Półkozic (Kozic, Oślagłowa, Ośle Uszy, Połkoza, Połkozic, Połukoza, Połukozic, Pułkoza, Żebro) – polski herb szlachecki, noszący zawołania Połkoza i Połukoza. Występował głównie w ziemi krakowskiej, sandomierskiej, lubelskiej, łęczyckiej i sieradzkiej. W wyniku unii horodelskiej w 1413 roku przeniesiony na Litwę.
Spośród około 270 rodów (Tadeusz Gajl podaje 274) używających Półkozica, największe znaczenie uzyskali Ligęzowie. Adam Mickiewicz spopularyzował ten herb, przypisując go w Panu Tadeuszu fikcyjnej rodzinie Horeszków.
Opis herbu Ośla głowa srebrna w czerwonym polu; spotykana głównie w Wielkopolsce.
Opis historyczny Kasper Niesiecki blazonuje herb następująco:
Informacje dodatkowe Pierwotnym klejnotem była ośla głowa z szyją, godłu nadawano ponadto różne barwy na przestrzeni lat (patrz sekcja: Ewolucja wizerunku).
Opis współczesny Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco:
Na tarczy w polu czerwonym głowa ośla wprost, srebrna.
W klejnocie pół kozła srebrnego.
Labry herbowe czerwone, podbite złotem.
Geneza Najwcześniejsze wzmianki
Najstarszą jest pieczęć Mikołaja sędziego ziemskiego krakowskiego, która wisi u dokumentu z 1354 przechowywanego w archiwum Cystersów w Mogile. Jana starosty łęczyckiego z lat 1370 i 1384, potem następują pieczęcie Michała sędziego ziemskiego krakowskiego z roku 1398, zaś najstarszy zapis pochodzi z 1382: W 1359 w lasach Płoniny na Wołoszczyźnie, w klęsce poniesionej przeciwko armii mołdawskiej, chorągiew Półkoziców miała wpaść w ręce nieprzyjacielskie.
Chorągiew z Półkozicem Jana Ligęzy brała udział w Bitwie pod Grunwaldem.
W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę. Adoptowali: biskup lwowski Jan z Rzeszowa, wojewoda łęczycki Jan Ligęza z Bobrku, kasztelan sandomierski Micha z Bogumiłowic, kasztelan czchowski Jan z Bogumiłowic, sędzia krakowski Paweł z Bogumiłowic i chorąży krakowski Marcin z Wrocimowic. Herb przyjął bojar Wołczko Kulwa. Jednocześnie z 1433 roku pochodzi pieczęć z głową, przypominającą oślą, należąca do dzierżawcy grodzieńskiego Moniwida. Przyczyna tej sprzeczności nie jest znana.
Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza, który zalicza go do rdzennie polskich. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie: „Polukosza in campo rubeo caput asininum deferens, quasi media capra. Ex Polonica gente ducens ortum, cuius viri vafri, in Yomeres et simulationem et venacionem procliui.”.
Ewolucja wizerunku
Wprawdzie barwa pola tarczy herbowej Półkozica jest znana i od samego początku niezmienna, ale ustalenie pierwotnej tynktury godła jest dzisiaj niemożliwe. Najstarsze, średniowieczne wizerunki były w tej kwestii rozbieżne. Półkozica nie wzmiankują XIV wieczne herbarze Bellenville i Geldrii. Pojawia się dopiero w XV wiecznym Herbarzu Złotego Runa. Godło jest tutaj srebrne, zaś herb podpisany jako należący do Martina de Wieszymhow. Wieszymhow to zapewne zniekształcone Wrocimowice.
Znacznie więcej średniowiecznych przekazów podaje czarną barwę godła. Taki wizerunek widnieje w Codex Bergshammar i Stemmata polonica.
Jan Długosz, w swoich Klejnotach po prostu unika podania barwy godła, pisząc: co tłumaczy się na:
Oprócz tej najwcześniejszej zachowało się kilka innych średniowiecznych pieczęci z Półkozicem, ale na największą uwagę zasługują dwie, które przekazują informacje na temat klejnotu i labrów w herbie. Są to pieczęcie z lat 1443 i 1463 Michała z Kromołowa i Jana z Czyżowa. Ponadto klejnot i labry opisują też Jana Zamoyskiego notaty (s. 20, nr. 26 z roku 1451). Na wspomnianych pieczęciach herb jest pełny, z klejnotem w postaci oślej głowy na długiej szyi, ozdobiony labrami. W Notatach natomiast, po raz pierwszy pojawia się w hełmie koza, która to wersja stanie się z czasem dominująca.
