Hiperinflacja w Republice Weimarskiej – okres hiperinflacji w Rzeszy Niemieckiej w latach 1919–1923.
Inflacja w niemieckiej gospodarce narastała łagodnie już podczas I wojny światowej. Na przełomie 1919/1920 wzrost cen zaczął gwałtownie przyspieszać, jednak sytuacja ustabilizowała się na wiosnę 1920. Latem 1921 r. inflacja ponownie nabrała przyspieszenia, by rok później – w 1922 – przerodzić się w hiperinflację. Najwyższa miesięczna stopa hiperinflacji niemieckiej wyniosła 29 525,71%, co jest trzecim najwyższym wynikiem w historii po stopie hiperinflacji w Serbii (1992–1994) – 309 tys. % i Węgrzech (1945–1946) – 1,295 × 1016 % (12,95 biliarda).
W okresie międzywojennym przyczyn hiperinflacji upatrywano w: deprecjacji marki przekładającej się na wzrost cen i płac prowadzącego do emisji dodatkowego pieniądza (teoria bilansu płatniczego), nadmiernej emisji pieniądza w celu pokrycia deficytów budżetowych wynikających z potrzeby finansowania I wojny światowej, powojennej odbudowy gospodarki oraz spłat reparacji wojennych (ilościowa teoria pieniądza).
W okresie powojennym sformułowano trzecią teorię, wg której zarówno emisja dodatkowego pieniądza, jak i ujemny bilans płatniczy były symptomami inflacji, a nie jej przyczynami – źródeł inflacji upatrywano w stale rosnących kosztach produkcji, w szczególności w podwyżkach płac. thumb|Tapetowanie banknotami o nominale 1 marki było tańsze niż tapetami, 1923
Zjawisko hiperinflacji Literatura przedmiotu nie wypracowała jednoznacznej klasyfikacji inflacji ze względu na wzrost cen i tempo w jakim się on odbywa. W przypadku hiperinflacji często przyjmuje się definicję zaproponowaną w 1956 r. przez amerykańskiego ekonomistę – hiperinflacja występuje wtedy kiedy miesięczna stopa inflacji przekracza 50% a kończy się w miesiącu poprzedzającym spadek inflacji poniżej 50% na okres co najmniej jednego roku. Miesięcznej stopie 50% odpowiada stopa roczna ok. 13 000%.
Przyczyny hiperinflacji w Niemczech W okresie międzywojennym zjawisko hiperinflacji niemieckiej tłumaczyły dwie teorie ekonomiczne: teoria bilansu płatniczego i ilościowa teoria pieniądza.
Teoria bilansu płatniczego Według zwolenników teorii bilansu płatniczego (m.in. ReichsbankAnaliza tajnej korespondencji Reichsbanku z Kancelarią Rzeszy z okresu wojny wykazała, że wg Reichsbanku głównym zagrożeniem dla stabilności waluty była jednak ekspansywna polityka fiskalna i stale narastający dług publiczny. Rząd był wzywany do konsolidacji finansów publicznych po wojnie, poprzez cięcia wydatków i zapewnienie odpowiedniej bazy dochodów, by sfinansować rosnące odsetki od zaciągniętych kredytów oraz renty dla weteranów wojennych i rodzin poległych. Jednocześnie bank ostrzegał, że ewentualne reparacje na rzecz zwycięskich Niemiec nie wystarczą do całkowitej spłaty niemieckich długów. Po wojnie zaś Reichsbank wielokrotnie wskazywał na monetarystyczne źródła deprecjacji marki i wzywał rząd do restrykcyjnej polityki fiskalnej. Swoje stanowisko przedstawiał rządowi m.in. w utajnionych załącznikach do regularnych raportów rocznych – np. w dokumencie z 31 marca 1919 stwierdzono, że źródłem deprecjacji marki obok niepewnej sytuacji politycznej w Niemczech i zagranicą była niemiecka polityka fiskalna i rosnąca ilość pieniądza w gospodarce. Bank groził nawet rządowi, że zaprzestanie emisji dodatkowego pieniądza, co jednak, wobec pełnej zależności banku od ministerstwa skarbu, nie pociągnęło za sobą żadnych reform ze strony rządu. Patrz , ekonomiści niemieccy, np. Helfferich, 1923; Moritz Bonn, ekonomista amerykański ) przyczyn hiperinflacji należało upatrywać w ujemnym bilansie płatniczym i zachowaniu kursu walutowego – deprecjacji marki.
