Szopienice (niem. Schoppinitz; notowana również w zapisie Schopinitz) – część Katowic, położona w północno-wschodnim rejonie miasta, nad Rawą, około 8 km na wschód od centrum, na terenie dzielnicy Szopienice-Burowiec. W latach 1947–1959 samodzielne miasto.
Początki Szopienic sięgają XIV wieku, gdy po raz pierwszy zostały one wzmiankowane jako wieś lenna mysłowickiego. Pozostawały osadą rolniczą do pierwszej połowy XIX wieku, kiedy w 1834 roku spółka Georg von Giesches Erben uruchomiła hutę cynku „Wilhelmina” (później Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice”). W tym okresie powstały również pierwsze kopalnie węgla kamiennego, a w 1846 roku do Szopienic dotarła kolej. W 1930 roku połączono Szopienice z Roździeniem w jedną gminę, a w latach 1947–1959 Szopienice były osobnym miastem, po czym zostały włączone do Katowic jako ich dzielnica.
Po likwidacji przemysłu ciężkiego w latach 90. XX wieku rozwijają się inne gałęzie gospodarki, a same Szopienice pozostają także ośrodkiem mieszkaniowo-usługowym. Znajdują się tutaj m.in.: zabytkowy zespół zabudowy browaru Mokrskich, kościół pw. św. Jadwigi Śląskiej i ewangelicki kościół Zbawiciela, a także siedziba VI Liceum Ogólnokształcące im. Jana Długosza. Głównymi drogami tej części Katowic są ulice: Obrońców Westerplatte, Wiosny Ludów, Lwowska oraz ks. bp. H. Bednorza. W 2007 roku Szopienice liczyły około 10,1 tysięcy mieszkańców.
Geografia thumb|left|Rawa na wysokości ulicy Przelotowej thumb|left|Staw Morawa w zespole przyrodniczo-krajobrazowym „Szopienice-Borki” (2020)
Szopienice pod względem administracyjnym położone są w województwie śląskim i stanowią część Szopienic-Burowca – dzielnicy Katowic, zlokalizowanej w północno-wschodnim rejonie miasta, w odległości około 8 km od centrum. Szopienice graniczą od zachodu (za Roździeniem) z Burowcem, od północy z Sosnowcem, od wschodu (za Stawiskami i Drugimi Szopienicami) z Mysłowicami (z Janowem Miejskim oraz Szabelnią), natomiast od południa (za Wilhelminą) z Janowem.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Szopienice znajdują się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), natomiast pod względem historycznym we wschodniej części Górnego Śląska.
Pod względem budowy geologicznej Szopienice położone są w zapadlisku górnośląskim, które wypełnia utwory pochodzące z karbonu (głównie zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego). W Szopienicach utwory karbonu są prawie w całości przykryte przez warstwy pochodzące z czwartorzędu (plejstocenu i holocenu). Obszar Szopienic zbudowany jest na piaskach i żwirach glacjalnych i fluwioglacjalnych, natomiast rejon ulicy Lwowskiej z eluwiów piaszczystych i pylastych glin zwałowych. Utwory te powstały pod wpływem trwających w plejstocenie zlodowaceń. Utwory holoceńskie w postaci osadów rzecznych wypełniają dolinę Rawy.
Najwyższy punkt Szopienic, położony w jednostce morfologicznej Wyżyna Siemianowicka, osiąga wysokość 270 m n.p.m. Centralna część osady położona jest w Obniżeniu Rawy, natomiast wschodnia część (Drugie Szopienice) oraz rejon zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Szopienice-Borki” położony jest w Kotlinie Mysłowickiej. Tam też, przy granicy z Sosnowcem, znajduje się najniżej położony punkt tej części Katowic, wynoszący około 250 m n.p.m. Gleby Szopienic posiadają IV klasę bonitacyjną.
Klimat Szopienic nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic, a jedynie jest modyfikowany przez lokalne czynniki (topoklimat). Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji na Muchowcu wynosi 8,1 °C. Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966–2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951–2005 wynosiła 713,8 mm.
Przez Szopienice z zachodu na wschód przepływa Rawa, która jest położona w dorzeczu Wisły. W zlewni Rawy położona jest większa część Szopienic, natomiast rejon stawów przy granicy z Sosnowcem jest w strefie bezodpływowej zlewni Brynicy. Tam też znajduje się kompleks stawów Szopienice-Borki, do którego należą m.in. Morawa oraz Hubertus III, II i IV – cztery największe akweny w całych Katowicach. Obszar ten obejmuje zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Szopienice-Borki” (stanowi on ostoję dla roślin i zwierząt wodnych, a także ważek).
