Ścinawa

Ścinawa (niem. Steinau an der Oder) – miasto leżące w woj. dolnośląskim, w powiecie lubińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ścinawa.

Położenie mały|lewo|Panorama mostów w Ścinawie wykonana z lotu ptaka z wykorzystaniem drona. Ścinawa leży w północnej części województwa dolnośląskiego w powiecie lubińskim nad Odrą i Zimnicą. Miasto leży w dolinie Odry, na terenie równinnym, na skraju Wysoczyzny Lubińskiej oraz Obniżenia Ścinawskiego.

Transport Transport drogowy W Ścinawie krzyżują się:

droga krajowa nr 36 Lubin – Rawicz – Krotoszyn – Ostrów Wielkopolski droga wojewódzka nr 292 Nowa Sól – Ścinawa – Lisowice droga wojewódzka nr 340 Oleśnica – Ścinawa droga wojewódzka nr 372 Ścinawa – Prochowice

Transport kolejowy W mieście funkcjonuje stacja kolejowa na czynnej w ruchu pasażerskim i towarowym linii kolejowej nr 273, łączącej Wrocław ze Szczecinem. Pociągi pasażerskie zlecane przez samorząd województwa dolnośląskiego obsługuje wg umowy na lata 2020–2030 kontrolowana przez Skarb państwa spółka Polregio, w relacjach w ramach ciągu Wrocław Główny – Zielona Góra Główna przez Głogów.

Publiczny transport zbiorowy Ścinawa posiada komunikację miejską w ramach linii regionalnej Ścinawa – Lubin, z kilkunastoma przystankami rozlokowanymi średnicowo w całym mieście, w ciągu ulic: Wołowskiej, Lipowej, Kościuszki i Lubińskiej. Od 2021 roku trasę (nr 512) obsługuje autobusami miejskimi przedsiębiorstwo Dolnośląskie Linie Autobusowe. Linię współfinansują samorządy Ścinawy i sąsiedniej gminy wiejskiej Lubin. Przejazdy są bezpłatne dla pasażerów.

Przed 1990 r. trasę obsługiwało Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne z Legnicy, przejściowo również komercyjnie prywatni przewoźnicy drogowi (w tym sprywatyzowane PKS Lubin).

Nazwa thumb|left|Ścinawa wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w BerliniePruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”..

Nazwa miasta znana jest z dokumentów historycznych od początku XIII w. (1202 Stinay, 1203 Stinav, 1216 Stinau, 1248 Stinaw, 1260 Sciniauia)Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1980, s. 239.Heinz Stoob, Peter Johanek, Deutsches Städtebuch. Band 1, Schlesisches Stätebuch, Stuttgart 1995, s. 415.. W dokumentach łacińskich z II poł. XIII w., m.in. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) i Vita Sanctae Hedwigis, występuje forma Stinavia i StynaviaLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.„Monumenta Poloniae Historica”, Tom IV, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1884, „Vita Sanctae Hedwigis”, „Genealogia Sanctae Hedwigis” str. 649.. W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie StynauiaFranz Xaver Seppelt, „Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446”, Franz Goerlich, Breslau 1912. – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej.. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Stinavia.

Zapisy form zgermanizowanych znane są od XIV w. (1380 Stinow, Stehnaw, Steynaw, 1432 Steine, 1533 Steina, 1666 Steinau). Ostatecznie niemiecka nazwa urzędowa ustaliła się w postaci Steinau an der Oder.

W pruskim urzędowym dokumencie z 1750 roku wydanym języku polskim w Berlinie miasto wymienione jest pośród innych śląskich miejscowości jako Scinawa. Polską nazwę Ścinawa w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 28..

Nazwa być może wywodzi się ze staropolskiego ścień (gaj, zasłona). Oznaczałaby ona pierwotnie osadę położoną w lesie. Być może odnosiła się ona początkowo do rzeki i wtórnie została przeniesiona na osadę. Wywodzi się ją również od staropolskiego słowa ścinać i kojarzy z wykonywaniem kary śmierci przez ścinanie głów. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia nazwę miasta zanotowaną w dokumentach z 1235 roku Scinavia podając jej znaczenie „Gerichtstatte (von scina kopfen)” – „miejsce sądów (wykonywania dekapitacji)”.

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..

