thumb|250px|Witraż poświęcony siedmiu darom Ducha Świętego. Kaplica Ducha Świętego w Porto Alegre w Brazylii. Siedem darów Ducha Świętego – w teologii chrześcijańskiej, m.in. w katolicyzmie, , dary, których Duch Święty udziela ochrzczonym, bierzmowanym, aby "podtrzymywać życie moralne chrześcijan"Katechizm Kościoła Katolickiego (Pallotinum 1994, ) art. 1830.. Dopełniają i doskonalą w cnotach tych, którzy je otrzymująKatechizm Kościoła Katolickiego (Pallotinum 1994, ) art. 1831..
W Biblii Źródłem biblijnym klasyfikacji siedmiu darów Ducha Świętego jest fragment z Księgi Izajasza 11, 2-3, mówiący o darach duchowych przyszłego Mesjasza. Dary te jako namaszczenie Boże, działanie Ducha Świętego przenikające według zapowiedzi Izajasza całą jego osobę, są mu potrzebne, by przynieść ludziom zbawienie, sprawiedliwość i pokój, a krajowi przez niego rządzonemu epokę mesjańską dobrobytu i świętości (por. Iz 11, 9). Dlatego Duch miał „spocząć na nim” by zajaśniał darami: „mądrości i zrozumienia” podobnie jak współpracownik Mojżesza, Besaleel, syn Uriego z pokolenia Judy (Wj 35, 31) albo król Salomon. Darem „rady i mocy” jak król Dawid, a także darami „poznania” i „bojaźni Bożej", będącymi ideałem ludzi pobożnych w Izraelu.
Nie należy mylić siedmiu darów z charyzmatycznymi darami Ducha Świętego opisanymi w 1 Kor 12, 8-13 ani z owocami Ducha Świętego z Listu do Galatów 5, 22-23.
W teologii chrześcijaństwa zachodniego Augustyn z Hippony Według Servais Théodore'a Pinckaersa OP, Augustyn z Hippony jako pierwszy przypisał ochrzczonym dary Ducha Świętego wymienione w proroctwie Księgi Izajasza 11,2. Wcześniej odnoszono je przede wszystkim do samego Mesjasza. Augustyn uczynił to, jeszcze jako prezbiter, w swym komentarzu pt. O kazaniu Pana na górzePrzekład: Stefan Ryznar CSsR, Jan Sulowski, [w:] O kazaniu Pana na Górze. Do Symplicjana o różnych problemach. Problemy ewangeliczne, Warszawa:ATK, 1991 PSP 48, s. 21-130. (393 r.). Augustyn zestawił błogosławieństwa z Ewangelii Mateusza 5,3-12 z darami Ducha z Izajasza 11,1-4. O tym, że nie było to wówczas znane, i że była to jego osobista intuicja, świadczy „wydaje mi się” (łac. videtur ergo mihi) w początkowej uwadze o stopniach błogosławieństw: „Wydaje mi się, że tym stopniom i zdaniom odpowiada również siedmiorakie działanie Ducha Świętego, o jakim mówi Izajasz” (O kazaniu Pana, I, 4, 11). Z tymi dwoma elementami Augustyn połączył też trzeci: wezwania modlitwy Pańskiej. Jak zauważył Pinckaers, powiązanie tych trzech tematów było wyrazem przekonania Augustyna, że „chrześcijanin nie zdoła przejść drogi błogosławieństw i cnót bez pomocy Ducha Świętego, a pomocy tej nie możemy uzyskać bez nieustannej modlitwy, której wzorem jest Modlitwa Pańska”. Źródłem takiego przekonania było nauczanie św. Pawła o życiu według Ducha, znajomość chrześcijańskiej tradycji oraz własne doświadczenie Autora. We wszystkich tych trzech tematach dostrzegał liczbę siedem, która w całej tradycji patrystycznej oznaczała doskonałość i pełnię. Augustyn tłumaczył to w zakończeniu swego komentarza do Kazania na górze, mówiąc, że liczbę siedem zaczerpnął z psalmu 12(11),7:
Jak podkreślił Pinckaers, związki, które Augustyn dostrzegł między błogosławieństwami, darami Ducha Świętego i wezwaniami Ojcze nasz, wynikały w większej mierze z jego osobistego doświadczenia duchowego i medytacji niż z analizy tekstu. Całe zestawienie Augustyn opisał w 11 rozdziale drugiej księgi O kazaniu Pana na Górze. Można je przedstawić w formie tabeli:
Dary-błogosławieństwa Prośby «Ojcze nasz» 1. Dar bojaźni Bożej, który uszczęśliwia ubogich obietnicą królestwa. 2. Dar pobożności, który uszczęśliwia cichych ziemią otrzymaną na własność. 3. Dar wiedzy, który uszczęśliwia pocieszeniem tych, którzy się smucą.
4. Dar męstwa, który uszczęśliwia i pokrzepia łaknących i pragnących. 5. Dar rady, który uszczęśliwia miłosiernych. 6. Dar rozumu, który uszczęśliwia wizją czystego serca.
