Pyskowice (niem. Peiskretscham) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie gliwickim.
Według danych z 2018 r. miasto miało 16 717 mieszkańców, w 2019 r. 16 618 mieszkańców.
Położenie Miasto Pyskowice jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w zachodniej części województwa śląskiego, i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), w północnej części powiatu gliwickiego na Wyżynie Katowickiej, nad rzeką Dramą. Historycznie leży na Górnym Śląsku.
Miasto sąsiaduje z miastem: Gliwice oraz gminami: Rudziniec, Toszek, (powiat gliwicki) Zbrosławice (powiat tarnogórski)
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.
Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 30,89 km². Miasto stanowi 4,69% powierzchni powiatu.
Według danych z 2002 r. Pyskowice mają obszar 31,14 km², w tym: użytki rolne 61%, użytki leśne 6%.
Dzielnice W skład Pyskowic wchodzą 4 dzielnice: Czerwionka (od 31 grudnia 1964) Dzierżno (od 31 grudnia 1959) Mikuszowina (od 15 marca 1984) Zaolszany W latach 50-70 planowano budowę nowego miasta-sypialni dla zachodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, (podobną rolę miały pełnić Nowe Tychy na wschodzie GOP). Miały to być "Nowe Pyskowice", czyli ogromna, dodatkowa dzielnica mieszkalna na którą składać miało się kilka osiedli mieszkaniowych o wysokiej zabudowie, ulokowanych w północnej części miasta, wzdłuż alei Dworcowej i skomunikowanych dworcem kolejowym Pyskowice Miasto. Budowa osiedla była powiązana z planem deglomeracji GOP, finalnie nie została ukończona.
Demografia Dane z 31 grudnia 2012 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 18 704 100 9697 51,8 9007 48,2Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 605,5 313,9 291,6
Piramida wieku mieszkańców Pyskowic w 2014 r.: 396x396px dane z roku 2014. Aktualne dane znajdziesz na stronie internetowej miasta.
Nazwa thumb|left|Dokument pruski z 1750 roku Nazwa patronimiczna pochodząca od nazwy osobowej PyskK. Rymut, Nazwy miast Polski, Ossolineum 1987, s. 198..
W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w formie PiscowitzLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J.W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889..
Wymienione również jako Piskowicze (1495). W polskojęzycznym dokumencie pruskim z 1750 miejscowość jest określona jako Preyskretczam
W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 r. we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod polską nazwą Piskowice oraz niemiecką Peiskretscham. Statystyczny opis Prus z 1837 r. wymienia dwie nazwy – Peiskretscham oraz PiskowicoL. Freiherrn: Der Preußische Staat in allen seinen Beziehungen (...) Dritter Band. Berlin: Verlag von’August Hirschwald, 1837, s. 140.. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 r. notuje miejscowość we fragmencie „Der Name hiestiger Stadt ist in deutscher Sprache „Peiskretscham”, in polnischer „Pyskowice” und in lateinischer Pasqua, Urbs pasquotiensis”, czyli w języku polskim „Nazwa miasta w języku niemieckim brzmi „Peiskretscham”, w polskim „Pyskowice” i po łacinie Pasqua, Urbs pasquotiensis”. Polską nazwę Pyskowice w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 r. wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej, Głogówek 1847, s. 30..
Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().
Historia thumb|Krzyż Golgoty Wschodu przy parafii Nawrócenia św. Pawła Apostoła thumb|Dowód wdzięczności Janowi Pawłowi II – parafia Nawrócenia św. Pawła Apostoła thumb|Budynek starego szpitala Pyskowice są jednym z najstarszych miast Górnego Śląska. Pierwsze zachowane dokumenty wskazują na 1256 r. i postać wrocławskiego biskupa Tomasza, który w dokumentach wymienienia braci „Lutozat” i „Lonek”, potomków „Pisca”. Bracia zwracają się do biskupa o pomoc w utrzymaniu zbudowanego przez nich kościoła. Biskup, pozytywnie rozpatrzył wniosek i nałożył na rzecz kościoła pod wezwaniem św. Pawła w „Piscowiczych” dziesięcinę z kilku sąsiednich wsi. Dokument ten pozwala przypuszczać, że nazwa miejscowości pochodzi od „Pisca”, być może założyciela osady. Za tym, że osada istniała wcześniej, może przemawiać fakt uczynienia z niej siedziby parafii.
