Mikołaj III d’Este (wł. Niccolò III d'Este, ur. 9 listopada 1383, zm. 26 grudnia 1441) – senior Ferrary, Modeny i Reggio od 1393 z rodu d’Este.
Mikołaj III urodził się w 1383 roku jako nieślubny syn Alberta d’Este. Przed śmiercią w 1393 roku Albert uznał go za syna i spadkobiercę. Do ukończenia przezeń 19 lat władzę w państwie sprawowali regenci. Dwukrotnie w 1393 i 1395 roku koalicja złożona z Wenecji, Florencji i Bolonii oraz papieża Benedykta IX odpierała próby zdobycia władzy nad Ferrarą przez krewnego Mikołaja III, Azza X wspieranego przez władców Mediolanu. Mikołaj III brał udział w wojnach przeciw Mediolanowi i Wenecji. W 1409 roku powiększył swoje państwo o Reggio i Parmę. W 1421 został zmuszony przez Filippo Maria Viscontiego, władcę Mediolanu do oddania mu władzy nad Parmą. W 1438 roku odzyskał od Wenecji Polesine, w 1440 roku kupił Bagnacavallo i Massalombarda w Romanii. W grudniu 1433 roku podejmował w Ferrarze cesarza Zygmunta Luksemburczyka, powracającego z koronacji w Rzymie. Od stycznia 1438 do stycznia 1439 roku był gospodarzem soboru w Ferrarze.
Mikołaj III przyczynił się też do rozwoju gospodarczego i kulturalnego Ferrary. Wzniósł dwa nowe pałace Belriguardo i Consandello. Odnowił rezydencję Estów w Wenecji. Założył w Ferrarze własną fabrykę kobierców, która działała przez ponad sto lat. Z Flandrii sprowadził śpiewaków kościelnych, którzy stali się zaczątkiem słynnego chóru ferraryjskiego. Przez całe życie gromadził francuskie opowieści rycerskie, które na potrzeby swych dworzan kazał tłumaczyć na włoski. W trosce o wychowanie synów sprowadził do Ferrary w 1429 roku Guarina z Werony, najznakomitszego wówczas humanistę we Włoszech. Sprowadził też innego znakomitego znawcę greki Giovanniego Aurispę, czyniąc Ferrarę centrum języka greckiego w ówczesnych Włoszech. Otaczał opieką rodzimych malarzy: Antonia da Ferrara, Jacopo Bonacossiego, Jacopo da Soncino zwanego Sagramoro. Zlecał też wykonywanie obrazów mistrzom spoza Ferrary: Pisanellowi, Jacopo Belliniemu.
Sporo pielgrzymował. W 1413 roku odbył trzymiesięczną pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Był też z pielgrzymką w Loreto i Vienne w 1413 i 1434 roku.
Był trzykrotnie żonaty i miał wiele kochanek oraz nałożnic. Liczbę jego miłosnych podbojów szacuje się na około 800. Znanych jest jego 22 dzieci z różnych związków. W 1425 na wieść o romansie drugiej żony z najstarszym synem Hugonem, kazał oboje uwięzić, a następnie ściąć.
Zmarł 26 grudnia 1441 roku w Mediolanie. Został pochowany w Ferrarze.
Polityczne koleje losu Mikołaj urodził się w Ferrarze w 1383 roku jako nieślubny syn Alberta d’Este i Isotty Albaresani. W 1393, po śmierci pierwszej żony Albert d’Este poślubił Isottę Albaresani i uznał oficjalnie Mikołaja za swego syna i spadkobiercę. W tym samym roku zmarł, a 10-letni Mikołaj stał się przedmiotem sporów. Początkowo jako niepełnoletni został oddany pod opiekę rady (consiglio) złożonej z przedstawicieli zarówno możnowładztwa, jak i wszystkich cechów miejskich. Ponieważ ciało takie okazało się mało skuteczne w działaniu, w krótkim czasie opiekę nad młodym markizem przejęło czterech opiekunów i sprawowało ją do ukończenia przez Mikołaja 19 lat. Jego prawu do tronu Ferrary zaprzeczył jeszcze w 1393 roku krewny Azzo X, potomek Obizza II d’Este, kondotier na służbie władcy Mediolanu (przyszłego księcia) Gian Galeazza Viscontiego. W obronie małoletniego Mikołaja wystąpiła koalicja złożona z Wenecji, Florencji i Bolonii oraz papieża Benedykta IX. Zbrojna wyprawa Azza X, popierana częściowo przez wasali Estów, została odparta przez Azza da Castello. Azzo X wycofał się do Modeny. Dwa lata później, po śmierci Azza da Castello, z pomocą Giovanniego da Barbiano, na czele armii złożonej z 8.000 zbrojnych, Azzo X po raz drugi próbował zdobyć Ferrarę. 16 kwietnia 1395 został pobity pod Portomaggiore przez wojska weneckie pod wodzą Astorre I Manfredi, signora Faenzy i uwięziony najpierw w Faenzy, a następnie w Wenecji.