Historia

thumb|left|Mury miejskie w Ścinawie (XIV-XV) Pierwsza wzmianka o grodzie datowana jest na 1202 rok. Mowa jest tam o wsi będącej we władaniu klasztoru w Trzebnicy. Prawa miejskie Ścinawa otrzymała między rokiem 1248 a 1259 od księcia głogowskiego Konrada I. Ścinawa była w swej historii stolicą odrębnego samodzielnego księstwa piastowskiego. Władał nim Jan ścinawski, który kazał się tytułować „dziedzicem Królestwa Polskiego”. Miasto było wielokrotnie niszczone. W 1310 księstwo głogowskie zostało podzielone na cztery dzielnice: głogowską, żagańską, oleśnicką i ścinawską. W 1343 roku Kazimierz Wielki w bitwie z Luksemburgami o Wschowę zdobył Ścinawę, a następnie nakazał jej spalenie i zburzenie murów. Miasto zmieniało również często właścicieli. Początkowo władali nim książęta oleśniccy, którzy byli właścicielami Ścinawy kilkaset lat aż do wymarcia ostatniego potomka tejże linii. Od roku 1492 miasto przeszło na własność korony czeskiej.

Kres rozwojowi miasta przyniosła wojna trzydziestoletnia, podczas której Ścinawa została niemal doszczętnie zniszczona. 11 października 1633 roku doszło pod Ścinawą do bitwy wojsk cesarskich pod dowództwem księcia Albrechta von Wallensteina z wojskami szwedzkimi dowodzonymi przez von Thurna, zakończonej druzgocącą klęską tych ostatnich. Wojska Wallensteina zdobyły m.in. cały obóz oraz 16 dział. W XVIII wieku miasto splądrowali Szwedzi, a w latach 1740–1742 Ścinawa przeszła pod władanie Prus. Z biegiem lat Ścinawa stała się małym miasteczkiem znanym tylko z organizowanego tutaj jarmarku. Wielki pożar, który nawiedził miasto w 1834 roku, zniszczył liczne budynki w mieście, kolejny raz hamując rozwój miasta. thumb|Dworzec kolejowy w Ścinawie Ścinawa podniosła się gospodarczo dopiero pod koniec XIX wieku. Znaczenie miasta podkreślał fakt, że do roku 1932 Ścinawa była stolicą odrębnego powiatu, w składzie którego znajdowały się inne miejscowości posiadające wówczas prawa miejskie, jak Rudna czy Chobienia. Przeprowadzenie linii kolejowej w 1874 roku na trasie Wrocław – Głogów, a następnie w 1898 roku na trasie Rawicz – Legnica znacząco ożywiło gospodarkę miasta. Ścinawa połączona została bezpośrednią linią kolejową przez Krzelów oraz Górę Śląską z Lesznem, jednak po roku 1919, w związku ze zniszczeniem w czasie powstania wielkopolskiego mostu pod Lesznem na Kopanicy oraz wytyczeniem niemiecko-polskiej granicy państwowej, kolej docierała już tylko do Góry. Większego znaczenia nabrał także port na Odrze. Na terenie miasta funkcjonowała m.in. cukrownia, cegielnia, odlewnia żelaza, fabryka mydła, browar. alt=(do 2018 na Rynku, obecnie na parkingu nad Odrą)|lewo|mały|Czołg-pomnik T-34 w Ścinawie Upadek miasta spowodowała II wojna światowa, konkretnie zaś przejście frontu zimą 1945 r. Ścinawa została bowiem zamieniona w twierdzę stanowiącą silny punkt oporu niemieckich wojsk na Dolnym Śląsku. Na przedmieściach wybudowano wiele budowli obronnych, w tym ponad 60 schronów betonowych. Miasto broniła liczna armia złożona m.in. z adeptów Szkoły Podoficerskiej z Jawora, którzy dysponowali ponad 30 czołgami oraz znaczną ilością artylerii. Po ciężkich walkach 31 stycznia 1945 roku Ścinawa została zdobyta przez wojska radzieckie. Walki upamiętnia czołg T-34, który znajduje się na parkingu koło nadbrzeża Odry. To on jako pierwszy miał sforsować Odrę w 1945 roku. W wyniku działań wojennych miasto Ścinawa zostało zniszczone w 75%. Większość zabytkowych budynków w mieście legła w gruzach, m.in. ratusz, klasztor ojców bonifratrów, zamek, zabytkowe kamienice, pomniki czy budynki użyteczności publicznej.