.
Słowo „miasto” przy niemieckiej nazwie „Pyzenkreczem” spotykamy w 1327 r., w tekście hołdu lennego złożony przez księcia Władysława Bytomskiego (1277–1352) na rzecz Jana Luksemburskiego: „My Władysław, książę kozielski, ogłaszamy i donosimy wszystkim treścią niniejszego pisma, że jesteśmy księciem i wasalem Wielmożnego Pana Naszego Jana, Najjaśniejszego Króla Czech i Polski oraz hrabiego Luksemburga. Od niego będziemy chcieć przyjąć w lenno księstwo nasze kozielskie ze znajdującymi się w nim miastami: Koźlem, Bytomiem, Pyskowicami oraz grodami Toszkiem i Sławięcicami...”Johannes Chrząszcz, Historia Miasta Pyskowice i Toszek. Urząd Miasta Pyskowice 1994, s. 42.
Pyskowice były miastem książęcym w latach 1327 do 1532 r., tj. do śmierci księcia opolskiego Jana II Dobrego. Po jego śmierci jako lenno przeszły w ręce rodu Habsburgów. Przy tej okazji sporządzono urbariusz (księgę wieczystą), która zawiera informacje o ustroju urbanistycznym miasta liczącego 34 domy przy rynku, a przy otaczających go uliczkach – 63. Domy były nieduże, drewniane i kryte słomą lub sitowiem. Działki, na których je wzniesiono, były również nieduże i bardzo wąskie. Miasto otoczone było wałem ziemnym i fosą napełnioną wodą z Dramy. W mury obronne były wbudowane dwie bramy: toszecka i tarnogórska.
Plan miasta był zwyczajowy dla rozwiązań średniowiecznych, gdzie na środku rynku znajdował się ratusz, który we wczesnym okresie miał być budowlą drewnianą. Kościół i cmentarz usytuowano bliżej wałów obronnych. Władzę w mieście, w imieniu księcia, sprawował wójt z ławą miejską. Mieszczanie, obok rolnictwa trudnili się rzemiosłem. Dokumenty miejskie podają, iż na początku XV w. istniały w Pyskowicach cechy: szewców, krawców, piekarzy, rzeźników i stolarzy. Miasto liczyło w tym czasie około 500 mieszkańców.
W Pyskowicach odbywały się dwa jarmarki w ciągu roku: na św. Stanisława (7 maja) i na św. Mikołaja (6 grudnia).
W latach 1430 i 1433 Pyskowice zostały ograbione i spustoszone przez wojska husyckie. Wśród godnych podkreślenia budowli wzniesionych po wojnach husyckich, należy wymienić kościół św. Stanisława przy toszeckiej bramie wjazdowej, a przy nim szpital.
W okresie wojny 30-letniej. w 1622 r. spłonął kościół parafialny, którego odbudowa trwała pięć lat. W latach dwudziestych XVII w. miasto splądrowały walczące wojska, a w 1642 r. w okresie potopu szwedzkiego Pyskowice zdobyły wojska szwedzkie. XVIII w. z klęskami głodu, epidemiami i wojnami (II śląską i 7-letnią) wpłynął na zatrzymanie rozwój miasta. Pyskowice leżące w pobliżu dużych miast Górnego Śląska szybko odbudowały straty demograficzne, o czym świadczy liczba mieszkańców, która w 1787 r. wynosiła 1862.
Na przełomie XVIII i XIX w. powstał w mieście przemysł metalurgiczny oparty na węglu drzewnym. W mieście działały dwa hutnicze piece do wytopu surówki. Od 1808 r. Pyskowice utraciły status miasta prywatnego.
W 1822 r. w Pyskowicach wybuchło 11 pożarów, które doszczętnie zniszczyły miasto. W zgliszczach znalazła się połowa domów, ratusz, kościół, czteroletnia szkoła i spora część zabudowań gospodarczych. Plan odbudowy oparto na kształcie jaki Pyskowice miały w XIII w. Liczba mieszkańców Pyskowic w 1823 r. wynosiła już 2950 osób. W 1879 r. Pyskowice znalazły się na trasie linii kolejowej z Opola do Gliwic, a w ślad za tym stały się miejscem stacji rozrządowej w 1898 r. W tym okresie rozpoczęła się budowa osiedla dla kolejarzy i systematyczna modernizacja stacji kolejowej. Według niemieckiego spisu powszechnego w 1910 roku liczba mieszkańców Pyskowic wynosiła 5331 osób, z których 1597 zadeklarowało język polski jako ojczysty, a 3185 język niemiecki. Okres szybkiego rozwoju miasta zatrzymała I wojna światowa i wydarzenia po jej zakończeniu. W ramach plebiscytu w 1921 roku w Pyskowicach zdecydowana większość, bo 2503 głosów opowiedziało się za pozostaniem w Niemczech, a 895 za przyłączeniem do Polski. Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku Pyskowice pozostały w granicach Niemiec.