W 1403 Mikołaj III przystąpił do koalicji uformowanej przeciwko księciu Mediolanu. Został mianowany Kapitanem Generalnym Kościoła (Capitano Generale della Chiesa) przez papieża Bonifacego IX.
thumb|Medal z głową Mikołaja III W 1404 roku przejściowo zajął Reggio, w 1405 roku zaatakował Piacenzę. W 1404 roku pomógł Franciszkowi da Carrara obronić Padwę przed atakiem Wenecjan. W 1405 roku w odwecie wojska weneckie obległy Ferrarę, domagając się praw do Ferrary dla Azza X. Mikołaj III został wówczas zmuszony do poczynienia ustępstw handlowych na rzecz Wenecji. W 1409 roku powiększył swoje państwo o Reggio i Parmę.
W 1421 Mikołaj III został zmuszony przez Filippo Maria Viscontiego do oddania mu władzy nad Parmą. W cztery lata później stanął na czele ligi przeciwko Viscontiemu.
W 1438 roku Mikołaj III odzyskał od Wenecji Polesine, w 1440 roku kupił Bagnacavallo i Massalombarda w Romanii.
Apogeum panowania Do najświetniejszych chwil rządów Mikołaja III należało przyjęcie cesarza Zygmunta Luksemburczyka w Ferrarze w grudniu 1433 roku, gdy ten wracał ze swojej koronacji w Rzymie. Cesarz pasował wtedy na rycerzy Leonella, Borsa i Herkulesa, a małego Zygmunta trzymał do chrztu.
W 1437 roku Mikołaj III został gospodarzem soboru, który miał za zadanie połączyć rozdzielone Kościoły wschodni i zachodni i obmyślić środki przeciw niebezpieczeństwu tureckiemu. Papież skłonił się do wybrania na miejsce obrad Ferrary między innymi z tego powodu, że w Ferrarze kwitnęło podówczas studium języka greckiego, co dawało większe gwarancje porozumienia się z greckimi gośćmi soboru. Na obrady przybyli papież Eugeniusz IV, cesarz bizantyński Jan VII Paleolog, despota Morei Demetriusz, patriarcha Konstantynopola Józef oraz wielu posłów i prałatów. Ponieważ ani Mikołaj, ani papież nie byli w stanie przez dłuższy czas ponosić kosztów utrzymania tak licznego zgromadzenia, po roku sobór przeniesiono do Florencji, która zebrała konieczne fundusze na ten cel. W tym czasie wybuchła w Ferzarze epidemia zarazy morowej, która sprawiła, że goście, przestraszeni nagłą śmiercią jednego ze wschodnich biskupów, tym śpieszniej opuścili miasto. Mikołaj III dumny z tego, że Ferrara stała się miejscem zwołania soboru zlecił malarzowi Antonio Albertiemu ozdobienie ścian pałacu, w którym znajduje się biblioteka miejska w Ferrarze, freskami przedstawiającymi sceny z obrad koncylium, na których przedstawieni zostali papież Eugeniusz IV, cesarz bizantyński, despota Morei, młody Leonello przemawiający do papieża. Freski te nie zachowały się.
Rozwój Ferrary za panowania Mikołaja III Kultura materialna Mikołaj III dbał o splendor swojego dworu. Wspierał rozwój nauki i sztuki, sprowadzanie uczonych i artystów. Wzniósł dwa nowe pałace Belriguardo i Consandello oraz odnowił rezydencję Estów w WenecjiW XVII wieku odkupił ją od Estów kardynał Aldobrandini, a następnie służyła za mieszkanie i składy dla kupców tureckich i jest znana obecnie pod nazwą Fondaco dei Turchi. Sprowadzał z Flandrii meble i ubiory, z Paryża srebra stołowe, arrasy ze swymi herbami z Bruges. Chcąc się uniezależnić od kosztów importu arrasów flandryjskich, założył w Ferrarze własną fabrykę kobierców, która działała przez ponad sto lat. Z Flandrii sprowadził także śpiewaków kościelnych, którzy stali się zaczątkiem słynnego chóru ferraryjskiego.
thumb|Wzniesiony przez Mikołaja III pałac Belriguardo Mikołaj lubował się też w pięknych księgach francuskich, głównie rycerskich opowieściach dworskich. Sporo ich odziedziczył po ojcu, ale zbiór ten znacznie powiększył, każąc dokonywać odpisów i ozdabiać je miniaturami. Dla ozdabiania ksiąg utrzymywał na dworze miniaturzystów Giovanniego Faleoni i Jakuba d’Arezzo. Biblioteka na tyle się rozrosła, że kazał ją przenieść do osobnej komnaty w Torre de Rigobollo. Miał w niej Historię o św. Graalu, Proroctwa Merlina, Meliadusa, Lancilotta, Chronique de Saint Denis, Gutifre’a de Boion, Historie o Aleksandrze. Ponieważ nie wszyscy dworzanie rozumieli język francuski, opowieści te były przerabiane przez kantastoriów na włoski. Za panowania Mikołaja III sporządzono po raz pierwszy inwentarz księgozbioru. Dowodem fascynacji opowieściami rycerskimi były imiona dzieci brane z cyklu Karola Wielkiego czy Okrągłego Stołu: Meliaduse, Ginewra, Rinaldo, Isotta.