W 1946 miejscowość została włączona do nowo powstałego województwa wrocławskiego na terenie powojennej Polski, a jego niemieckojęzyczni mieszkańcy wysiedleni do Niemiec. W następnych dziesięcioleciach ciężko zniszczoną Ścinawę częściowo odbudowano i rozbudowano. W latach 60. XX w. wybudowano nowy ratusz oraz nową pierzeję rynkową w stylu socjalistycznym. Mimo tego do dziś pozostały w centrum puste place po niegdyś istniejących budowlach. Po wojnie powstały nowe osiedla mieszkaniowe, ośrodek zdrowia, liczne firmy. W latach 1945–1975 miasto należało do województwa wrocławskiego, w latach 1975–1998 należało do województwa legnickiego, a od 1998 roku należy do powiatu lubińskiego województwa dolnośląskiego.

Podczas powodzi 21 maja 2010 zalane zostały liczne domy w Ścinawie.

Zabytki thumb|left|Wieża ratusza (XV w.) thumb|Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Ścinawie alt=Wieża Ciśnień|thumb|Wieża Ciśnień w Ścinawie – rok budowy 1874 r. thumb|Cmentarz żydowski Podczas II wojny światowej wiele ważnych budowli miasta uległo zniszczeniu, m.in. ratusz, zabytkowe kamieniczki, kościoły, klasztor oraz zamek. Mimo to na terenie Ścinawy zachowało się kilka zabytków.

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: układ urbanistyczny starego miasta, z 1215 r. ruiny zamku kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża – najcenniejszy zabytek Ścinawy; wzmiankowany w 1209 roku. Poważnej przebudowie uległ w XV wieku. Kościół murowany z cegły gotyckiej, trzynawowy, typu halowego, z wydłużonym prezbiterium. Do wykonania dekoracji użyto piaskowca. W zachodniej części budowli dominuje potężna, czworoboczna wieża, w górnej części przechodzi ona w ośmiobok. Góra nakryta ośmiobocznym hełmem zakończonym figurą krzyża. Wewnątrz zachowały się dwa nagrobki kobiet pochodzące z 1595 i 1605 roku. Nagrobki te posiadają bogate zdobienia cmentarz żydowski, z poł. XIX w., ul. Młynarska mury miejskie, fragmenty pochodzą z XIV-XV wieku. Dawniej posiadały one dwie bramy: Bramę Odrzańską i Bramę Głogowską. W XV wieku bramy te zostały powiększone o dwie furty: Starą i Łazienną. Mury, które od XIX wieku były sukcesywnie rozbierane i przeznaczane na materiał budulcowy, obecnie zachowały się w niewielkim fragmencie w zachodniej części miasta. Zbudowane są one z cegły typu gotyckiego. W niektórych miejscach są widoczne ślady dawnej fosy wieża ratusza, z XV w.; ostatni ścinawski ratusz został znacznie przebudowany w XIX wieku. Podczas II wojny światowej został poważnie zniszczony i do naszych czasów zachowała się tylko monumentalna, czworoboczna wieża, która w górnych partiach staje się ośmioboczną. Wieża ta nakryta jest stożkowatym hełmem. Do wieży ratuszowej dobudowany jest nowy budynek, w którym mieści się obecnie Urząd Miasta i Gminy Ścinawa

zespół dworca i stacji kolejowej, z lat 1874–1900 – z drugiej połowy XIX wieku wraz z całym zespołem urządzeń i budynków: dworzec wieża ciśnień – rok budowy 1874 r. budka dróżnika nastawnia parterowe rampy kolejowe dwa budynki mieszkalno-biurowe magazyn i WC dom, ul. Głogowska 8/10, z początku XX w. szkoła, ul. Kościuszki 1, z 1903 r. budynek sanitariatów domy, ul. Szeroka 14, 26, z XIX/XX w. domy, ul.Jana Pawła II 8, 17, z XIX/XX w. inne zabytki: kamienice; część ścinawskiej starówki przetrwała wojnę, jednak jest to niewielki fragment dawnego zespołu staromiejskiego. Większość zachowanych kamienic w centrum miasta pochodzi z końca XIX i początku XX wieku. mosty na Odrze – drogowy i kolejowy.

Gospodarka