Znaczna część obszaru Szopienic jest silnie przekształcona przez człowieka, zwłaszcza w rejonie dawnej Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice”, gdzie występuje przeważnie roślinność ruderalna. W Szopienicach znajduje się szereg parków i obszarów urządzonych, w tym park Antona Uthemanna, park Olimpijczyków i skwer Janusza Sidły.
Nazwa Zanim w wyniku procesów urbanizacyjnych miejscowość stała się obecną dzielnicą Katowic, była osobną wsią i notowana była w języku polskim oraz niemieckim. Pierwotnie Szopienice były wymienione w 1360 roku jako Szopieńce. W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod polską nazwą Schopieniec oraz niemiecką Schopinitz. Według słownika geograficznego Królestwa Polskiego z 1892 roku używana była również nazwa Szopieniec, a na początku XVI wieku Szopiniec.
Części Szopienic Antoniów (niem. Antonienhof) – dawny folwark Szopienic, położony na prawym brzegu Rawy, przy obecnej ulicy Ratuszowej, Helgoland (niem. Helgoland) – kolonia przyfabryczna huty cynku „Wilhelmina” położona przy dawnej granicy z Roździeniem i Janowem, wzdłuż obecnej ulicy Lwowskiej, Morawa (niem. Murawa Colonie) – kolonia położona na lewym brzegu Rawy, przy obecnej ulicy Morawa (na wschód od ul. J. Kantorówny), Osiedle Morawa, pierw. Osiedle Franciszka Rybki – powojenne osiedle mieszkaniowe położone we wschodniej części kolonii Morawa; Roździeń (niem. Rosdzin) – zachodnia część Szopienic w rejonie ulic Obrońców Westerplatte i J. Korczaka; pierwotnie osobna gmina; Stawiska (niem. Colonie Stawiska) – dawny przysiółek nadrzeczny (koło obecnej ulicy Hodowców) oraz pobliska kolonia przy dawnym szybie „Maria” (przy obecnej ulicy Krakowskiej), położone na lewym brzegu Boliny, przy granicy z Mysłowicami i Janowem Miejskim; Uteman, też Utyman (niem. Uthemannhütte) – zabudowania dawnej huty cynku „Uthemann” w rejonie obecnej ulicy ks. mjr. K. Woźniaka; Wilhelmina (niem. Wilhelminenhütte) – kolonia przyfabryczna huty „Wilhelmina” położona przy dawnej granicy z Janowem, wzdłuż obecnej ulicy Krakowskiej; Drugie Szopienice, też Szopienice Miejskie (niem. Städtisch Schoppinitz) – wschodnia część Szopienic położona na za linią kolejową do Sosnowca, na prawym brzegu Rawy, przy granicy z Mysłowicami, przy obecnej ulicy Wiosny Ludów i ulicy Chemicznej.
Historia Początki thumb|Walenty Roździeński na drzeworycie z poematu Officina ferraria
Szopienice były wzmiankowane w 1360 roku jako wieś w lennie mysłowickim, będąca własnością Ottona z Pilicy, potwierdzoną dokumentem księcia raciborskiego Mikołaja II. Ten sam dokument potwierdza także własność sąsiedniej wsi Roździeń. Szopienice zostały najechane i zniszczone w 1430 roku w czasie wojen husyckich. Do połowy XVI wieku wieś pozostała niezamieszkana.
W 1546 uruchomiono w sąsiednim Roździeniu jeden z pierwszych w okolicy warsztatów kuźniczych żelaza. Stąd też pochodził Walenty Roździeński – śląski hutnik i pisarz, autor wierszowanego poematu Officina ferraria, abo huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego, wydanego w Krakowie w 1612 roku.
W latach 70. XVI wieku osadnicy ponownie osadzili się w Szopienicach – osiedli wówczas we wsi Mateusz, Stobraw i Marcin. W tym samym czasie działały tu ruchy reformacyjne. Szopienice były wtedy własnością mysłowickiej rodziny Salomonów, spokrewnionej z arcybiskupem krakowskim i niedopuszczającej do szerzenia się haseł reformacyjnych na terenie swych posiadłości. Na skutek konfliktu z Katarzyną Salomonową z kuźni musiał w 1595 roku odejść Walenty Roździeński. Szopienice w XVI i XVIII wieku były małą osadą rolniczą. Ponadto prowadzono tu hodowlę zwierząt i wyrąb lasów. Szopienice, założone na prawie niemieckim, posiadała własny samorząd gminny dzięki posiadaniu wolnego sołectwa. Było ono do 1614 roku, gdy Szopienice zostało wykupione przez spadkobierców Katarzyny Salomonowej. W 1656 roku Szopienice stały się własnością Mieroszewskich, którzy byli w ich posiadaniu przez następne dwieście lat.