Na przełomie lat 20 i 30 XX w. nastąpił przestrzenny rozwój miasta. Sprzyjała temu parcelacja folwarku na Zaolszanach Wielkich. W rejonie obecnego placu Żwirki i Wigury i sąsiednich ulic budowano domy dla kolejarzy, a następnie dla górników i hutników pracujących poza Pyskowicami.
W czasie II wojny światowej Niemcy wycofując się wysadzili budynek szkoły podstawowej i jeden z budynków sąsiadujących z pocztą. Podczas II wojny światowej w styczniu 1945 r. miasto zajęła Armia Czerwona, która spaliła część zabudowy miejskiej. Następnie miasto przyłączono do Polski. W marcu 1945 r. Pyskowice przejęły władze polskie. Do końca lat 40 XX w. odbudowano spalone domy w rynku i sąsiednich ulicach, zachowując charakter zabytkowy. Na początku lat 50 XX w. zapadła decyzja budowy osiedla mieszkaniowego w północnej części miasta.
Kalendarium: 1256 – pierwsze wzmianki o wsi; 1260 – prawdopodobne otrzymanie praw miejskich (jako miasto wzmiankowane w 1327); 1281 – 1355 – przynależność do księstwa bytomskiego; 1338 – miasto padło ofiarą zarazy; 1355 – własność książąt cieszyńskich; 1414 – własność książąt oświęcimskich; 1430 i 1433 – rabunek przez husytów (Biedrzych ze Strażnicy); 1455 – przynależność do księstwa toszeckiego; 1484 – własność króla czeskiego Władysława Jagiellończyka, który sprzedał je Janowi Sokołowskiemu; 1497 – odkupienie księstwa toszeckiego przez książąt opolskich; 1532 – własność margrabiego brandenburskiego Jerzego Hohenzollerna; 1558 – własność rodziny Redernów; 1581 – ścięcie burmistrza Tomasza Czecha na rozkaz Rederna; 1626 – rabunek miasta przez wojska duńskie Mansfelda; 1627 – pożar miasta; 1637 – własność rodziny Kolowrat-Liebsteinsky; 1638 – własność rodziny Collonów; 1680 – pożar miasta; 1707 – własność rodziny Peterswaldskich; 1718 – własność rodziny Kotulińskich; 1759 – własność rodziny Wehner-Posadowskich; 1791 – własność rodziny Eichendorfów; 1797 – własność rodziny Gaszyńskich; 1808 – upaństwowienie miast prywatnych; 1822 – pożar miasta; 1841 – własność rodziny Guradze; 1879 – wybudowanie linii kolejowej Opole–Bytom; 1890 – proboszczem został ks. Jan Piotr Chrząszcz (1857–1928); 1913 – otwarcie pierwszej linii kolei piaskowej przedsiębiorstwa Gewerkschaft Altenberg II und Peiskretscham; 1921 – podczas plebiscytu 2/3 ludności głosowało za przynależnością do Niemiec; 22 stycznia 1945 – wkroczenie Armii Czerwonej do miasta; 1951 – decyzja Prezydium Rządu o rozbudowie Pyskowic do 70 tys. ludności; 1959 – włączenie wsi Dzierżno do Pyskowic; 4 grudnia 1964 – otwarcie linii kolejowej nr 198 do Pyskowic Miasta; 2 kwietnia 2000 – zamknięcie linii kolejowej nr 198 dla ruchu pasażerskiego do Pyskowic Miasta; 1 czerwca 2004 – likwidacja linii kolejowej nr 198; 2023 – likwidacja linii kolei piaskowych nr 301.
Architektura thumb|Groty skalne przy kościele św. Mikołaja thumb|Cmentarz żydowski w Pyskowicach thumb|Skansen kolejowy w Pyskowicach