Ulica Wileńska w Raciborzu

Ulica Wileńska (dawn. niem. Hohenzollernstraße, późn. Roosevelta, Fornalskiej) – ulica w Raciborzu o długości 415 m w dzielnicy Nowe Zagrody. Została wytyczona w 1903 roku. Rozpoczyna się od skrzyżowania z ulicą Browarną i Wojska Polskiego, a kończy na skrzyżowaniu z ulicą Lwowską i Warszawską. Znajduje się przy niej kilka eklektycznych kamienic, bloków mieszkalnych, kompleks boisk Orlik 2012, budynek administracyjny Spółdzielni Mieszkaniowej Nowoczesna, Cech Rzemiosł Różnych, urząd stanu cywilnego, Zespół Szkół Budowlanych i Rzemiosł Różnych, Zespół Szkół Zawodowych, Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia, a także budynek należący do raciborskiej Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej, nazywany „Słoneczkiem”. Dawniej mieścił się przy niej także kościół ewangelicki.

Historia Ulicę wytyczono w 1903 roku, prawdopodobnie pod wpływem parafii ewangelickiej, która zamierzała na przyległych do niej gruntach wybudować swój kościół. Świątynia ta, wraz z budynkiem plebanii i domem parafialnym, została wybudowana w latach 1909–1911. Nowej ulicy nadano nazwę Hohenzollernstraße (od panującego wówczas cesarskiego rodu Hohenzollernów). W 1934 roku oddano do użytku budynek dzisiejszego Zespołu Szkół Budowlanych i Rzemiosł Różnych. Wcześniej, bo w 1900 roku, powstał budynek Zespołu Szkół Zawodowych. Kamienice znajdujące się przy ulicy pochodzą z przełomu XIX i XX wieku. W latach 30. XX wieku powstał także budynek służący dziś PWSZ, zwany popularnie „Słoneczkiem”. Na planie miasta z 1924 roku ulica kończyła się przy ulicy Bukowej, nieco dalej niż dzisiaj, prowadząc do tzw. łaźni Keila. Obecnie odcinek od ulicy Lwowskiej do Bukowej jest fragmentem ulicy Warszawskiej. Po II wojnie światowej ulicę nazwano imieniem Franklina Delano Roosevelta, wkrótce jednak zmieniono nazwę na „Fornalskiej” (od Małgorzaty Fornalskiej). Ulicę często błędnie nazywano wtedy „Fornalską”. W okresie PRL rozebrano kościół ewangelicki, a także wybudowano kilka bloków mieszkalnych. W latach 1973–1978 częściowo w miejscu dawnego kościoła postawiono gmach Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia. W roku 1992, w ramach akcji zmieniania nazw pod wpływem przemiany ustrojowej, zmieniono nazwę ulicy na Wileńską (od Wilna). W 2002 roku skrzyżowanie z ulicą Ogrodową przebudowano na niewielkie rondo, w związku z częstymi stłuczkami i wypadkami, do jakich na nim dochodziło. W 2010 roku oddano do użytku kompleks boisk wybudowany w ramach projektu Orlik 2012.

Dawny kościół ewangelicki thumb|Kościół na starej pocztówce z początku XX wieku. W dolnej części widoczny również budynek plebanii oraz dom parafialny

Na rogu ulic Wileńskiej i Ogrodowej, w miejscu dzisiejszej Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia, niegdyś stał kościół ewangelicki. Była to świątynia luteran wyznania augsburskiego. Została wybudowana w latach 1909–1911 według projektu architekta Jürgena Krögera. Podczas II wojny światowej nie uległa większym zniszczeniom, jednak po wojnie powoli niszczała i w latach 60. XX wieku została rozebrana. Do dziś zachował się jedynie budynek plebanii, w którym znajduje się urząd stanu cywilnego oraz dom parafialny, mieszczący Cech Rzemiosł Różnych oraz inne instytucje.

W latach międzywojennych kościół był jednym z symboli miasta. Od strony frontowej posiadał dwie wieże w stylu barokowym, których hełmy pokryte były miedzianą blachą. Owalna część centralna pokryta była wspartą na czterech kolumnach kopułą. Mury kościoła wykonane były z czerwonej cegły klinkierowej. Jego długość wynosiła 44,5 m, szerokość 30 m, a wysokość wież wraz z krzyżami 51 m. Kopuła wznosiła się na wysokość 17 m. Wejście, prowadzące przez wykonany z piaskowca portal, prowadziło od strony ulicy Wileńskiej. Wewnątrz ściany były tynkowane na szaro i zdobione złoceniami. Przedłużeniem portalu był obszerny przedsionek, nad którym znajdował się chór muzyczny. W prezbiterium umieszczony był ołtarz przeniesiony z kościoła św. Ducha, gdzie wcześniej mieściła się świątynia ewangelików, wyposażony jednak w nowy obraz autorstwa prof. Eduarda Kaempffera. Na witrażach przedstawiono sceny z Nowego Testamentu.

