Kazimierz Sosnkowski (ur. w Warszawie, zm. 11 października 1969 w Arundel) – polski wojskowy, polityk, dyplomata, działacz niepodległościowy i sportowy, generał broni Wojska Polskiego, czołowa postać emigracji polskiej podczas II wojny światowej. Członek PPS i jej Organizacji Bojowej, założyciel Związku Walki Czynnej, szef sztabu I Brygady Legionów Polskich, wiceminister (1919–1920) i minister spraw wojskowych (1920–1924), przedstawiciel Polski w Lidze Narodów (1925), dowódca Frontu Południowego podczas kampanii wrześniowej, następca Prezydenta RP (1939, urzędu nie objął), minister bez teki w drugim rządzie emigracyjnym Sikorskiego (1939–1940), komendant główny Związku Walki Zbrojnej (1939–1941), Wódz Naczelny Polskich Sił Zbrojnych (1943–1944), przewodniczący Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju (od 8 listopada 1939)Lidia Barbara Paszkiewicz, Komitet dla Spraw Kraju. Zarys działalności Adama Ciołkosza w latach 1940–1942, w: Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty, Toruń, R. 2010, Zeszyt 1–2 (12–13), s. 159., członek władz Towarzystwa Rozwoju Ziem WschodnichMichał Kacprzak, Komitet do Spraw Szlachty Zagrodowej na Wschodzie Polski 1938–1939, w: Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica 78/2005, s. 93.. Uczestnik I i II wojny światowej oraz wojny polsko-bolszewickiej. Kawaler Orderu Orła Białego i Orderu Virtuti Militari II, IV i V klasy.
Życiorys Początki działalności polityczno-wojskowej Dzieciństwo i młodość Urodzony 19 listopada 1885 w Warszawie, był synem Józefa Bogdana (1832–1896) i Zofii z Drabińskich (1858–1938). Pochodził z rodziny szlacheckiej, wywodzącej z Podlasia, legitymującej się herbem Godziemba. Jego ojciec był inżynierem chemikiem, piastował funkcję kierownika w warszawskiej probierni. Był również z zamiłowania muzykiem i kompozytorem, dyrektorem Towarzystwa Muzycznego w Warszawie. Matka Kazimierza Sosnkowskiego również pochodziła z rodziny szlacheckiej, była córką właściciela folwarku Gintowce, znajdującego się na Żmudzi (niedaleko miasta Telsze). Początkowo, wraz z rodzicami, Sosnkowski mieszkał w Warszawie przy ulicy Rymarskiej (obecnie zachodnia część placu Bankowego).
Ojciec Sosnkowskiego nie prowadził żadnej działalności niepodległościowej, lecz Kazimierz został wychowany w patriotycznej atmosferze. W domu kultywowana była pamięć o jego stryjecznym dziadku, Ignacym Sosnkowskim (1790–1856), który był żołnierzem biorącym udział w wojnach napoleońskich oraz powstaniu listopadowym, odznaczonym krzyżem Virtuti Militari oraz Legią Honorową. Wspominano także pradziadka – Sylwestra Sosnkowskiego, który miał brać udział w insurekcji kościuszkowskiej. Za działaczkę niepodległościową uznawano Zofię Sosnkowską.
Kazimierz Sosnkowski miał brata Jerzego oraz siostry: Wandę i Stanisławę, która w 1905 poślubiła Adama Kowalskiego.
Po śmierci ojca, matka wychowywała go samodzielnie. Od 1896 uczęszczał do V klasycznego gimnazjum w Warszawie. Ukończył osiem klas tej szkoły. Podejrzewany przez władze carskie o przynależność do nielegalnego kółka samokształceniowego, otrzymał z zachowania niską ocenę dostateczną, przez co nie mógł uzyskać matury w Warszawie. Z tego powodu przeniósł się do Petersburga. Tam w październiku 1903 rozpoczął naukę w XII gimnazjum klasycznym. Maturę zdał ze złotym medalem, co było niemałym osiągnięciem dla ucznia, który do wspomnianej szkoły chodził jedynie przez rok.
Polska Partia Socjalistyczna Do Warszawy powrócił w 1904. Pierwotnie planował ponownie udać się do Petersburga, pragnąc rozpocząć tam studia na politechnice. Wkrótce jednak zrewidował te zamiary, ze względu na nastroje rewolucyjne panujące w Królestwie Polskim. Sosnkowski postanowił dostać się na wydział architektury Instytutu Politechnicznego w Warszawie, co mu się udało.
