Rudy (też: Rudy Wielkie, Rudy Raciborskie; niem. Rudy, Groß RaudenRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ().) – wieś w Polsce, na Górnym Śląsku w województwie śląskim, w powiecie raciborskim, w gminie Kuźnia RaciborskaRozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()..

W latach 1973–1977 miejscowość była siedzibą gminy Rudy.

Nazwa Ewolucja zapisów nazwy wsi Rudy przebiegała następująco: 1258 – Wladislaw, 1264 – Ruda, 1295 w kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) miejscowość wymieniona jest jako RudaLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.. 1391 – Rudden – wariant niemiecki (czyt. Ruden), 1408 – Rawden, Rawdin – wariant niemiecki (czyt. Rauden), 1420 – Rauda (czyt. Ruda), 1475 w łacińskich statutach Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w formie RudaFranz Xaver Seppelt, Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446, Franz Goerlich, Breslau 1912, s. 19 oraz 97. – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej.. II poł. XV w. – Rauden pocz. XVI w. – Raudten, Rauden – warianty niemieckie (oba czyt. Rauden) 1613 w dziele Silesiographia autorstwa Mikołaja Henela z Prudnika miejscowość wymieniona pod łacińską nazwą: Raudense monasterium. XVIII w. – Rauden, Rudy, Groß Rauden, 1830 – Rudeo (błąd pisarza lub zapis uszkodzony) 1888 – Ruda, 1918-1945 – Rudy, Groß Rauden, od 1945 – Rudy (Rudy Wielkie, urzędowo, następnie potocznie: Rudy Raciborskie, obecnie Rudy).

Geografia Rudy położone są w dolnym biegu rzeki Rudy, która z kolei jest dopływem górnej Odry. Zlokalizować je można na styku Płaskowyżu Rybnickiego i Kotliny Raciborskiej. W południowej części Rud, na granicy z Rybnikiem, znajduje się najwyższy punkt sięgający 271 m n.p.m. Początkowo okoliczne tereny były mocno zalesione a drzewostan stanowiły buki, dęby, sosny, świerki i jodły. W XVIII wieku wytrzebiono jednak niemal zupełnie buki i dęby, a zanieczyszczenie środowiska spowodowało zanik jodły, którą zastąpiono modrzewiami i innymi gatunkami liściastymi. Lasy w Rudach obfitują także w zwierzynę płową, czarną i drobną.

Klimat Rud jest ciepły, a okres wegetacyjny trwa 224 dni. Gleby są w większości nieurodzajne i powstały na bazie utworów polodowcowych: gliny, piasków i iłów. Natomiast gleby bielicowe właściwe, rdzawe i murszowate zajmują ok. 66% powierzchni. W dolinie rzecznej występują również nadające się pod gospodarkę łąkową mady piaszczyste.

Przysiółki Przysiółkami wsi są: thumb|Przyroda na terenie Rud Biały Dwór – dawny folwark cysterski z końca XIII wieku; Brantołka – dawna osada fabryczna założona przez cystersów w XVI wieku, funkcjonowały tam najpierw fryszerki i kuźnica, a później fabryka drutu i huta; Kolonia Renerowska – powstała na początku XIX w. przy drodze do Jankowic; Paproć – kolonia fabryczna zbudowana przez cystersów przy drodze do Rybnika; Podbiała Przerycie – kolonia fabryczna założona przez cystersów; Szybki – kolonia górnicza założona przez cystersów na południe od Rud, na skraju lasu zwanego Buk, miejsce wydobywania rudy darniowej.

Historia Historia Rud sięga I poł. XIII wieku. Wtedy miała tu powstać pierwsza fundacja klasztorna, która w 1228 roku otrzymała obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Prawdopodobnie jednak datowanie to jest zbyt wczesne i faktycznie można je przesunąć na ok. 1237 rok. Pierwszy klasztor nie przetrwał w związku z najazdem tatarskim w 1241 roku. Z początkiem II połowy XIII wieku cystersi z Jędrzejowa przybyli tu jednak ponownie i w 1252 roku zaczęli budowę klasztoru, który zasiedlili w 1255 roku. Znany jest też dokument fundacji klasztoru z 21 października 1258 roku wydany przez Władysława Opolskiego i potwierdzony 16 lat później przez papieża Grzegorza X.

Cystersi szybko rozwijali miejscową gospodarkę i osadnictwo. Zajmowali się: górnictwem, hutnictwem, sadownictwem, leśnictwem i bartnictwem. W okolicy Rud wybudowali stawy rybne, które zaopatrywały zarówno klasztor, jak i okoliczne wioski. Hodowali także owce, trzodę i bydło.

Kolejny szybki wzrost znaczenia klasztoru rudzkiego przyniosły XVII wiek i rządy opata Andrzeja Emanuela Pospela. Klasztor założył wówczas kuźnicę, dwie fryszerki i fabrykę drutu. W 1710 powstała w Rudach huta potażu, a w 1725 założono tu kuźnicę miedzi.

W 1810 roku władze pruskie dokonały kasaty klasztoru, a w jego budynkach powstał szpital wojskowy, który funkcjonował tu w latach 1813–1814.

We wsi niemiecki etnograf Julius Roger zbierał pieśni ludowe Górnego Śląska do swojej książki Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką wydanej we Wrocławiu w 1863 roku. Dwadzieścia pięć pieśni z tego zbioru pochodzących z Rudy przetłumaczył Hoffman von Fallersleben w opublikowanym w Kassel w 1865 roku dwujęzycznym, polsko-niemieckim zbiorze pt. Ruda. Polnische Volkslieder der Oberschlesier. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje stosunki ludnościowe na terenie wsi – „Die Bevolkerung von dem eigentlichen Gross-Rauden besteht aus 195 Haushaltungen mit 1131 Seelen, zur halfte polnisch(...).”, czyli w tłumaczeniu na język polski „Populacja w Rudach w 195 gospodarstwach domowych wynosi 1131 dusz, z czego połowa jest polska (...)”.

