Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny we Lwowie albo katedra OrmiańskaZgodnie z uchwałą nr 6/2022 KSNG oficjalna nazwa to katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, a katedra Ormiańska jest egzonimem wariantowym., ukr. Вірменський кафедральний собор Успіння Пресвятої Богородиці) – jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytkowych kościołów Lwowa, ufundowana przez Ormian w II połowie XIV wieku, będąca niemal od początku ośrodkiem biskupstwa ormiańskiego. Wielokrotnie przebudowywana i rozbudowywana, zachowała ślady architektoniczne ze wszystkich etapów swojej historii. Ważne w dziejach katedry znaczenie miała jej rozbudowa i modernizacja przeprowadzona w I połowie XX wieku, podjęta z inicjatywy arcybiskupa Józefa Teofila Teodorowicza. W proces rozbudowy zaangażowane były znaczące osobistości ze świata nauki i sztuki, w tym: Jan Bołoz Antoniewicz (autor dekoracji apsyd), Franciszek Mączyński (projektant rozbudowy świątyni), Józef Mehoffer (autor mozaik na kopule i w jej otoczeniu) oraz Jan Henryk Rosen (autor malowideł ściennych, wykonanych w latach 1925–1929).

Do 1945 roku świątynia była katedrą katolicką obrządku ormiańskiego pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Po II wojnie światowej, wraz z przyłączeniem Lwowa do ZSRR, wprowadzeniem ustroju komunistycznego i zmuszeniem Ormian do wyjazdu do Polski Ludowej katedra została zamknięta i przekazana na potrzeby Lwowskiej Galerii Obrazów jako magazyn. Funkcję tę pełniła do roku 2000. W latach 2000–2003 przekazana etapami ustanowionej w 1997 roku diecezji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, obejmującej Ormian przybyłych na Ukrainę po II wojnie światowej. W latach 2006–2013 przeprowadzono w katedrze prace konserwatorskie. Część tych prac sfinansowała Rada Miejska Lwowa, a część Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich.

Położenie kompleksu budynków katedralnych Katedra ormiańska wchodzi w skład kompleksu budynków użytkowanych przez duchowieństwo ormiańskie, usytuowanych w obrębie ulic: Ormiańskiej (od południa), Krakowskiej (od zachodu) i Łesi Ukrainki (dawnej Skarbkowskiej) od północy. Od wschodu granicę kompleksu stanowią budynki kapituły ormiańskiej i pałac arcybiskupów ormiańskich; pomiędzy nimi a katedrą znajduje się Zaułek Ormiański (dziedziniec wschodni), będący zarazem pasażem pomiędzy ulicami Łesi Ukrainki, a Ormiańską. Południową granicę Zaułka stanowi dzwonnica katedralna, obok której jest przejście na dziedziniec południowy, a z niego wyjście na ulicę Ormiańską. Pomiędzy katedrą a ulicą Łesi Ukrainki znajduje się dawny klasztor benedyktynek ormiańskich, oddzielony od katedry dziedzińcem północnym. Główne wejście do katedry prowadzi od ulicy Krakowskiej. Cały kompleks stanowi nieregularny czworobok. Ponieważ Zaułek Ormiański i ulica Krakowska położone są skośnie względem siebie, oś podłużna katedry jest przełamana w kierunku południowym w miejscu styku kaplicy kopułowej z kruchtą i wejściem głównym.

Historia +chronologia katedry Ormiańskiej 1356–1363 – zbudowanie niewielkiej świątyni (obecna wschodnia część katedry) 30 sierpnia 1363 – dokument erekcyjny katedry 1364 – mianowanie pierwszego biskupa ormiańskiego (Grzegorz) ok. 1437 – wybudowanie krużganków arkadowych wokół naw bocznych 1570–1571 – zbudowanie wieży-dzwonnicy 1630 – zawarcie unii z Rzymem i podjęcie decyzji o rozbudowie katedry 1690 – założenie klasztoru benedyktynek ormiańskich 16 sierpnia 1712 – pożar katedry 1723–1731 – gruntowny remont katedry 1755 – nowa polichromia wnętrza w stylu późnobarokowym 1862 – nowa polichromia we wnętrzu świątyni (Jan Düll) 1908 – rozpoczęcie rozbudowy katedry i przebudowy jej wnętrza 1912–1913 montaż mozaik Trójca Święta i czterech Personifikacji Cnót w kopule i pendentywach (według projektu Józefa Mehoffera) 1912 – zainstalowanie roku w nawie głównej plafonu (projekt: Franciszek Mączyński) 1925–1929 – nowe malowidła w prezbiterium i nawie głównej (Jan Henryk Rosen) 1927–1929 – montaż nowego wyposażenia katedry (ołtarz główny, tron biskupi, ambona) 1931 – montaż dwóch ołtarzy bocznych 26 listopada 1945 – aresztowanie administratora archidiecezji 1946–2000 – katedra magazynem Lwowskiej Galerii Obrazów 10 stycznia 1997 – oficjalne ustawienie we Lwowie diecezji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego na Ukrainie grudzień 2000 – przekazanie diecezji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego starej części katedry 5 stycznia 2001 – pierwsza od ponad 50 lat msza w języku ormiańskim i obrządku wschodnim w odzyskanej części katedry 2001 – obchody w katedrze 1700-lecia przyjęcia chrześcijaństwa przez Armenię grudzień 2002 – przekazanie diecezji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego nawy głównej katedry wiosna 2003 – przekazanie diecezji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego chóru i wejścia głównego od ul. Krakowskiej; zakończenie procesu zwrotu świątyni 18 maja 2003 – ponowne poświęcenie katedry 2003–2013 – remont katedry 14-15 września 2013 – uroczystości z okazji 650-lecia katedry