Ujemny bilans płatniczy po zakończeniu wojny oznaczał odpływ pieniądza z kraju. Według Karla Helffericha – sekretarza stanu w Ministerstwie Skarbu (1915) odpowiedzialnego za finansowanie wojny, późniejszego wicekanclerza w rządzie Theobalda von Bethmanna Hollwega – deficyt na rachunku płatniczym związany był z trudnościami Niemiec w pozyskaniu kredytów zagranicznych, koniecznością importu coraz droższych surowców, a ponadto stale rósł wskutek płatności na rzecz Belgii i Francji – spłat 132 miliardów marek w złocie reparacji wojennych nałożonych na Niemcy w 1921 r. i innych obciążeń wynikających z postanowień traktatu wersalskiegoPodpisany w czerwcu 1919 Traktat wersalski nie precyzował kwot reparacji, odkładając ich wyliczenie na 1921 r. – patrz Latem 1920 r. alianci doszli do porozumienia w sprawie podziału reparacji – Francja miała otrzymać 52%, Wielka Brytania 22%, Włochy 10%, Belgia 8% a pozostałe 8% Serbia i Rumunia. Ustalenie wysokości odszkodowań wojennych zajęło ponad rok. Ostateczne porozumienie w tej sprawie zawarto w maju 1921 w Londynie. Niemcy miały zapłacić 132 miliardy marek w złocie rozłożone na miesięczne raty w wysokości 50 milionów – patrz Kwota reparacji była nierealistycznie wysoka głównie dzięki staraniom Francji, która przy pomocy reparacji dążyła do ograniczenia wzrostu potęgi gospodarczej Niemiec, których rewanżyzmu obawiała się przez cały okres międzywojenny. Mimo początkowej determinacji francuskiej by reparacje natychmiast wyegzekwować (okupacja zagłębia Ruhry w styczniu 1923), zostały one ostatecznie spłacone dopiero w 2010 roku. Patrz Oprócz środków na spłatę reparacji wojennych, Niemcy musiały wygospodarować 37 milionów miesięcznie by sprostać innym zobowiązaniom zagranicznym. Ponadto budżet był obciążony dodatkowymi płatnościami w wysokości 26% przychodów z eksportu, a także przejęciem odpowiedzialności finansowej za francusko-belgijską okupację Nadrenii – patrz . Ujemny bilans płatniczy doprowadził do deprecjacji waluty, co z kolei wywołało wzrost cen – inflację i wzrost płac, i w efekcie doprowadziło do niedoboru pieniądza na rynku. Wobec takiej sytuacji, Helfferich uważał, że Reichsbank był zmuszony do emisji dodatkowego pieniądza, by zapewnić obsługę transakcji po wyższych cenach – sprostać rosnącemu popytowi na pieniądz i nie dopuścić do zapaści gospodarczej. Helfferich mówił: Jednocześnie Helfferich podkreślał, że deprecjacja waluty zachodziła w dużo szybszym tempie niż przyrost ilości pieniądza w obiegu, wnioskując z tego, że emisja pieniądza nie mogła doprowadzić do spadku wartości marki.
Zwolennicy teorii bilansu płatniczego winą za hiperinflację obarczali aliantów – co przemawiało do nacjonalistycznie nastawionych mas. Ponadto politycy i prasa o deprecjację waluty oskarżała spekulantów.
Ilościowa teoria pieniądza Natomiast według ekonomistów popierających ilościową teorię pieniądza, hiperinflacja była spowodowana nadmierną emisją pieniądza w celu pokrycia rosnących deficytów budżetowych (Walter Eucken, 1923; Ludwig von Mises, 1922; ; Bresciani-Turroni, 1937; , 1930).
Podaż pieniądza w Rzeszy zaczęła rosnąć już z wybuchem I wojny światowej – koszty wysiłku wojennego finansowano przede wszystkim poprzez emisję papierów dłużnych, które wobec zawieszenia wymienialności marki na złoto stały się nowym pokryciem waluty niemieckiej – Reichsbank dokonywał monetyzacji niemieckiego długu publicznego – skupował weksle skarbowe na otwartym rynku, udzielając w ten sposób pożyczek rządowi na pokrycie deficytu. Po przegranej wojnie podaż pieniądza nadal rosła by zaspokoić rządowe zapotrzebowanie na środki finansowe, co doprowadziło do deprecjacji waluty niemieckiej i osłabienia siły nabywczej.
Chronologia wydarzeń thumb|upright=2.2|Hiperinflacja w Niemczech: kurs złotej marki do marki papierowej, 1918–1924 Proces deprecjacji waluty niemieckiej przebiegał nierównomiernie. W 1913 r., przed wybuchem I wojny światowej, kurs dolara amerykańskiego do marki niemieckiej, brytyjskiego szylinga, francuskiego franka czy włoskiego lira utrzymywał się na podobnym poziomie. W latach 1914–1918 kurs marki spadł o połowę, a do sierpnia 1919 marka ponownie straciła połowę swojej wartości. Podczas negocjacji pokojowych (18 stycznia 1919 – 21 stycznia 1920) deprecjacja marki nabrała przyspieszenia – w lutym 1920 wartość marki spadła do jednej czterdziestej jej wartości przedwojennej. Po okresie kilkunastomiesięcznej stabilizacji – we wrześniu 1921 jedna marka była warta mniej niż jeden cent amerykański, w czerwcu 1922 za markę płacono już tylko ⅓ centa amerykańskiego. Wartość marki spadała odtąd w przyspieszającym tempie. W listopadzie 1923 jedna marka papierowa warta była jedną bilionową złotej marki z 1914 – za 1 dolara amerykańskiego płacono 4,2 biliona marek (4,2 × 1012)W literaturze anglojęzycznej stosowana jest tzw. krótka skala wg której 1 000 000 000 000 = 1012 to trylion..