13 listopada 1904 wziął udział w manifestacji na warszawskim placu Grzybowskim, zorganizowanej przez Polską Partię Socjalistyczną w ramach protestów przeciwko przymusowemu wcielaniu Polaków do wojska rosyjskiego w związku z wojną z Japonią. Bojowcy PPS, ochraniający demonstrantów, starli się wówczas z carską policją i kozakami. Było to pierwsze od czasu powstania styczniowego starcie zbrojne z zaborcą. Pod wpływem tych wydarzeń, Sosnkowski postanowił wstąpić do PPS. Nie uczynił tego jednak dlatego, że partia ta głosiła hasła rewolucji proletariackiej, ale, jak sam później pisał, organizowała z bronią w ręku walkę o niepodległość.
Od początku 1905 rozpoczął aktywną działalność niepodległościową – w PPS funkcjonował pod pseudonimem Ryszard. Ze względu na strajk szkolny w Królestwie Polskim, szkoły średnie i wyższe zostały zamknięte, w tym także Instytut Politechniczny. To pozwoliło mu skupić się wyłącznie na aktywności w PPS – m.in. organizował w Niemczech i Austrii zbiórkę pieniężną na rzecz działalności rewolucyjnej PPS w Kongresówce. Wkrótce jego tropem ruszyła carska policja, co sprawiło, że musiał udać się do Galicji. Przez pewien czas mieszkał w Krakowie, gdzie próbował nawiązać kontakt z Józefem Piłsudskim – o jego działalności wiele słyszał już wcześniej, m.in. od Aleksandra Świętochowskiego, z którego synem, Ryszardem, się przyjaźnił.
W lutym 1906 Kazimierz Sosnkowski brał udział w VII zjeździe PPS we Lwowie. Podczas tego wydarzenia doszło do pierwszego spotkania z Piłsudskim. Postać ta wywarła na nim wielkie wrażenie. Jak sam pisał: Podczas zjazdu doszło do rozłamu w partii, z którego wyłoniły się dwie organizacje: PPS-Lewica i PPS-Frakcja Rewolucyjna – ta druga złożona z sympatyków Piłsudskiego, kładąca nacisk na antycarską działalność bojową. Sosnkowski opowiedział się po stronie Piłsudskiego i wstąpił do Organizacji Bojowej PPS (OB PPS). Po powrocie do Krakowa, obaj rewolucjoniści odbyli pierwszą, długą rozmowę, która stała się początkiem ich długoletniej współpracy politycznej i wojskowej, a także przyjaźni.
Wkrótce potem Sosnkowski trafił do tajnej „szkoły bojowej” w Krakowie, której formalnym komendantem był Władysław Jaxa-Rożen, jednak niezwykle ważną rolę odgrywał tam także Józef Piłsudski. Wszechstronny kurs (m.in. ćwiczeń w posługiwaniu się bronią, musztry, dywersji, czy walk ulicznych) trwał 6 tygodni. Po ukończeniu szkoły bojowej został skierowany przez Piłsudskiego na stanowisko zastępcy komendanta Okręgu Warszawskiego OB PPS. Sosnkowski miał rozbudować siły Okręgu, uważanego za najważniejszy w całej organizacji. Było to niezwykle odpowiedzialne zadanie, powierzone niedoświadczonemu dwudziestolatkowi, co świadczyło o ogromnym zaufaniu, jakim został obdarzony przez Piłsudskiego. Sosnkowskiemu udało się spełnić pokładane w nim nadzieje – w krótkim czasie wydatnie zwiększył siły OB PPS w Warszawie: z kilku tzw. „piątek bojowych” do kilkuset członków.
Od czerwca 1906 był już komendantem OB PPS Okręgu Warszawskiego. W lipcu tego roku, podczas konferencji Organizacji Bojowej, jego kandydatura została zaproponowana przez Piłsudskiego na członka Wydziału Bojowego PPS (ostatecznie wybrany został Józef Mirecki). Jako szef OB PPS Okręgu Warszawskiego, Sosnkowski odznaczał się znakomitym przygotowaniem i sprawnym kierowaniem wieloma akcjami bojowymi. Wśród nich były m.in. rozbicie 25 sklepów monopolowych w Warszawie (9 czerwca 1906), likwidacja szpiega Wiśniowskiego, zastrzelenie w Otwocku carskiego generała-gubernatora ds. policyjnych Andrieja Markgrafskiego (3 lipca 1906). Kierował też organizacją podczas tzw. krwawej środy 15 sierpnia 1906, kiedy to ataki bojowców na posterunki rosyjskiej policji spowodowały ich panikę i wycofanie głównych sił z Warszawy na kilka dni.
Zdekonspirowany jesienią 1906 i ścigany, Sosnkowski musiał opuścić Warszawę. Następnie został komendantem Organizacji Bojowej PPS Okręgu Radomskiego. Poza działalnością bojową, był już wówczas także „Okręgowcem” organizacji ogólnej w dziale organizacyjno-agitacyjnym, co wiązało się z obowiązkiem m.in. wygłaszania politycznych przemówień na wiecach i demonstracjach fabrycznych. To spowodowało kolejną dekonspirację. Sosnkowski został więc przeniesiony na stanowisko komendanta okręgu OB w Zagłębiu Dąbrowskim.