7. Dar mądrości, który uszczęśliwia jako dzieci Boże wprowadzających pokój. 1. Aby imię Boże było uświęcone czystą bojaźnią.
2. Aby nadeszło królestwo Boże.
3. Aby się spełniła wola Boża w naszym ciele i umyśle, aby zamieszkał w nas pokój i pocieszył nas po walce wewnętrznej.
4. Prośba o chleb powszedni, który krzepi i karmi do sytości.
5. Odpuszczenie win naszym bliźnim i naszych win przez Boga. 6. Unikanie pokus, które czynią serce dwulicowym; prostota serca całkowicie zwróconego ku Bogu.
7. Wybawienie od zła, które z nas uczyni cieszące się wolnością dzieci Boże, wołające: Abba, Ojcze! (O kazaniu Pana, II,11.38) Dary Ducha Świętego są przedstawione w kolejności odwrotnej od tej, która znajduje się w Księdze Izajasza 11,2. Według Sarvais Pinckaersa Augustyn miał pełną świadomość tego, że zestawienie, które zaproponował, nie jest jedynym możliwym. Chodziło w nim bowiem, by całość przedstawić w sposób dobrze zharmonizowany i wyrazisty, jak dobry utwór muzyczny, ułatwiający medytację i działanie.
Paralelizm ten został podjęty w dwunastowiecznej teologii m.in. przez Rabana Maura (PL 107,822) i Piotra Damianiego (PL 144,814). W odwróconym porządku pojawił się u Paschazjusza Radberta (PL 120,220n), w homilii św. Anzelma (PL 158,595-597) oraz w komentarzu do Ewangelii Mateusza, napisanym przez Gotfryda z Angers, a przypisywanym Anzelmowi z Laon.
Tomasz i scholastyka Również teologia scholastyczna znała to zestawienie, lecz ich konstrukcje teologiczne – jak zauważył Sarvais Pinckaers OP – miały inny charakter. Były bardziej ścisłe z racjonalnego punktu widzenia, ale za to bardziej odległe od doświadczenia życia chrześcijańskiego. Tomasz z Akwinu zestawienie Augustyna omówił w swoim wczesnym dziele, w III księdze Komentarza do Sentencji Piotra Lombarda, d. 34, q. 1, a. 6, poświęconej analizie darów, błogosławieństw i próśb Ojcze nasz. Nadał darom jednak porządek schodzący, podobnie jak uczynił to wcześniej Paschazjusz Radbert: wyszedł od pierwszej prośby, którą zastawił z darem mądrości, i doszedł do siódmej prośby, która odpowiada błogosławieństwu ubogich – przyporządkowując jej dar bojaźni Bożej.
W swoim najbardziej znanym dziele, w Sumie teologicznej Tomasz nauczał, że dary Ducha Świętego usprawniają w sposób trwały działanie władz duszy, jak rozum i wolna wola, doskonaląc je. „Dzięki nim władze te stają się powolne na działanie Ducha Świętego podobnie, jak dzięki cnotom moralnym władze pożądawcze (łac. potentiae appetitive), stają się powolne na kierownictwo rozumu” (STh II-II q19 a9 co; por. I-II, q 68, a 1-2Przekład: Pius Bełch OP, Summa Teologiczna, wydanie londyńskie t.15). „Władzami pożądawczymi” Tomasz nazywał pragnienia zmysłowePor. .
Tomasz tak określił znaczenie i rolę darów Ducha Świętego: „Rozum zaś jest źródłem czynności teoretycznych i praktycznych. Jedne i drugie odnoszą się do poznania prawdy, a mianowicie do jej odkrycia i osądu. Otóż w poznawaniu prawdy dar rozumu doskonali umysł teoretyczny, a dar rady rozum praktyczny; dar mądrości doskonali rozum teoretyczny w należytym osądzaniu; dar umiejętności zaś doskonali rozum praktyczny w ocenie czynności, których należy dokonać. Dar pobożności doskonali siłę pożądawczą (łac. appetitiva virtus) w odniesieniu do bliźniego, W tym zaś, co odnosi się do samego siebie, dar męstwa /siłę pożądawczą/ doskonali przeciw lękowi, w sytuacji gdy zagraża niebezpieczeństwo, dar bojaźni (timor) zaś przeciw nieuporządkowanemu pożądaniu przyjemności (łac. delectabilia), zgodnie ze słowami Pisma św.: «Przez bojaźń Pańską odstępuje każdy od złego»Zob. Księga Przysłów 15, 27 (Wulgata: „per timórem autem Dómini declínat omnis a malo”). oraz : «Przeniknij Twoją bojaźnią ciało moje, sądów Twoich bowiem się zląkłem»Zob. Psalm 119, 120 (Wulgata: Confíge timóre tuo carnes meas, a judíciis enim tuis tímui).. Jasne więc, że dary te rozciągają się na wszystko to, co stanowi zakres cnót tak umysłowych jak i moralnych” (STh q I-II, q 68, a4)Summa Teologiczna, wydanie londyńskie t.11.
