thumb|Battle Mk I przed wojną|alt=Czarno-biała fotografia samolotu wojskowego Fairey Battle stojącego na betonowej drodze. Samolot zwrócony jest w prawo a z tyłu za nim znajduje się budynek przemysłowy jedno lub dwukondygnacyjny z dużymi prostokątnymi oknami. Fairey Battle – brytyjski lekki samolot bombowy z okresu II wojny światowej, skonstruowany w 1936 roku w wytwórni Fairey Aviation Company. Jednosilnikowy trzymiejscowy dolnopłat o konstrukcji metalowej z chowanym podwoziem. Wyprodukowany w liczbie 2200 sztuk.
Służył bojowo w początkowym okresie II wojny światowej, głównie w brytyjskim lotnictwie Royal Air Force. Samoloty te były masowo używane jako dzienne bombowce podczas kampanii francuskiej w 1940 roku, ponosząc duże straty, po czym zostały przesunięte do działań nocnych i szkolenia. W 1939 roku były przewidziane na wyposażenie lotnictwa polskiego, lecz nie zostały dostarczone przed wybuchem wojny, natomiast stanowiły następnie pierwsze wyposażenie polskich dywizjonów bombowych formowanych w Wielkiej Brytanii. Używane też przez lotnictwo belgijskie, greckie, tureckie i południowoafrykańskie. Wycofane ze służby operacyjnej po 1941 roku, pozostały masowo używane do szkolenia załóg do końca wojny, także w Kanadzie i Australii.
Historia powstania Na początku lat trzydziestych w dowództwie Royal Air Force (RAF) pojawiła się koncepcja budowy szybkiego lekkiego samolotu bombowego, który dzięki dużej prędkości lotu byłby trudno uchwytny dla samolotów myśliwskich. Miał on zastąpić w służbie przestarzałe dwupłaty Hawker Hart. Po zasięgnięciu opinii wytwórni lotniczych, w kwietniu 1933 roku brytyjskie Ministerstwo Lotnictwa (Air Ministry) ogłosiło specyfikację nr P.27/32 na skonstruowanie jednosilnikowego samolotu o dwuosobowej załodze i możliwości przenoszenia 1000 funtów (454 kg) bomb z prędkością przelotową 200 mil na godzinę (322 km/h) na odległość 1000 mil (1609 km). Swoje projekty przedstawiły cztery firmy, w tym biuro konstrukcyjne wytwórni Fairey Aviation Co. Ltd. w Hayes, bezskutecznie wcześniej starające się przekonać Ministerstwo do koncepcji samolotu dwusilnikowego, który łatwiej spełniałby założenia przy dostępnych wówczas silnikach. Projekt Fairey został oceniony jako najlepiej spełniający wymagania i 11 czerwca 1934 roku zamówiono budowę prototypu. Zamówiono ponadto prototyp samolotu Armstrong Whitworth A.W.29, który jednak nie trafił do produkcji. W konkursie ponadto uczestniczyły firmy Hawker i Bristol..
Głównym konstruktorem zakładów Fairey, odpowiedzialnym za projekt, był Belg Marcel Lobelle. Samolot zaprojektowano w układzie dolnopłatu o aerodynamicznej smukłej sylwetce i nowoczesnej konstrukcji półskorupowej ze stopów lekkich, jako pierwszy taki projekt zakładów. Początkowo jako napęd przewidywano nowo opracowywany własny silnik rzędowy Fairey Prince P.12 o mocy 850 KM, lecz nie został on zaakceptowany przez władze lotnicze, wobec czego należało samolot przeprojektować pod najnowszy silnik widlasty zakładów Rolls-Royce – PV-12, późniejszy Merlin. Charakteryzował się dużą mocą 1030 KM (758 kW) i małym przekrojem poprzecznym, pozwalającym na uzyskanie opływowej sylwetki. Battle stał się przez to pierwszym samolotem, w którym użyto silników ze znanej później rodziny Merlin. Budowa prototypu jednak opóźniła się z uwagi na problemy z rozwojem silnika. Ponieważ główną ochroną samolotu przed myśliwcami miała być jego prędkość, początkowo dla zmniejszenia masy nie przewidziano uzbrojenia obronnego. W toku projektowania jednak Ministerstwo zażyczyło sobie dodania trzeciego członka załogi: strzelca-radiotelegrafisty; w konsekwencji dodano pojedynczy karabin maszynowy w kabinie strzelca z tyłu. Nie wymagało to dużych zmian w konstrukcji dzięki zastosowanej już wcześniej w toku prac projektowych długiej przeszklonej kabinie samolotu, zastępującej przewidziane początkowo osobne kokpity i zmniejszającej opór aerodynamiczny.
