego znaczenia, mianowicie pusty i bezwartościowyG.F. Moore, „The Definition of the Jewish Canon and the Repudiation of Christian Scriptures” [w:] The Canon and Masorah of the Hebrew Bible: An introductory reader red. S. Leima, New York: KTAV Publishing House, Inc., 1974, s. 115-141.. Co do ksiąg Minim istnieją cztery teorie: 1) chodzi o chrześcijańskie pisma, które zawierały cytaty z Biblii hebrajskiej; 2) kopie fragmentów lub całej Biblii hebrajskiej sporządzone przez Minim; 3) apokryficzne księgi żydowskie; 4) pisma stworzone przez Minim niebędących judeochrześcijanamiS.T. Katz, op. cit., s. 278. Tożsamość tego zwrotu do dzisiaj stanowi przedmiot dyskusji uczonych. W trzecim fragmencie pochodzącym z Tosefty Hullin II, 20, 21, napisano: W powyższym tekście, pochodzącym najwyraźniej z pierwszej połowy II wieku n.e., zasugerowano magiczne pochodzenie pism Minim oraz zakazano leczenia się u nich, co współgra z wczesną tradycją rabiniczną, która Jezusa postrzegała jak wróżbitę i magika uzdrowicielaS.M. Wróbel, Jezus i Jego wyznawcy w Talmudzie. Analiza tekstologiczna, historyczna i socjologiczna, Lublin 2013, s. 179; M. Rosik, op. cit., s. 100.. W dalszej części Tosefty Hullin (II, 24) pojawia się wzmianka o spotkaniu Minim - Jakuba z Kefar Sekania z rabbim Eleazarem w Seforis, który zostaje pouczony „nauką herezji w imię Jeszua Ben Pantiri”. W tekście Gemary imię „Jeszu Ben Pandera” zamieniono na „Jeszu ha-Nocri” (Jeszu Nazarejczyk). Natomiast Jakuba z Kefar Sekania utożsamiano z Jakubem, synem Alfeusza (Marka 3,18), bądź z Jakubem Młodszym (Marka 12,40), chociaż nie ma w tej sprawie jednomyślności wśród uczonychS. M. Wróbel, „Krytyka tekstologiczna i historyczna passusów Talmudu o Jezusie i chrześcijaństwie” [w:] Estetyka i krytyka, nr 27 (3/2012), Kraków 2012, s. 20.
Charakterystyka Minim W pismach rabinicznych termin Minim występuje blisko 300 razy. Zestawienie tekstów rabinicznych ze słowem Minim daje H.L. Strack w dziele Jesus. Die Häretiker und die Christen. Nach den ältesten jüdischen Angaben na stronach 47-80Tekst można znaleźć tu.
Mojżesz Majmonides w dziele Miszne Tora w traktacie Hilchot teszuwa podaje następującą charakterystykę doktryn wyznawanych przez Minim:
Zobacz też Birkat ha-Minim Jezus w judaizmie
Przypisy
Bibliografia R.T. Herford, Christianity in Talmud and Midrash, KTAV Publishing House, Inc., 1975 R. Kalmin, „Christians and Heretics in Rabbinic Literature of Late Antiquity” [w:] The Harvard Theological Review, Vol. 87, No. 2. (Apr., 1994), ss. 155-169. S.T. Katz, „The Rabbinic Response to Christianity” [w:] The Cambridge History of Judaism, pod. red. S.T. Katz, Cambridge University Press, 2008, t. 4, ss. 287–93. M. Rosik, „Zarzewie konfliktu między Kościołem a Synagogą (do 135 r.)” [w:] Estetyka i krytyka, nr 27 (3/2012), Kraków 2012, s. 69-103. A.F. Segal, Two powers in heaven : early rabbinic reports about Christianity and Gnosticism, Leiden 1977. Daniel Sperber, MIN [w:] Encyclopaedia Judaica pod red. M. Berenbaum; F. Skolnik, Detroit: Macmillan Reference USA, 2007, Vol. 14, ss. 203-204. M.S. Wróbel, Jezus i Jego wyznawcy w Talmudzie. Analiza tekstologiczna, historyczna i socjologiczna, Lublin 2013.
Kategoria:Judaizm Kategoria:Judeochrześcijaństwo