Przekazy XVI – wieczne nie są jednogłośne w kwestii tynktury godła. Kontynuatorzy Długosza – Chiga, Łętowski, Kamyn, autor edycji Arsenalskiej Klejnotów oraz Rej w Zwierzyńcu i Ambroży z Nysy podają barwę głowy srebrną. Bartosz Paprocki w Gnieździe (1578) i Herbach (1584) barwy nie podaje, zaś Bielski w Kronice (1597) podaje barwę szarą. Ci dwaj autorzy podają wizerunek z labrami. Nietypowa barwa pola zachowała się na predelli z Jaćmierza. Pole herbu ma tu barwę czarną.
XVI-wieczne przedstawienia labrów zachowały się oprócz wspominanych prac Paprockiego i Bielskiego również na portrecie P. Niewiarowskiego, nagrobku K. Krosnowskiej we Włocławku i inskrypcji M. Ligęzy z 1570. Dodatkowo, na portrecie labry są barwne – czerwone, podbite srebrem. Wyjątek od tej, standardowej kompozycji (barwa figury – podbicie, pola – wierzch), stanowi przedstawienie w rękopisie Ossolińskiego, gdzie wierzch jest zielony, podbicie czerwone.
Do wizerunków oślej głowy dołączano niekiedy wysunięty język. Tak było m.in. w obu opracowaniach Paprockiego i w Stemmata polonica.
Najważniejsze herbarze XVI wieku podają kozę jako klejnot herbu. Wizerunek taki widnieje u Paprockiego i Bielskiego. Pojawiają się jednak nadal przedstawienia z samą głową i szyją. Tak jest w Iudicum Paradisis Lochera, Księgach Salomona, rękopisie Ossolińskiego, inskrypcji Ligęzy, portrecie Niewiarowskiego i pieczęci M. Ligęzy z 1569. Nietypowy kształt ma natomiast klejnot z pieczęci Z. Wolskiego z 1569. Jest on podwójny – obok kozy są trzy pióra strusie. Natomiast na nagrobku we Włocławku klejnotem jest ośla głowa.
Większość XVII-wiecznych źródeł milczy na temat barwy godła. Nic o tym nie piszą: Szymon Okolski (1641-1643), Wacław Potocki (1696), ani mniej znane dzieło Kleynoty abo herby państwa y rycerstwa... (1630). Wojciech Wijuk Kojałowicz, w swoim Nomenclatorze (1658) zamieszcza natomiast herb w lustrzanym odbiciu i podaje barwę głowy – szarą. Autorzy jednoznacznie identyfikują klejnot – pół kozy. Odtąd figura ta gości na stałe w klejnocie herbu, zaś inne przedstawienia uznawane są za odmiany.
Pierwszy herbarz wieku XVIII, autorstwa Antoniego Swacha, będący kompilacją prac Bielskiego, Okolskiego i Jana Liwa Herbulta (1705), opisuje barwę głowy jako szarą. Najważniejszy herbarz wieku XVIII, autorstwa Niesieckiego, również podaje barwę głowy szarą.
Barwy głowy nie rozstrzygnął ostatecznie Juliusz Karol Ostrowski w Księdze herbowej rodów polskich. Zbigniew Leszczyc w Herbach szlachty polskiej podaje barwę głowy szarą. Tak samo postępuje Chrząński w swych Tablicach odmian. Z. Leszczyc podaje oprócz tego nietypowe labry – czarne, podbite szarym. Emilian Szeliga-Żernicki w Die polnischen Stammwappen (1904) podaje barwę głowy czarną, zaś kozę – czarną.
Opracowania współczesne, jak Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku Tadeusza Gajla, wobec rozbieżności w historycznych herbarzach, przyjmują XVI-wieczną, srebrną tynkturę godła, która pojawia się też w najstarszym średniowiecznym źródle.
Etymologia Józef Szymański zgadza się z opinią Aleksandra Brücknera przedstawioną w Encyklopedii staropolskiej (s. 420), że nazwa herbu jest imionowa, mająca odniesienie w nazwie osobowej i jednocześnie obrazowa w stosunku do klejnotu.
Legenda herbowa Kasper Niesiecki przytacza takie oto podanie o legendarnym początku herbu:
Ośla głowa i koza miały być zatem nagrodą za koncept wojenny, chociaż mądrość tych dwóch zwierząt jest negowana. Osioł to powszechny synonim głupoty, chociaż w heraldyce symbolizuje cierpliwość i umiarkowanie. Natomiast koza, w wielu krajach europejskiego Południa (np. Włochy), to zwierzę brudne, chutliwe i obsceniczne, choć jako figura heraldyczna symbolizuje prostotę, trzeźwość, skromność, cierpliwość, upór, poczucie obowiązku, umiejętność spełniania zamysłów, zwycięstwo polityką i dyplomacją.