W 1784 roku Szopienice liczyły 79 osób. W 1819 roku mieszkało tu 158, a w 1830 roku 196 osób. W Szopienicach istniał folwark Antoniów o powierzchni powyżej dwóch tysięcy morgów. W XIX wieku folwark specjalizował się w hodowli zwierząt – krów i koni.
Rozwój przemysłu i okres do I wojny światowej thumb|Pocztówka z 1913 roku przedstawiająca późniejszą ulicę Wiosny Ludów|lewo
Rozwój przemysłu w Szopienicach rozpoczął się w pierwszej połowie XIX wieku. Wówczas to w 1834 roku spółka Georg von Giesches Erben uruchomiła hutę cynku „Wilhelmina” (późniejsza Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice”). Wraz z nią, przy granicy z Janowem, powstała kolonia robotnicza Wilhelmina oraz kolonie domów robotniczych, w tym znajdująca się po zachodniej części ulicy Lwowskiej kolonia Helgoland. W późniejszym czasie powstają pierwsze kopalnie węgla kamiennego – „Edwin”, „Teichmannshoffnung” i „Abendroth”. W 1836 roku wybudowano pierwszą utwardzoną drogę, przebiegająca z Katowic do Mysłowic przez kolonię Wilhelmina (obecnie ulica Krakowska).
W 1857 roku w sąsiednim Roździeniu rozpoczęła działalność czteroklasowa szkoła ewangelicka (po rozszerzeniu liczby klas do siedmiu przeniesiona do gmachu dzisiejszej Szkoły Podstawowej nr 55 w Katowicach). W latach 1860–1865 przy dzisiejszej ulicy Morawa wzniesiono kolonię robotniczą – familoki dla pracowników hut koncernu Georg von Giesches Erben (kolonia Morawa). Wraz z rozwojem przemysłu szybko wzrastała liczba ludności – w 1855 roku w Szopienicach mieszkało 1006 osób, w 1861 roku było ich 1868, a w 1890 roku, wraz z ludnością kolonii Wilhelmina, Szopienice liczyły 6177 mieszkańców.
thumb|Zalepka dawnej gminy Szopienice
W 1868 roku otwarto stację Szopienice Północne na linii Kolei Prawego Brzegu Odry łączącej Wrocław z Dziedzicami (obecnie Czechowice-Dziedzice) przez Olesno, Tarnowskie Góry, Bytom, Siemianowice i Pszczynę. Dwa lata później został otwarty także przystanek kolejowy Szopienice Południowe na wcześniej już otwartej linii Katowice – Mysłowice / Sosnowiec. W 1900 roku do Szopienic doprowadzono linię tramwajową łączącą Królewską Hutę przez Hajduki (obecnie Chorzów Batory), Katowice i Zawodzie do Mysłowic
24 lutego 1872 (bądź 1 lipca 1871) roku erygowano rzymskokatolicką parafię św. Jadwigi Śląskiej. 15 października 1884 roku odbyła się uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę kościoła św. Jadwigi Śląskiej. Jej budowę ukończono w 1887 roku, natomiast kościół konsekrował 1 maja 1902 roku kard. Georg von Kopp. W 1888 roku założono cmentarz ewangelicki, a 13 marca 1899 roku rozpoczęła się budowa ewangelickiego kościoła Zbawiciela. 25 kwietnia 1899 odbyła się uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego, a 6 marca 1901 roku poświęcono kościół. Na przełomie XIX i XX wieku doszło do integracji dwóch sąsiednich osad – Szopienic i Roździenia. Pomiędzy nimi rozwijało się wspólne centrum w rejonie późniejszych ulic: Lwowskiej, ks. bp. H. Bednorza i J. Kantorówny, gdzie prócz kościołów powstała również szkoła i centrum handlowe.
W 1904 roku powstała organizacja pn. Towarzystwo dla Kobiet (późniejsze Towarzystwo Polek, którym kierowała m.in. Maria Lucyga). W tym samym okresie wybudowano nowy, neogotycki budynek szkoły żeńskiej (obecnie gmach VI Liceum Ogólnokształcącego). W 1905 roku gmina Szopienice liczyła 8862 osoby, a w 1910 roku było ich 10 339. Same zaś Szopienice zamieszkiwało wówczas 9729 osób, z czego mieszkańców polskojęzycznych było 8026, a posługujących się językiem polskim i niemieckim 242 osoby.