Zabytki i atrakcje turystyczne thumb|Wnętrze zabytkowego kościoła wchodzącego w skład Pocysterskiego Zespołu Klasztorno-Pałacowego thumb|Pocysterski Zespół Klasztorno-Pałacowy w Rudach. thumb|Ołtarz z obrazem NMP w bocznej kaplicy w kościele przyklasztornym w Rudach (Raciborskich) Sanktuarium Matki Bożej Pokornej w Rudach Pocysterski Zespół Klasztorno-Pałacowy w Rudach siedziba księcia raciborskiego Zabytkowa Stacja Kolei Wąskotorowej Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich Leśniczówka Buk – Uroczysko Buk z domkiem myśliwskim to miejsce spotkań myśliwych. Otoczone starymi 150-letnimi bukami. W połowie XIX wieku księżniczka Wiktoria, córka królowej Anglii Wiktorii, posadziła tu lipę. Dzisiaj drzewo otoczone zostało kręgiem kamieni, na jednym z nich wyryto imię księżnej. Etnomuzeum Zaczarowana Chata Kościół pw. Św. Marii Magdaleny i cmentarz Komora Normobaryczna w Rudach

Szlaki turystyczne przechodzące przez Rudy: – Szlak Husarii Polskiej – Szlak Okrężny Wokół Gliwic Szlak Zabytków Techniki Szlak cysterski

Transport Drogowy thumb|Siedziba Lasów Państwowych i zabytkowa willa przy głównym rozjeździe w Rudach droga wojewódzka nr 425 (Bierawa – Kuźnia Raciborska – Rudy) droga wojewódzka nr 919 (Racibórz – Rudy – Sośnicowice) droga wojewódzka nr 920 (Rudy – Rybnik) droga wojewódzka nr 921 (Rudy – Przerycie – Knurów – Zabrze)

Rudy znajdują się w odległości ok. 13 km od autostrady A4 – węzeł Ostropa z drogą wojewódzką nr 408.

Droga wojewódzka nr 921 jest drogą dojazdową do autostrady A1 i prowadzi do węzła Knurów oddalonego od Rud o ok. 18 km.

Autobusowy Rudy są połączone komunikacją autobusową z: Rybnikiem ( Komunikacja Miejska Rybnik – linia 43) Gliwicami (PKS Gliwice i PKS Racibórz) Raciborzem (PKS Gliwice i PKS Racibórz) Kuźnią Raciborską (PKS Gliwice i PKS Racibórz)

Edukacja W Rudach znajduje się Zespół Szkół Ogólnokształcących, w którym mieszczą się szkoła podstawowa oraz gimnazjum (ul. Rogera). Przedszkole (ul. Raciborska) oraz Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy (czynny oficjalnie od września 2008) (ul. Dworcowa).

ZSO w Rudach w ramach programu Comenius prowadzi kontakty partnerskie oraz wymianę młodzieży i nauczycieli z kilkoma szkołami w Europie: Rendsburg (Schule Altstadt) Torrox Costa (Colegio Público Los Llanos) Southam (Southam Primary School) Bolatice (Základní škola Bolatice) Vierzon (College Prive Notre Dame)

Ludzie związani z Rudami thumb|Obelisk ku czci dra Juliusza Rogera

Zobacz też Pożar lasu koło Kuźni Raciborskiej (sierpień 1992) Cystersi Pocysterski Zespół Klasztorno-Pałacowy Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich

Przypisy

Bibliografia

M. Dyba, Legenda rudzkich cystersów, Wszechnica Górnośląska T. XII. J. Gorzelik, Dziedzictwo Górnośląskiego Baroku. Opactwo Cysterskie w Rudach Wielkich 1648-1810, Warszawa 2005. A. Morawetz, Denkmäler in Rauden, „Ratiborer Heimatblatt” 1927. A. Potthast, Geschichte der ahemaligen Zisterzienserabtei Rauden in Oberschlesien, Leobschütz 1858. R. Respondowski, Miasto i Gmina Kuźnia Raciborska. Katowice 1995. St. Rybant, Średniowieczne opactwo cystersów w Rudach, Wrocław 1977. H. Siedlaczek, Edukacja środowiskowa w Szkole Podstawowej w Rudach, „Wszechnica Górnośląska”, Katowice 1995, T. XI, s. 123–129. H. Siedlaczek, Rudy – Mała Wielka Ojczyzna, Żory 1999. Mieczysław Sufryd, Jerzy Winiewski, Opactwo cystersów w Rudach 1258-1810, Katowice 1987. G. Wawoczny, Rudy – miejsce magiczne. F. Wolnik, Matka Boska Rudzka. Dzieje Sanktuarium w Rudach Wielkich, Opole 1995. F. Wolnik, Służba Boża w Rudzkim Opactwie Cystersów, Opole 2006. A. Zamarska, Dzieje książąt raciborskich, Rybnik 2005. K. Tomasiak, Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Rudach w latach 1810–1924, Racibórz 2009.

Linki zewnętrzne Pocysterski Zespół Klasztorno-Pałacowy w Rudach Rzymsko-Katolicka Parafia Wniebowzięcia NMP w Rudach Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich Rudy Wielkie – oficjalna strona LKS Buk Rudy Wielkie Portal informacyjny – www.rudy24.pl Sołectwo Rudy – strona informacyjna

Kategoria:Rudy (województwo śląskie) Kategoria:Wsie w powiecie raciborskim