Herbowni Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.
Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (274 nazwisk). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Półkozic. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Półkozic:
Aksamitowski.
Biały, Biedkowski, Bielicki, Bietkowski, Błażewski, Błażowski, Błędowski, Bobrkowski, Bobryk, Bobrykiewicz, Bobrykowicz, Bobrykowski, Bobrzykiewicz, Bogumiłowicz, Bogumiłowski, Bogusz, Boguszewicz, Bohusz, Bohuszewicz, Borzęcki, Borzym, Breński, Broniszewski, Broniszowski, Brzeński, Brzostowski.
Chmielewski, Chmielowski, Chorążyc, Chrząszczewski, Cichocki, Czark, Czarkowski, Czarnej, Czarnek, Czarnka, Czarnko, Czarnkowski, Czyżowski.
Danielecki, Danikowski, Danilecki, Dankowski, Dańkowski, Dąbkowski, Demczyński, Dłuski, Dobroszewski, Dobryszowski, Dorniak, Druszkowski, Drzewicki.
Galiński, Gardliński, Garliński, Giebułtowski, Gliński, Gliwiński, Gostjowski, Gostyjowski, Gostyński, Gradowski, Grodowski, Gronvald, Gronwaldski, Gutowski.
Herecki, Hińcza, Horecki.
Indyk, Istmont, Istmunt.
Jedleński, Jedliński, Jeleniewicz, Jurkowski, Justymont.
Kaliński, Kamieński, Karkliński, Kawiecki, Koczyński, Korkliński, Korycieński, Koskowski, Koszuba, Krzykowski, Krzywkowski, Kukiel, Kukwa, Kulwa, Kurdwanowski, Kurdynowski.
Laskowski, Lekarski, Lenarski, Lesiewicz, Lesiewski, Lesznicki, Leśnicki, Leśniewicz, Leśniowicz, Ligendziewicz, Ligęza, Linksa, Linksza, Linx, Lipnicki.
Łasiczewski, Łayszczewski, Łomanowicz.
Machnicki, Major, Marszewski, Marszowski, Mawolski, Mikołajewski, Młocki, Młodecki, Młodnicki, Mołdawski, Mołodawski, Mołodecki, Moszgowy, Mozgawa, Myślański.
Nasiełowski, Nasiłowski, Nasiński, Nasiołowski, Niesiołowski, Niewiarowicz, Niewiarowski, Niewierowicz, Niewierowski, Niewiński, Nikiel, Niwiński, Nowowiejski, Nykiel.
Obłąk, Obodyński, Opoczyński, Orlikowski.
Pachowski, Pawłowski, Pekur, Pełka, Perakładowski, Perekładowski, Petryk, Piekarski, Piestrzecki, Piestrzycki, Pietryk, Pikarski, Plechniewicz, Plichta, Pliszka, Pluchniewicz, Płochut, Pobikrowski, Podbielski, Pogorski, Pogoski, Pohorski, Pohoski, Polaski, Potrykowski, Potworowski, Pritzlewitz, Prostyński, Przemankowski, Przeradowski, Przesławski, Pułaski.
Radziszewski, Rokosz, Rucki, Rzeszowski.
Samochocki, Sawnowski, Seheń, Senkiewicz, Sepichowski, Sępichowski, Sieheń, Sienkiewicz, Siestrzeniec, Siostrzenic, Skotnicki, Sławiec, Smok, Snieżyński, Socha, Sopichowski, Stamierowski, Stamirowski, Starołęski, Stawisz, Strygocki, Strygucki, Strzałkowski, Strzygocki, Stypałkowski, Swenderski, Swęderski, Szczaniecki, Szczekowski, Szpakowski.
Śnieżyński, Śwenderski, Świderski, Świdziński, Świeczka, Świerzyński, Świeżyński.
Tabor, Taborowicz, Taborowski, Tabortowski, Taworowski, Tomasz, Trzciński, Trzewliński.
Udrzyński, Uszyński.
Wawrowski, Wąsicki, Wąszycki, Wielepnicki, Wielewiejski, Wielowiejski, Wielowieyski, Wildski, Wilęcki, Wilędzki, Wilski, Wintyłł, Wintyłło, Włodek, Wojeński, Wolski, Wołczek, Wrocimowski, Wroćmirowski.