Humaniści W trosce o wychowanie synów Mikołaj III sprowadził do Ferrary w 1429 roku Guarina z Werony, najznakomitszego wówczas humanistę we Włoszech. Guarino był pierwszym Włochem, który uczył po grecku. Spędził dłuższy czas w Konstantynopolu i przywiózł stamtąd skrzynię greckich rękopisów. Od 1416 roku mieszkał w Weronie, którą musiał trzykrotnie opuszczać z powodu zarazy. Mikołaj III wykorzystał tę okoliczność i namówił Guarina, by się przeniósł wraz ze swą liczną rodziną do Ferrary. Powierzył mu wykształcenie syna Leonella, naznaczając świetną jak na owe czasy pensję 350 dukatów rocznie. Guarino założył w Ferrarze szkołę z konwiktem, w której uczniowie płacili 40 skudów rocznego utrzymania. Szkoła dzieliła się na trzy oddziały: na kurs elementarny, gramatykę i retorykę i miała za zadanie nauczyć młodzież po łacinie i po grecku, zapoznać ją ze starożytnymi autorami i wyrobić w niej giętkość umysłu, wprawiając ją w dyskusjach na najprzeróżniejsze tematy, od pospolitych po ściśle filozoficzne. Naukę łączył Guarino z ćwiczeniami ciała: polowaniami, pływaniem i tańcami. Dbał też o rozwój duchowy swych podpopiecznych i codziennie rano prowadził ich na mszę do kościoła. Do jego szkoły przyjeżdżała młodzież z Anglii, Francji, Niemiec, Polski i Węgier.
Nieco wcześniej sprowadził Mikołaj III do Ferrary, dla kształcenia Meliadusa, Giovanniego Aurispę, słynnego z gruntownej znajomości języka greckiego i sporej biblioteki greckich autorów, którą zgromadził, bądź kupując rękopisy, bądź pożyczając i nie oddając. Aurispa, karierowicz wykorzystujący naukę do zdobywania korzystnych prebend duchownych, ksiądz, żyjący ze świecką swobodą, po jakimś czasie przeniósł się do Rzymu, gdzie uzyskał nominację na stanowisko sekretarza kurii rzymskiej. Oprócz Aurispy Mikołaj III sprowadził do Ferrary Hugo Benziego, medyka, fizyka, filozofa i literata, który uczył uprzednio w Padwie, Bolonii, Pawii, Florencji i Paryżu, oraz słynnego lekarza i pisarza Michała Savonarolę, dziada słynnego florenckiego kaznodziei.
Malarze Na ostatnie lata panowania Mikołaja III przypadają też początki malarstwa ferraryjskiego. Pojawiają się wówczas pierwsze wyraźniejsze osobowości artystyczne. W latach 1438–1464 tworzy w Ferrarze i okolicy Antonio Alberti zwany też Antoniem da Ferrara. Pozostały po nim freski u św. Petroniusza w Bolonii i w kościele S. Antonio Abbate in Polesine w Ferrarze, trzy obrazy w Urbino i freski w kaplicy cmentarnej w Talamello koło Pesaro. Jego najświetniejsze dzieło freski namalowane w pałacu w Ferrarze, na zamówienie Mikołaja III, uświetniające pamięć obrad soboru, który odbył się w Ferrarze, uległy zniszczeniu. Ozdobienie pałacu Estów w Wenecji zlecił Mikołaj III innemu malarzowi ferraryjskiemu Jacopo Bonacossiemu, z miejscowej rodziny malarzy, o której źródła wspominają poczynając od 1379 roku po rok 1504. Jacopo Bonacossi ozdabiał też ściany zamku w Belriguardo i Argencie oraz klasztoru w Belfiore. Innym słynnym malarzem tego rodzaju był Jacopo da Soncino zwany Sagramoro, który w swej pracowni ozdabiał szkatułki, skrzynki do przechowywania sreber, sztandary, figury z papieru. Zamawiano u niego również tarcze z malowanymi herbami, rysunki na arrasy, które miały być tkane we Flandrii; pięknie ozdabiał kominki i sufity, jak również karty do taroka, malowane farbami olejnymi, które miały duże wzięcie na dworze ferraryjskim.