1356–1630 W historii Lwowa ważną rolę odgrywała kolonia ormiańska. Pierwsi Ormianie osiedli we Lwowie jeszcze przed lokacją miasta w rejonie kościoła św. Jana Chrzciciela, przy którym w 1375 roku odnotowano istnienie ormiańskiego klasztoru. Lwów pośredniczył w międzynarodowym handlu lewantyńskim. Na jego obszarze działali kupcy greccy, żydowscy, włoscy i ormiańscy. Kolonie tych ostatnich były rozsiane w wielu miastach, poza Lwowem m.in. w Zamościu, Tarnopolu i Kamieńcu Podolskim.

Po lokacji miasta dokonanej przez Kazimierza Wielkiego w 1356 roku Ormianie mieszkali początkowo w obrębie przyznanej im ulicy, w północnej części miasta lokacyjnego. Później, w miarę wzrostu zamożności i polonizacji wychodzili poza swój pierwotny teren zamieszkania.

We Lwowie powstało kilka kościołów ormiańskich, m.in. św. Anny, św. Jakuba z Nisibis i św. Krzyża. Dwa pierwsze zostały zburzone w XIX wieku, trzeci przejęli teatyni, a od nich księża misjonarze.

Pierwsza świątynia na miejscu obecnej katedry była drewniana i powstała, według tradycji, jeszcze w XII wieku. Pierwszym znanym i udokumentowanym rokiem budowy świątyni jest rok 1183. Istniała ona na pewno w II połowie XIII wieku. W 1353 roku spłonęła w wyniku najazdu Litwinów.

Pierwsza świątynia ormiańska, dedykowana Zaśnięciu Najświętszej Marii Panny została zbudowana w latach 1356–1363. Jej budowa związana była z zabiegami katolikosów z Sis w Cylicji o utworzenie biskupstwa kościoła ormiańskiego na Rusi. Katolikos Mesrob I powołał w styczniu 1364 roku biskupa Grigora (Grzegorza) na stanowisko zwierzchnika kościoła ormiańskiego na Rusi, natomiast 15 stycznia następnego roku król Kazimierz Wielki wydał przywilej zezwalający biskupowi na osiedlenie się we Lwowie i sprawowanie władzy nad Ormianami w Królestwie Polskim. Czas budowy i imiona fundatorów murowanej cerkwi dedykowanej Zaśnięciu Najświętszej Marii Panny są zapisane w akcie erekcyjnym wystawionym 30 sierpnia 1363 roku. Fundatorami świątyni byli Ormianie spoza Lwowa: Jakub syn Szachinszacha, pochodzący z Kaffy i Panos, syn Abrahama (Abrahamianca) z Gazaratu lub innej kolonii Republiki Genui. Świątynię wzniósł włoski architekt-budowniczy, noszący nazwisko Doring (Dore lub Dorchi), zapewne z udziałem ormiańskich budowniczych. Według niektórych badaczy (Władysław Łoziński, Tadeusz Mańkowski) również on urodził się we włoskiej rodzinie w Kaffie lub przybył na Krym z Genui. To wyjaśnia jego dobrą znajomość architektury włoskiej, ormiańskiej oraz tradycji architektury bizantyńskiej. Według innych badaczy (Jacek Chrząszczewski) pierwowzorem dla tej najstarszej części katedry ormiańskiej we Lwowie, a przynajmniej znaczną inspiracją dla jej budowniczych, była ormiańska świątynia Surp Nyszan (Św. Znak) w górskim klasztorze Surb Chacz (Św. Krzyż) koło Starego Krymu.