W styczniu 1907, ze względu na wygaszenie nastrojów rewolucyjnych, Sosnkowski podjął decyzję o wystąpieniu z Organizacji Bojowej PPS i wyjeździe do Szwajcarii, a następnie Włoch, gdzie próbował kontynuować studia. Od kwietnia 1907 pracował w bibliotece Uffizich we Florencji, chcąc studiować architekturę na politechnice w Mediolanie. Ze względu na problemy finansowe, ostatecznie we wrześniu 1907 trafił na wydział architektury Politechniki Lwowskiej. W tym samym czasie poślubił Stefanię Sobańską. We Lwowie prowadził kółka studenckie i tworzył szkołę Organizacji Bojowej PPS. W tym czasie używał pseudonimu Józef. Stopniowo odszedł od działalności politycznej i całkowicie skupił się na szkoleniu wojskowym.
Związek Walki Czynnej i Związek Strzelecki W 1908 przyszła na świat jedyna córka Kazimierza Sosnkowskiego i Stefanii z Sobańskich – Zofia.
W ostatnich dniach czerwca 1908 we lwowskim mieszkaniu Kazimierza Sosnkowskiego przy ul. Lenartowicza 12 odbyło się zebranie założycielskie Związku Walki Czynnej. Sam Sosnkowski wszedł wówczas do Rady Głównej Związku. Według Juliana Stachiewicza, był on pomysłodawcą utworzenia ZWC. Rzeczywistym przywódcą ZWC był jednak Piłsudski, a Sosnkowski pełnił obowiązki szefa sztabu. ZWC stał się zalążkiem ogólnopolskiego ruchu wojskowego i pod kierunkiem młodego Sosnkowskiego szybko rozwinął działalność. Sosnkowski w pełni identyfikował się z antyrosyjską koncepcją Piłsudskiego i przewidywał, że Kadry Związku w przyszłości wystąpią jako polska siła zbrojna przeciw caratowi. Adepci przechodzili regularne przeszkolenie, obejmujące m.in. wykłady z historii, geografii militarnej, naukę o fortyfikacjach i ćwiczenia praktyczne z bronią.
W 1910 był współzałożycielem Związku Strzeleckiego (używał wówczas pseudonimu Józef). W czerwcu 1912 został mianowany szefem sztabu Komendy Głównej ZWC (od tego czasu nazywany był przez swoich współpracowników Szefem) i zastępcą Komendanta Głównego, którą to funkcję pełnił Józef Piłsudski. Jak pisał Bogusław Miedziński:
Równolegle z działalnością w ZWC i Związku Strzeleckim, Sosnkowski kontynuował studia. Zadanie miał jednak utrudnione, ze względu na częste wyjazdy, również zagraniczne. Egzaminy końcowe zaplanowane były na jesień 1914, jednak jego edukację przerwał wybuch I wojny światowej.
I wojna światowa thumb|Kazimierz Sosnkowski w mundurze legionowym 1915 thumb|Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski 1915 thumb|Portret Kazimierza Sosnkowskiego autorstwa Leopolda Gottlieba z 1915 thumb|Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski podczas internowania w twierdzy magdeburskiej
Po wybuchu I wojny światowej, Sosnkowski koordynował mobilizację organizacji strzeleckich, zarządzoną nocą z 1 na 2 sierpnia 1914. Odprawił także pierwszy patrol strzelecki Władysława Beliny-Prażmowskiego, a także wymarsz Pierwszej Kompanii Kadrowej (6 sierpnia 1914). Oddział ten następnie został przekształcony w 1 pułk strzelców, potem w 1. pułk Legionów Polskich i w I Brygadę Legionów Polskich. Kazimierz Sosnkowski został zastępcą Komendanta, Józefa Piłsudskiego, jak również szefem jego sztabu.
Sosnkowski odznaczył się w szeregu walk. Kilkakrotnie z powodzeniem zastępował w dowodzeniu brygadą nieobecnego Piłsudskiego. Pierwszy taki przypadek miał miejsce w dniach 12–13 sierpnia 1914, kiedy pod Kielcami legioniści po raz pierwszy starli się z Rosjanami. Dzięki temu, 8 października Sosnkowski został awansowany na stopień podpułkownika. Kilka dni później (13–14 października), został wysłany przez Piłsudskiego na rozmowy z przedstawicielami niemieckiego wywiadu wojskowego (m.in. z pułkownikiem Erichem Ludendorffem). Był także łącznikiem Komendanta z Naczelnym Dowództwem wojsk austro-węgierskich znajdującym się w Cieszynie.