mały|Gmach Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie, 1928–1931 (1933) mały|Dom własny Brukalskich w Warszawie, 1927 (2007)
mały|Pawilon polski na wystawie światowej w Paryżu (1937) mały|Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Gdyni (1938) mały|Muzeum Śląskie w Katowicach, 1936–1939, w budowie (1939) mały|Główny Urząd Statystyczny (GUS) w Warszawie, 1948–1951 (1964)
mały|Centralny Dom Towarowy (CDT) w Warszawie, 1949–1951 (1966) mały|Kościół Miłosierdzia Bożego w Kaliszu (1958), 1977–1993, w budowie (1984) mały|Dworzec PKP Warszawa Ochota (1963)
mały|Blok mieszkalny Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (1964)
mały|Osiedle na pl. Grunwaldzkim we Wrocławiu, 1967–1975 (2024) mały|„Spodek” w Katowicach, 1964–1971 (2007) mały|Nastawnia dysponująca z wieżą obserwacyjną z lat 70. na stacji kolejowej Kraków Główny mały|Dworzec kolejowy Tarnów Mościce, 1976 (2012) mały|Instytut „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka” w Warszawie, 1973–1977 (2009) mały|Wojewódzki Szpital Zespolony im. Ludwika Perzyny w Kaliszu, 1973–1989 (2016) mały|Gmach PZU przy al. Kościuszki 57 w Łodzi, 1932 (2018) Modernizm – prąd w architekturze, nazywany również funkcjonalizmem. Rozwijał się w Polsce w dwóch fazach, rozdzielonych II wojną światową i wymuszonym okresem socrealizmu w architekturze.
Charakterystyka Modernizm w Polsce pojawił się podobnie jak na świecie jako styl architektoniczny będący odpowiedzią na problemy, których nie mogła rozwiązać istniejąca architektura i rosnące wymagania każdego człowieka dotyczące przestrzeni życiowej, higieny, estetyki. Modernizm zgodnie z ideami Le Corbusiera powinien zapewnić każdemu człowiekowi słońce, przestrzeń i zieleń, według Louisa Sullivana forma budynku powinna wynikać z jego funkcji, a zdaniem Arseniusza Romanowicza każdy budynek powinien być funkcjonalny, estetyczny i ekonomiczny. Praktycznym rezultatem historii modernizmu w Polsce jest rezygnacja w XX wieku z budowy podwórek studni, z ciasnych i niskich izb mieszkalnych znanych z dawnych wieków, z grodzenia osiedli i parków, z niewielkich przeszkleń znanych z chat wiejskich oraz z kamienic, a także z ciasnych uliczek pozbawionych kanalizacji na rzecz ulic z szerokimi chodnikami. Zaprzestano także budowy domów w pobliżu fabryk oraz wprowadzono zasadę komponowania jak największej ilości zieleni przy każdym nowym osiedlu mieszkaniowym czyli planowe zadrzewienieGazeta Wyborcza "Osiedle Za Żelazną Bramą. Z góry spadały kieliszki z wiśniówką" Jerzy S. Majewski 8 lipca 2016.
Rozwój w Polsce Przed II wojną światową modernizm stanowił w Polsce styl obiektów elitarnych, takich jak wille, czy też budynków użyteczności publicznej. Jednocześnie powstało kilkanaście modernistycznych osiedli, przede wszystkim spółdzielczych (np. osiedla WSM, TOR w Warszawie). W latach 30. sceptycyzm wobec funkcjonalistycznych tendencji końca lat 20. dał się zauważyć również w Polsce – łączono formy modernistyczne z elementami nadającymi budynkom wrażenie solidności i trwałości oraz z polską sztuką ludową (np. płaskorzeźby Jana Szczepkowskiego). Architektoniczna awangarda międzywojenna w tradycyjnie profrancuskiej Polsce była bardziej pod wpływem Le Corbusiera niż niemieckiego Bauhausu„Mega pionierzy – mega nadzieje, sukcesy i kontrowersje” Wojciech Kosiński, Kraków 2010.. Modernizm nazywano wtedy „futurystyczną architekturą” i stwierdzono, że „młodzież hołduje teraz maszynizmowi”Zuzanna Fruba "Dziwny dom nad Wisłą" 2016.
Przed 1939 budynki w stylu modernistycznym były w największej liczbie budowane w Warszawie (Saska Kępa, Stary Żoliborz, Stary Mokotów), Gdyni i Katowicach (tzw. dzielnica południowa i Ligota). W tych miastach znajdują się całe dzielnice z budynkami zbudowanymi w stylu modernistycznym. Dużo budynków modernistycznych zachowało się także w Krakowie, Lwowie, Kaliszu, Łodzi, Stalowej Woli, Toruniu i Bielsku-Białej (Aleje Sułkowskiego, Górne Przedmieście).