Neoscholastyka przełomu XIX i XX w. Jeden z poczytniejszych autorów duchowych pierwszej połowy XX w., Adolphe Tanquerey (1854-1932), w swoim dziele Précis de théologie ascétique et mystique, przedstawił siedem darów Ducha Świętego jako nadprzyrodzone zdolności władz duszy, rozumu i woli, wytworzone przez mieszkającego w niej Ducha Świętego, współistniejące z łaską uświęcającą i cnotami teologalnymi. Są darami wlanymi, darmowym działaniem Boga, na który nie można sobie zasłużyć. Są one udzielane wraz z łaską Bożą. Można jednak przygotować się na to, by stały się aktywne poprzez wzrastanie w zwykłych cnotach ludzkich i boskich (por. STh I-II, q 63 a 8 ad 2). Józef Schryvers CSsR podkreślał, że głównym ich zadaniem w życiu chrześcijanina jest pomoc w osiągnięciu ostatecznego, nadprzyrodzonego celu życia człowieka, czyli zjednoczenia z Bogiem w miłości, który jest „ideałem najwznioślejszym naszej doskonałości” oraz w wykorzystaniu środków, które do tego celu prowadzą. Udzielają władzom duszy zdolności przekraczających naturalne możliwości ludzkiego rozumu i mocy ludzkiej woli.
Tanquerey w swej książce ukazał różne możliwości grupowania siedmiu darów Ducha Świętego. Z punktu widzenia doskonałości, ich wartości, najdoskonalszym darem jest mądrość, zaś najmniej doskonałym bojaźń Boża. Ze względu na władze duszy, na które wpływają: dary działające i udoskonalające rozum to: dary umiejętności, rozumu, mądrości – przynoszą one kontemplację wlaną – oraz dar rady, który dotyczy roztropnego działania; dary oddziałujące na wolę, i stąd nazwane czynnymi, to: pobożność, męstwo i bojaźń Boża. Ze względu na ich stosunek do cnót, których są udoskonaleniem: dar rady udoskonala cnotę roztropności; dar pobożności udoskonala cnotę religijności, która jest cnotą sprawiedliwości w odniesieniu do Boga; dar męstwa udoskonala cnotę męstwa; dar bojaźni Bożej udoskonala cnotę wstrzemięźliwości; dary umiejętności i rozumu udoskonalają cnotę wiary; dar bojaźni Bożej ma łączność z nadzieją; dar mądrości ma łączność z cnotą miłości.
Udoskonalenie cnót jest według Tanquereya najważniejszym zadaniem siedmiu darów Ducha Świętego. Cnoty (np. teologalne) są darem łaski, ale działają w granicach ludzkiego rozumowania i woli. Dary zaś przynoszą światło i moc do działania bezpośrednio od Boga, poprzez doświadczenie wewnętrzne, poznanie wewnętrzne rzeczywistości życia Bożego. Dla przykładu, według Schryversa, dar rady, dzięki temu wewnętrznemu natchnieniu, „tajemniczemu instynktowi”, bez pośrednictwa przyrodzonych zdolności, chrześcijanin poznaje pożądany kierunek swego postępowania. Ale dar rady może też urzeczywistniać się dając światło do działania poza daną osobą, przez wskazówki i przykłady innych. Schryvers podkreśla, że dar ten może działać nie tylko w sercu samego zainteresowanego, ale też uzdalniając go do zasięgnięcia rady w innych źródłach nadprzyrodzonych, jak Pismo Święte, nauczanie Kościoła, zdanie kierownika duchowego czy czytanie duchowne. W obu wypadkach odczuwa się zupełną wewnętrzną pewność, co do działania, które należy podjąć.
Jan Paweł II i współczesne Magisterium Kościoła Tomasz z Akwinu nauczał, że dar pobożności pomaga w opanowaniu „nieuporządkowanego pożądania przyjemności”Łac. Appetitiva autem virtus... perficitur ... contra concupiscentiam vero inordinatam delectabilium, per timorem (Iª-IIae q. 68 a. 4 co, NB. zdanie pominięte przez polskiego tłumacza. czyli np. w zmaganiu z grzechami dotyczącymi sfery erotycznej. Twierdzenie to rozwinął w XX w. Jan Paweł II w refleksji nad cnotą czystości, którą przedstawił jako życie wedle Ducha. Dar pobożności papież nazwał „darem czci”:
Katechizm Kościoła Katolickiego wymienia siedem darów Ducha Świętego w następującej kolejności, tłumacząc, że „dopełniają one i udoskonalają cnoty, tych, którzy je otrzymują” a Chrystus posiada te dary wszystkie w sposób doskonały: mądrość, rozum, rada, męstwo, umiejętność, pobożność i bojaźń Boża (KKK 1831).
Dar Mądrości – by uznać, że Bóg jest miłością. Dar Rozumu – by rozumieć prawdy wiary.