Prototyp samolotu (nr K4303) oblatał pilot Chris Staniland 10 marca 1936 roku na lotnisku fabrycznym Great West Aerodrome w Heathrow. 18 marca został zaprezentowany publicznie prasie. Podczas prób prototypu usunięto usterki i wprowadzono drobne zmiany w konstrukcji; zmieniono między innymi kształt osłony kabin. Samolot był oceniony jako wyjątkowo łatwy w pilotażu, a pilot miał wygodny kokpit, z dobrą widocznością do przodu. Odznaczał się też dobrą zwrotnością. Nowy bombowiec osiągał prędkość maksymalną 414 km/h, przewyższając istniejące wówczas samoloty tej klasy. W tamtym okresie już zdawano sobie jednak sprawę, że lekki bombowiec jednosilnikowy będzie miał zbyt mały udźwig bomb i niewystarczający zasięg, żeby atakować cele w Niemczech, będących prawdopodobnym przeciwnikiem. Mimo to, z uwagi na potrzebę posiadania jakichkolwiek nowoczesnych bombowców, jeszcze w połowie 1935 roku, przed ukończeniem prototypu, lotnictwo brytyjskie złożyło zamówienie „z deski kreślarskiej” na 155 sztuk, w ramach planu rozbudowy „C”. Wydano przy tym nową specyfikację P.23/35 dostosowaną do zmian wprowadzonych w konstrukcji. 2 kwietnia 1936 roku samolot otrzymał nazwę Battle (ang. bitwa; zarazem miasto w pobliżu Hastings, w hrabstwie East Sussex).
Po oblocie prototypu, w maju 1936 roku rozszerzono zamówienie o 500 sztuk, w ramach planu rozbudowy „F”, według specyfikacji P.14/36, a w sierpniu tego roku o dalsze 400 według specyfikacji P.32/36. Produkcję tej ostatniej partii zlecono zakładom motoryzacyjnym Austin w ramach programu rozpraszania produkcji lotniczej ze względów bezpieczeństwa (tworzenia tzw. „fabryk-cieni”). Dalsze zamówienia złożono w 1938 i 1939 roku. RAF zamówił ogółem 2418 seryjnych samolotów tego typu, z czego zamówienia na 234 anulowano w listopadzie 1940 roku.
Produkcja i rozwój thumb|Fairey Battle w Muzeum RAF w Londynie|alt=Na kolorowej współczesnej fotografii widać samolot Fairey Battle stojący na wystawie w muzeum. Samolot stoi zwrócony dziobem w lewo, jest pomalowany w różne odcienie koloru ciemnozielonego. Na spodzie skrzydła, na kadłubie za oszkloną kabiną pilotów i na ogonie widać symbole RAF w kolorach czerwonym, białym i niebieskim. thumb|Battle Trainer w wersji z wieżyczką w Canada Aviation and Space Museum w Ottawie/Rockcliffe|alt=Na kolorowym zdjęciu widać żółty o błyszczącym lakierze samolot stojący na wystawie w muzeum. Za kabiną pilotów z tyłu kadłuba, na górze umieszczona jest jednoosobowa oszklona wieżyczka w kształcie grzybka. Pierwszy seryjny Battle, wyprodukowany w nowych zakładach Fairey w Heaton Chapel (w północnej części Stockport), został oblatany 14 kwietnia 1937 roku. Od 1938 roku produkowały je także zakłady Austin w ich fabryce samolotów w Longbridge – pierwszy z nich oblatano 22 lipca 1938 roku. Wyróżniano tylko jedną brytyjską wersję produkcyjną bombowca: Battle Mk I, jednakże stosowano w nich różne wersje silnika Merlin: I (pierwszych 136), II, III (większość samolotów) i V (nieliczne)Według , spotykane w źródłach z epoki i publikacjach oznaczenia Battle I, II, III i V, pochodzące od wersji silnika nie stanowiły oficjalnych oznaczeń samolotu – wszystkie wersje bombowe nosiły oznaczenie Mk I.. Miały one podobną moc, lecz wprowadzenie silników Merlin II zamiast pierwotnego Merlin I spowodowało znaczny wzrost niezawodności. Według niektórych publikacji, stosowano w małej liczbie także silniki Merlin IV. W 1937 roku dostarczono lotnictwu brytyjskiemu 81 Battle, w 1938 roku 337, a w 1939 roku 513. Ostatni seryjny Battle przekazano 2 września 1940 roku. W końcowym okresie produkcji produkowano także samoloty w wersji szkolnej oraz do holowania celów powietrznych. Wersja do holowania celów (Target Tug) powstała w lutym 1940 roku, lecz przebudowano też na nie część bombowców.