Powojenny modernizm miał znacznie większy zasięg. Jego wielki rozkwit nastąpił od 1956–1957, później stanowił w praktyce państwowo uregulowaną wytyczną projektową dla nowych obiektów i trwał aż do końca lat 80. XX w.
Po zmianie ustroju w Polsce w 1989 obserwuje się zjawisko podkreślane przez środowiska publicystyczne oraz architektoniczne, czyli dewastowanie i oszpecanie architektury modernistycznej zarówno przedwojennej, jak i powojennej poprzez nieumiejętne, tandetne remonty prowadzone często na masową skalę nie przez architektów, lecz decydentów. Krytycy takiej działalności wskazują na zły stan wiedzy o historii architektury wśród społeczeństwa oraz prawie całkowite zapomnienie, iż modernizm doskonale cechuje zdanie amerykańskiego architekta L. Sullivana forma wynika z funkcji oraz twierdzenie wybitnej polskiej architekt J. Grabowskiej-Hawrylak, iż modernizm charakteryzuje się pięknymi, białymi fasadami i taką barwę powinno się stosować podczas remontów.
Przykłady polskiego modernizmu Listy chronologiczne:
Do roku 1939 Zakłady Doświadczalne Szkoły Głównej Handlowej, ul. Rakowiecka 24 w Warszawie, Jan Witkiewicz Koszczyc, 1925-1926 Sejm RP, ul. Wiejska 2/4/6 w Warszawie, Kazimierz Skórewicz, 1925-1928 Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, al. Szucha 25 w Warszawie, Zdzisław Mączeński, 1925-1927 Dom Romualda Gutta, ul. Hoene-Wrońskiego 5 w Warszawie, Romuald Gutt, 1926-1928 Willa Brukalskich, ul. Niegolewskiego 8 w Warszawie, Stanisław Brukalski i Barbara Brukalska, 1927 – pierwszy przykład awangardowej, modernistycznej architektury rezydencjonalnej II Rzeczypospolitej Polskiej, inspirowany architekturą neoplastycyzmu, holenderskiego architekta Gerrita Rietvelda. Reprezentuje abstrakcyjny modernizm. Dwukondygnacyjny salon. Taras słoneczny na dachu płaskim i dwa balkony. Brak rynien (ówcześnie nowatorski odpływ wewnętrzny). Stalowy maszt flagowy na fasadzie. Neoromantyczny ogród-lapidarium. Warszawska willa została nagrodzona brązowym medalem na Wystawie Światowej w Paryżu w 1937Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006. s. 144.. Kościół św. Rocha w Białymstoku, Oskar Sosnowski, 1927-1946 Osiedla spółdzielcze na Żoliborzu w Warszawie – kolonie IV, VII, IX WSM, Stanisław Brukalski z żoną Barbarą, 1927-1932 Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych, ul. Sanguszki 1 w Warszawie, Antoni Dygat, 1927 Muzeum Narodowe w Warszawie, Al. Jerozolimskie 3, Tadeusz Tołwiński, 1927-1932 Centralny Instytut Wychowania Fizycznego (obecnie AWF) na Bielanach w Warszawie, Edgar Aleksander Norwerth, 1928–1930 Zespół Szkół Handlowych w Poznaniu, Stefan Cybichowski, 1928 Miejska Hala Wystawowa, Kazimierz Ulatowski, 1928 Pawilony Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu (w większości rozebrane) 1929 Dom rodziny Lachertów, ul. Katowicka 9-11-11a w Warszawie, Bohdan Lachert i Józef Szanajca, 1929 – druga w Polsce realizacja skrajnie awangardowej architektury (tzw. awangardy prymarnej). Przykład nowatorskiej w Polsce, ponieważ spełniającej wszystkie zasady architektury nowoczesnej Le Corbusiera willi z ogrodem dla trzech rodzin, dom wyposażony jest także w taras na dachu płaskim zwany również ogrodem na dachu, każde z trzech oddzielnych mieszkań w domu ma trzy poziomy i mierzy po 150 m². Dom został uznany już w 1929 za najlepszą realizację architektury willowej ówczesnej Warszawy (prof. Lech Niemojewski). Jest to dom-transatlantyk, przedstawiający swoją formą i funkcją inspirację architektów„Budynek jak biały statek. Nowe centrum Saskiej Kępy” Dariusz Bartoszewicz 02.02.2012.Wojciech Włodarczyk „Sztuka polska 1918-2000” Arkady.Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006.. Dom Avenariusów (Lecha Niemojewskiego), ul. Katowicka 7a w Warszawie, Bohdan Lachert i Józef Szanajca, 1938. Przeszklona klatka schodowa prowadzi na taras dachowy przykryty ażurowym daszkiem z okrągłymi otworami. Oryginalny kontrast gładkiego, białego tynku z surowym betonem i szkłem zbrojonym. Przykład purystycznego funkcjonalizmuArchitektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006. s. 179.. Salon samochodowy i stacja paliw „Auto-Koncern” w Warszawie, ul. Belwederska 16, (po wojnie przebudowany), 1929-1930 Willa Antoniego i Olimpii Szyllerów w Warszawie, Wał Miedzeszyński 756, Bohdan Lachert i Józef Szanajca, 1929 – Wybitny przykład skrajnego funkcjonalizmu z nurtu purystycznego. Nawiązanie do zasad kompozycji neoplastycznych (abstrakcji geometrycznej). „Mieszkałam na okręcie” - stwierdziła córka właścicieli domu. Dom zburzono w 2002 z powodu poszerzenia ulicy. Prasa ogłosiła, że pozostała tylko „dziura po legendzie Saskiej Kępy”. Zachowano jednak oryginalne, kręte schody stalowe z tarasu dachowego. Willa płk. Tadeusza Iżyckiego-Hermana, al. Rolna 52, Mokotów, Warszawa, lata 30. XX whttp://www.sluzew.org.pl/wp-content/uploads/2010/01/011.-Rolna-52-1.jpg. Modernistyczna willa z dużym przeszkleniem, zaokrąglonym tarasem słonecznym i okrągłym oknem była inspirowana ideą architektury okrętowej i została zburzona w 1978 z powodu budowy bloku mieszkalnego przy ul. Podbipięty. Osiedle im. Józefa Montwiłła-Mireckiego na Polesiu w Łodzi, 1928-1931 Osiedle ZUS w Łodzi, osiedle mieszkaniowe w północnej części dawnej łódzkiej dzielnicy Górna, w północnej części obszaru SIM Kurak, w kwartale ulic: Bednarskiej – Unickiej – Sanockiej – Adolfa Dygasińskiegohttps://mapa.lodz.pl/mapaogolna/ InterSIT. Mapa ogólna Łodzi 2013. Tworzy je 7 wielorodzinnych bloków reprezentujących funkcjonalizm w obrębie stylu modernistycznego, wzniesionych w latach 1930–32 przez Stowarzyszenie Budowlano-Mieszkaniowe Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Gmach Bank Gospodarstwa Krajowego w Warszawie, Rudolf Świerczyński, 1928-1931. W westybulu zachowano oryginalne, wysokie kolumny pokryte chromoniklem i wyposażone w efektowne reflektory oświetlające wnętrzeHenryk Poddębski BGK w Warszawie 1932 https://fotopolska.eu/2092784,foto.html?o=b3594. Gmach Ministerstwa Komunikacji przy ulicy Tytusa Chałubińskiego 4/6 w Warszawie, 1929–1931, arch. Rudolf ŚwierczyńskiArchitektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006. Urząd Telekomunikacyjny i Telegraficzny przy ulicy Nowogrodzkiej 45 w Warszawie, 1934, arch. Julian Puterman-Sadłowski Dom profesorów Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych w Katowicach, ul. Wojewódzka 23, arch. Eustachy Chmielewski, 1929 Urząd Gminny Janów w Katowicach, ul. Szopienicka 59, arch. Tadeusz Michejda, 1931. Monumentalny, modernistyczny ratusz z wysoką wieżą zegarową wyposażoną w taras rekreacyjny na dachu płaskim zwieńczonym masztem flagowym udekorowanym metaloplastyką w stylu art déco. Dużo okrągłych okien. Na pustej ścianie wielki, efektowny napis „URZĄD GMINNY JANÓW” wykonany ze stali chromowanej w stylu art déco. Budynek uległ dewastacji po wojnie poprzez dodanie szpetnej murowanej nadbudówki nad zegarem i usunięcie masztu wraz z napisemNowe zabytki https://szopienice.pl/2020/07/17/nowe-zabytki-w-szopienicach-i-janowie/. Gmach Urzędu Skarbowego Drapacz Chmur w Katowicach, ul. Żwirki i Wigury 15, arch. Tadeusz Kozłowski, konstrukcja Stefan Bryła 1929-30 Budynek szkoły parkowej w Tarnowskich Górach, ul. Stanisława Wyspiańskiego 1-3, arch. Martin Stefke, 1929-32 Kościół garnizonowy św. Kazimierza w Katowicach, ul. Skłodowskiej Curie, arch. Leon Dietz d’Arma, współpraca Jerzy Zarzycki, 1930 Szkoła Podstawowa nr 7 w Czechowicach-Dziedzicach przy ul. Szkolnej 6, 1937. Oryginalna, swobodna gra wielkich białych brył i szkła okien wstęgowych w przestrzeni wskazuje na wybitny przykład skrajnego funkcjonalizmu z nurtu purystycznego w polskim gmachu szkolnym. Nawiązanie do zasad kompozycji neoplastycznych (abstrakcji geometrycznej)NAC 3/131/0/-/234/3 https://fotopolska.eu/1502314,foto.html?o=b350284&p=1.