Powstała budowla nawiązywała stylem do architektury kolonii ormiańskich na Krymie, widoczne też były wpływy grecko-bizantyńskie. Jako materiału budowlanego użyto kamienia ciosanego, spajanego wapnem. Do elementów przejętych z rodzimej architektury należały: apsyda boczna, wnęki w ścianach bocznych o charakterystycznym, klinowatym kształcie i system dekoracyjnych, ślepych arkad, stanowiących element zdobniczy zewnętrznych ścian budowli sakralnych Armenii. Katedrę zbudowano na planie krzyża równoramiennego. Była to świątynia w typie bazyliki, trzynawowa z transeptem, o wymiarach 15 × 12,5 m. Nawa środkowa miała 5 m szerokości, nawy boczne po 1,7 m. Mury, grube na 1,4 m, zbudowano z surowego kamienia, spajanego wapnem i oblicowanego na zewnątrz i wewnątrz okładzinami. Pod tym względem katedra ormiańska bardzo różniła się od innych XIV-wiecznych świątyń Lwowa, zbudowanych w stylu gotyckim z czerwonej, nie otynkowanej cegły. Na zamknięciu każdej z naw zbudowano apsydy. Na skrzyżowaniu nawy głównej z transeptem wzniesiono kopułę wspartą na dwunastobocznym bębnie. Ściany oblicowano ciosem a dach pokryto płytami kamiennymi. Od frontu zbudowano niewielki przedsionek, tzw. dżamadun. Ornamentyka budowli zachowała motyw winnej latorośli, powszechny w armeńskim budownictwie; zdradza też wpływy seldżuckie i perskie. Wnętrze było bogato polichromowane. Część malowideł przetrwała do XX wieku. Niektóre detale w architekturze katedry są wspólne z kościołem św. Jana Chrzciciela przy Starym Rynku we Lwowie zbudowanym między rokiem 1363 a 1371. Te wspólne elementy to półkoliste łuki na elewacjach (zrekonstruowane w latach 80. XX wieku na wzór wcześniej istniejących) oraz zachowany na jednym z ciosów elewacji wschodniej ormiański krzyż wotywnyJan K. Ostrowski, Kościół p.w. Św. Jana Chrzciciela [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego tom.19, Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, 2011, s. 13-33, ..

Katedra po wybudowaniu stała się ośrodkiem biskupstwa ormiańskiego. Pierwszym biskupem został wspomniany Grzegorz.

W 1381 roku Lwów doznał poważnych zniszczeń w wyniku pożaru. Ucierpiała również katedra. Jej rekonstrukcja zdaniem niektórych historyków przeciągnęła się do roku 1437. W trakcie tych prac od północnej i południowej strony świątyni dobudowano arkadowe krużganki, połączone od zachodu narteksem (dżamadunem). Pod ich posadzką, podobnie jak w podziemiach katedry, grzebano zasłużonych przedstawicieli gminy ormiańskiej.

Pierwotna wieża katedralna spłonęła podczas pożaru Lwowa w 1527 roku. Nową postanowił wybudować Andrzej z Kaffy, który wynajął w tym celu architekta Piotra Krassowskiego, który w latach 1570–1571 wzniósł trzykondygnacyjną wieżę-dzwonnicę. Pod koniec XVI wieku Piotr Barbon wybudował zakrystię.

1630–1700 W 1630 roku biskup ormiański Lwowa Mikołaj Torosowicz zawarł unię z Rzymem. W tym samym roku postanowił powiększyć świątynię. Projekt przebudowy stworzył lwowianin Wojciech (Albert) Kielar. Do XIV-wiecznego kościoła od strony zachodniej dobudowano niską, długą na 11 m i szeroką na 9,7 m nawę. Została ona zbudowana z cegły i otynkowana na zewnątrz i wewnątrz. Otrzymała dwuprzęsłowe sklepienie kolebkowe z lunetami. W ścianach umieszczono po dwa okna. Na styku starej i nowej części katedry utworzono szerokie, sklepione łukowo przejście, natomiast od zachodu zbudowano trzyprzęsłowy przedsionek. Wskutek tej rozbudowy powstała świątynia na planie krzyża łacińskiego, zbliżona tym samym do planu kościołów rzymskokatolickich. Stara, pierwotna część katedry w całości stała się prezbiterium nowej świątyni. Wraz z rozbudową arcybiskup Torosowicz wyposażając katedrę dostosował ją do nowego obrządku liturgicznego. wzniesiono barokową ambonę, nowy tron biskupi, drewniane, zdobione ławy i ołtarze. Wraz ze zmianą obrządku i przyjęciem dogmatyki katolickiej zmieniono też wezwanie katedry na Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.