W 1938 roku 16 bombowców wyprodukowano w zakładach Fairey w Heaton Chapel na zamówienie Belgii, będącej jedynym odbiorcą zagranicznym przed wojnąWedług , wbrew informacjom podawanym w części publikacji (np. , ), samoloty te nie były wyprodukowane w belgijskich zakładach Fairey w Gosselies, lecz dostarczone z Wielkiej Brytanii.. Belgijskie samoloty napędzane były silnikami Merlin III i różniły się detalami, w tym wydłużonym do przodu chwytem powietrza do chłodnicy pod silnikiem. Dzięki gładszemu półbłyszczącemu lakierowaniu, ich prędkość uległa zwiększeniu o ok. 11 km/h.
Łącznie w latach 1936–1940 wyprodukowano 2185 samolotów Fairey Battle wszystkich wersji dla lotnictwa brytyjskiego (1 prototyp w Hayes, 1155 w Heaton Chapel i 1029 w Longbridge) i 16 dla Belgii (w Heaton Chapel), łącznie 2201.
Pojedyncze samoloty były wykorzystane do programu rozwoju innych silników, w tym gwiazdowych. W szczególności były testowane na nich silniki: doświadczalny Fairey Prince P.24 (rzędowy 24-cylindrowy, 2000 KM), Rolls-Royce Exe (rzędowy 24-cylindrowy w układzie X, 1200 KM), Napier Sabre (rzędowy), Napier Dagger VIII (rzędowy, 955 KM), Bristol Taurus TE1M (gwiazdowy, 1010 KM), Bristol Taurus III (gwiazdowy), Bristol Hercules II (gwiazdowy, 1300 KM), Bristol Hercules XI (gwiazdowy), Rolls-Royce Merlin XII (rzędowy, 1280 KM). Jeden egzemplarz Battle wyposażony w wieżę został w Kanadzie dostosowany do amerykańskiego silnika gwiazdowego Wright Cyclone GR-1820-G3B (840 KM) w celu przetestowania tej konfiguracji na wypadek trudności w dostawach silników Merlin.
Na konstrukcji Battle oparty został projekt nieco pomniejszonego i wzmocnionego szybkiego bombowca nurkującego, opracowanego przez Fairey w odpowiedzi na wymagania Ministerstwa Lotnictwa P.4/34 z 1934 roku. Program jego rozwoju doprowadził do powstania myśliwca morskiego Fairey Fulmar.
Wersje samolotu Fairey Battle: Mk I – wersja podstawowa bombowca (Bomber Mk I lub Mark I – model I) wersja eksportowa dla Belgii, z wydłużoną osłoną chłodnicy pod silnikiem (16 sztuk) T (skrót od ) – wersja szkolna z dwoma osobnymi kabinami (200 sztuk) TT (skrót od ) – wersja do holowania celów powietrznych wyposażona we wciągarkę z turbiną napędzaną pędem powietrza na zewnątrz po lewej stronie zmodyfikowanej kabiny oraz pojemnik na holowany cel pod kadłubem Gunnery Trainer – wersja do szkolenia strzelców pokładowych, przerobiona w Kanadzie w zakładach Fairchild w Quebecu przez zamontowanie za kabiną pilota wieżyczki strzeleckiej typu Bristol (około 200).
Służba Wielka Brytania i dominia thumb|Battle 218. Dywizjonu na polowym lotnisku we Francji thumb|Formacja Battle 218. Dywizjonu nad Francją|alt=Na czarno-białej fotografii trzy samoloty lecą w szyku na tej samej wysokości zwrócone w lewo.Samolot po środku leci o około pól długości samolotu przed dwoma po bokach.Pod nimi daleko w dole widać mozaikę z pasków pól uprawnych. thumb|Battle 226. Dywizjonu na polowym lotnisku we Francji
Przed wojną Samoloty Fairey Battle były systematycznie wprowadzane do dywizjonów bombowych RAF (ang. Squadron), począwszy od 63. Dywizjonu przezbrojonego z Hawker Audax w okresie między 20 maja a sierpniem 1937 roku. Do końca roku otrzymały je cztery dalsze dywizjony (w kolejności: 105, 226, 52 i 88), a w 1938 roku kolejne. Na koniec 1938 roku latało na nich 17 dywizjonów, w których znajdowały się 353 Battle (etatowo po 16 samolotów plus pięć zapasowych). Po reorganizacji i zwiększeniu wiosną liczby samolotów w dywizjonach, w przeddzień II wojny światowej 31 sierpnia 1939 roku latało na nich 15 dywizjonów, dysponujących 472 samolotami, przy etatowym stanie 24 samoloty plus 8 zapasowych (faktyczny stan był różny). Z tego 10 dywizjonów tworzyło 1 Grupę Bombową (No.1 Group), a pozostałe wchodziły w skład 2, a od września 6 Grupy, służącej jako jednostka szkolna i rezerwowa.
Kampania francuska 1939–40