Przebieg thumb|Ulica Wileńska – na zdjęciu tradycyjny dywan kwiatowy ułożony w Boże Ciało Ulica rozpoczyna się na skrzyżowaniu z ulicami Browarną i Wojska Polskiego. Po zachodniej stronie, przy ulicy Wojska Polskiego 15, na rogu skrzyżowania, znajduje się kamienica z apteką „Centrum” na parterze. Po drugiej stronie znajduje się blok mieszkalny. Następnie po stronie wschodniej położony jest budynek Zespołu Szkół Budowlanych i Rzemiosł Różnych. Naprzeciw niego stoi budynek administracyjny Spółdzielni Mieszkaniowej Nowoczesna. Obok znajduje się dawny dom parafii ewangelickiej, wykorzystywany przez Cech Rzemiosł Różnych oraz inne instytucje. Przed nim, prostopadle do Wileńskiej, biegnie krótka ulica Kilińskiego. Za domem stoi dawna plebania, obecnie urząd stanu cywilnego. Za plebanią, na rogu Wileńskiej i Ogrodowej, stał niegdyś kościół ewangelicki. W jego miejsce w latach 70. XX wieku zbudowano Państwową Szkołę Muzyczną I stopnia. Po drugiej stronie znajduje się budynek Zespołu Szkół Zawodowych. Pomiędzy Zespołem Szkół Zawodowych a Zespołem Szkół Budowlanych i Rzemiosł Różnych znajduje się kompleks boisk wybudowany w ramach projektu Orlik 2012. Za rondem z ulicą Ogrodową, po wschodniej stronie, stoją trzy bloki mieszkalne, zorientowane prostopadle do biegu ulicy, a po przeciwnej stronie jeden blok, usytuowany wzdłuż jej biegu i przystawiony do rzędu kamienic, który ciągnie się aż do skrzyżowania z ulicami Lwowską i Warszawską. Przy skrzyżowaniu, naprzeciwko kamienicy, znajduje się budynek wykorzystywany dziś przez PWSZ, zwany popularnie „Słoneczkiem”Zdjęcia satelitarne z Google Maps oraz Geoportalu. [dostęp 2011-01-17]..

Ulica jest oświetlona za pomocą latarni znajdujących się po jednej (północno-zachodniej) stronie ulicy. Jezdnia ma nawierzchnię asfaltową o szerokości 7,4–8 m, z czego 2 m przeznaczone jest na ścieżkę rowerową powstałą po remoncie w 2013 roku. Po obu stronach ulicy rosną drzewa, z dwóch stron ułożone są również chodniki z płyt chodnikowych. Skrzyżowania oraz rondo pozbawione są sygnalizacji świetlnej. Przejścia dla pieszych zlokalizowano w sześciu miejscach: przy skrzyżowaniu z ulicami Lwowską i Warszawską, dwa przy rondzie z ulicą Ogrodową, przed wejściem od strony południowej na teren Zespołu Szkół Budowlanych i Rzemiosł Różnych, pomiędzy wejściem od strony północnej na teren Zespołu Szkół Budowlanych i Rzemiosł Różnych a skrzyżowaniem z ulicą Kilińskiego i ostatnie przy skrzyżowaniu z ulicami Wojska Polskiego i Browarną.

Architektura Przy ulicy Wileńskiej znajduje się pięć bloków mieszkalnych, cztery budynki należące do różnych szkół, budynek administracyjny SM Nowoczesna, budynki dawnej plebanii i domu parafii ewangelickiej oraz kamienice: na rogu skrzyżowania z ulicą Wojska Polskiego eklektyczna kamienica z elementami neobarokowymi, powstała w okresie 1880–1900, a także rząd przyległych do siebie eklektycznych kamienic z elementami secesyjnymi, pod nieparzystymi numerami 13–21, wybudowanych przez firmę Georga Lüthge w latach 1906–1910 według projektu architekta Bruno Woltera. Wśród tych obiektów wskazane do ujęcia w gminnej ewidencji zabytków przez Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków są budynki: Zespołu Szkół Zawodowych, Zespołu Szkół Budowlanych i Rzemiosł Różnych (wraz z budynkiem sali gimnastycznej), budynek przy ulicy Lwowskiej 9 (tzw. "Słoneczko"), dawny dom parafialny mieszczący obecnie Cech Rzemiosł Różnych, dawny dom plebanii (dziś urząd stanu cywilnego) oraz kamienice przy ulicy Wileńskiej 13, 15, 17, 19 i 21, a także kamienica narożna przy ulicy Wojska Polskiego 15Wykaz obiektów wyznaczonych przez Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków do ujęcia w gminnej ewidencji zabytków.. Poniżej krótka charakterystyka obiektów znajdujących się przy ulicy wyjąwszy bloki mieszkalne, budynek SM Nowoczesna oraz gmach Szkoły Muzycznej nie będących ze względu na uboższą formę architektoniczną przedmiotem opisu w opracowaniach:

Kamienica przy ul. Wojska Polskiego 15 (róg Wileńskiej) – czterokondygnacyjny budynek w stylu eklektycznym z elementami neobaroku. Posiada zachowany detal architektoniczny. Parter jest boniowany, wyżej zaś kamienica jest otynkowana. W narożniku trzykondygnacyjny wykusz. Naczółki okien są półkoliste i odcinkowe. Płyciny podokienne oraz szczyty posiadają dekoracje o motywach geometrycznych i roślinnych. Fasada jest bogato zdobiona dekoracjami o motywach geometrycznych, roślinnych, muszli i pilastrów. Wypełniają one naczółki Portal wejściowy zdobiony jest pilastrami, trójkątnym naczółkiem oraz wieńcami laurowymi, wstęgami, girlandami i kartuszem. Od strony ul. Wileńskiej znajduje się dwukondygnacyjna przybudówka.

Budynek przy ul. Wileńskiej 6 – oddawany był stopniowo do użytku w latach 1932 i 1934, zbudowany w stylu modernistycznym. Znajduje się w linii zabudowy ulicy. Jest to czterokondygnacyjna budowla założona na planie prostokąta. Fronton wieloosiowy z widocznym płaskim ryzalitem. Elewacje licowane czerwoną cegłą klinkierową. W budynku mieści się Zespół Szkół Budowlanych i Rzemiosł Różnych. Obok znajduje się sala gimnastyczna z 1894 roku bez charakterystycznych cech stylowych.

Dom dawnej plebanii ul. Wileńskiej 7 – wybudowany w latach 1909–1911 na podstawie projektu Jürgena Krögera w stylu półmodernistycznym. Obecnie wolno stojący. Jest to dwukondygnacyjny budynek wybudowany na planie prostokąta. Dom murowany z czerwonej cegły, z tynkowanymi elementami dekoracyjnymi. W elewacji frontowej znajduje się ozdobny portal, półkoliście zamknięty, który flankują jońskie kolumny z kapitelami. Nad portalem okno, tzw. oculus. Przed budynkiem stoi jedyna w Raciborzu zachowana do dziś dawna latarnia gazowa (obecnie przerobiona na elektryczną). W elewacji bocznej widoczny ryzalit. Elewacje zdobione są płycinami. Budynek pokryty mansardowym dachem. Mieści się w nim urząd stanu cywilnego.

Budynek przy ul. Wileńskiej 8 – powstał w 1908 roku w stylu neogotyckim. Jest to murowana z czerwonej cegły klinkierowej, czterokondygnacyjna budowla założona na planie prostokąta. Widoczne proste detale architektoniczne. Posiada dekoracyjne elementy z cegły glazurowanej. W elewacjach widoczne ryzality. W elewacji frontowej zdwojony, prostokątny ryzalit, zwieńczony trójkątnym szczytem ozdobiony ornamentem uskokowym i trzema krenelażami. Mieści Zespół Szkół Zawodowych.

Dawny dom parafialny przy ul. Kilińskiego 2 – wybudowany po 1911 roku w stylu półmodernistycznym. Obecnie wolno stojący. Posiada dwie kondygnacje. Pod względem architektonicznym podobny do budynku plebanii. Dom murowany z czerwonej cegły, z tynkowanymi elementami dekoracyjnymi. W elewacji frontowej prostokątny ryzalit, a w elewacji tylnej widoczne dwa ryzality. W budynku znajduje się siedziba Cechu Rzemiosł Różnych.

Kamienica przy ul. Wileńskiej 13 – powstała w latach 1906–1910 w stylu eklektycznym z elementami secesji. Znajduje się w linii zabudowy ulicy. Jest to czterokondygnacyjny budynek z zachowanym detalem architektonicznym. Od zaplecza kamienica jest zmodernizowana. Parter jest boniowany. Elewację frontową zdobi dwukondygnacyjny, prostokątny wykusz wsparty na kroksztynach oraz boniowane lizeny. W płycinach podokiennych, a także w naczółku okna w wykuszu znajduje się dekoracja geometryczno-roślinna. Portal wejściowy jest półkolisty, profilowany i ozdobiony kluczem w formie kobiecej głowy.

Kamienica przy ul. Wileńskiej 15 – powstała w latach 1906–1910 w stylu eklektycznym z elementami secesji. Znajduje się w linii zabudowy ulicy. Jest to czterokondygnacyjny budynek z zachowanym detalem architektonicznym. Od zaplecza kamienica jest zmodernizowana. Parter jest boniowany, reszta tynkowana. W elewacji frontowej dwa trzykondygnacyjne wykusze wsparte na kroksztynach, z dołączonymi balkonami. Balustrady balkonów zdobione są dekoracjami o motywach geometryczno-roślinnych, a brama wejściowa flankowana jest pilastrami.