I wojna światowa 31 lipca 1914 Reichsbank zawiesił samozwańczo wymienialność na złoto w swoich placówkach – w przededniu wojny obywatele niemieccy wymienili w filiach banku ok. 100 milionów marek, a rezerwy bankowe kruszcu były na wyczerpaniu. 4 sierpnia 1914 wymienialność została zawieszona ustawowo. Jednocześnie stworzono nowe możliwości zwiększania podaży pieniądza poprzez zniesienie wymogu pokrycia marki w złocie (ustawowo nie mniej niż 1/3 banknotów w obiegu musiała mieć pokrycie w złocie a reszta w trzymiesięcznych wekslach gwarantowanychPatrz §. 17 niemieckiego Prawa Bankowego z 1875; ) – nowym pokryciem waluty mogły być odtąd trzymiesięczne papiery dłużne Rzeszy. Ponadto kasy pożyczkowe (niem. Darlehnskassen), które udzielały kredytów lombardowych pod zabezpieczenie państwowymi papierami dłużnymi, mogły wprowadzać do obiegu jako oficjalny środek płatniczy tzw. Darlehnskassenscheine, które Reichsbank wymieniał na banknoty.
Pierwsze sześć dni mobilizacji na początku wojny wymagało zapewnienia finansowania w wysokości 750 milionów marek, co pomimo pełnowymiarowej pracy mennic przyczyniło się do niedoboru pieniądza o nominałach mniejszych niż 5 marek. Wówczas miasta, gminy, a nawet przedsiębiorstwa rozpoczęły, za cichym przyzwoleniem rządu, emisję własnych pieniędzy (niem. Notgeld) o nominałach 50 fenigów oraz 1, 2, 3 i 5 marek. Kiedy zaczęło brakować niezbędnych do produkcji bilonu miedzi i niklu, monety o nominale niższym niż 10 fenigów zaczęto bić z żelaza, cynku i aluminium. Jednak emisje te nie zaspokoiły popytu na drobne, ponieważ zarówno gospodarstwa domowe, jak i urzędy gromadziły bilon miedziany, by pokrywać swoje zobowiązania. Doprowadziło to do kolejnej emisji pieniądza komunalnego w 1915–1916. Jednocześnie w obozach dla internowanych jeńców wojennych wprowadzono specjalny pieniądz obozowy (niem. Lagergeld). Ponadto w 1916 r. wycofano z obiegu srebrne i złote monety w celu przetopienia ich na metal przemysłowy, a część środków gromadzono by uregulować płatności za towary importowane – jako rekompensatę na rynek wypuszczono pieniądz papierowy. Ponadto w okresie, kiedy produkcja krajowa była nastawiona na potrzeby wojny, na rynku wewnętrznym zaczęło brakować wielu towarów pierwszej potrzeby, co powodowało wzrost ich cen. W 1917 r. wzrost cen przewyższył wzrost płac nominalnych – płace realne zaczęły spadać. W 1918 r. płace realne zaczęły wzrastać a popyt cywilny nie mógł jednak zostać zaspokojony ze względu na panujące niedobory.
Stale rosnące koszty wysiłku wojennego – w sumie 164 miliardy marek (164 × 109)Uwzględniając deprecjację marki było to 110 miliardów przedwojennych, patrz Fergusson, s. 8. – finansowano przede wszystkim poprzez emisję papierów dłużnych: obligacji skarbowych (97 miliardów marek) – np. obligacji wojennych (niem. Kriegsanleihen), weksli skarbowych (niem. Schatzwechsel), przekazów skarbowych (niem. Schatzanweisungen) itp. (57 miliardów marek), a w mniejszym stopniu poprzez zwiększanie opodatkowania (10 miliardów marek). Za reformą systemu podatkowego i podwyższeniem podatków opowiadał się Adolph Wagner, natomiast Karl Helfferich, ówczesny sekretarz stanu w Urzędzie Skarbu Rzeszy (niem. ), popierał politykę zadłużania. Jak sugerował Helferrich w swoim przemówieniu przed Reichstagiem w 1915 r., wykup obligacji wojennych po zwycięskiej wojnie mógł być finansowany z reparacji wojennych uzyskanych przez Niemcy od przegranych: