Czuwak (w USA: ang. Deadman control) – w transporcie szynowym jeden z elementów automatyki bezpieczeństwa pociągu, którego celem jest minimalizowanie zagrożeń wynikających z kierowania pojazdem przez człowieka. Nazwa została bezpośrednio zaczerpnięta od czasownika czuwać, ponieważ jego podstawowym zadaniem jest sprawdzenie przytomności prowadzącego pojazd.
W zależności od pojazdu i zamontowanego w nim systemu czujności, przycisk lub pedał musi być stale wciśnięty w trakcie jazdy (tzw. czuwak bierny lub pasywny) lub uruchamiany w określony sposób (czuwak aktywny, Sifa, SHP). Niespełnienie tych wymogów automatycznie powoduje wdrożenie hamulca bezpieczeństwa tramwaju lub hamowania nagłego pociągu.
Czuwak w pociągach
W taborze kolejowym używa się najczęściej czuwaka aktywnego lub systemu Sifa. Do systemów czuwaka można zaliczyć system SHP. Są to systemy w których maszynista musi odpowiednio zareagować (np. wciśnięciem przycisku lub puszczeniem pedału) na podany mu przez urządzenie sygnał (świetlny, dźwiękowy).
Czuwak w tramwaju
W tramwajach używa się z reguły czuwaków pasywnychPastuszka, J. (2015). Solaris Tramino Olsztyn – nowa jakość w komunikacji miejskiej. TTS Technika Transportu Szynowego, 7–8, 64–65. Apiecionek, Wojciech. „Opóźnienie hamowania tramwaju typu 120 NaG firmy PESA Bydgoszcz SA”. Problemy Kryminalistyki, nr 282, 2013, s. 33–56.. Wśród tramwajów jeżdżących w Polsce, zadania czuwaka realizowane są najczęściej poprzez trzeci (skrajny po lewej stronie) pedał w kabinie motorniczego w wagonach rodziny Konstal 13N i 105N. Jest to czuwak bierny, dlatego w czasie jazdy powinien być na stałe wciśnięty. Jego puszczenie powoduje włączenie hamulców elektrodynamicznego oraz szynowego (oraz dodatkowo dzwonka alarmowego w kabinie prowadzącego pojazd), co umożliwia szybkie zatrzymanie składu. Chroni to podróżnych oraz prowadzącego przed zagrożeniami wynikającymi z sytuacji na torach (wtargnięcie pieszego, najechanie innego pojazdu) i umożliwia natychmiastową reakcję motorniczego. Zapewnia również bezpieczeństwo w przypadku zasłabnięcia, zaśnięcia lub choroby motorniczego – ustanie siły wciskającej czuwak powoduje jego zadziałanie.
W nowszych wagonach tramwajowych, w których sterowanie oparte jest na ręcznym zadajniku jazdy, zadania czuwaka realizowane są zazwyczaj przez rękojeść, która musi pozostawać wciśnięta w trakcie jazdy, czasem jednak jest dostępny również czuwak w postaci pedału, będący alternatywą dla trzymania dłoni na rękojeści.
Czuwak w innych pojazdach W nowoczesnych lokomotywach kolei górniczych stosuje się systemy czuwaka pasywnego.
Przypisy
Linki zewnętrzne Train Stopped Safely by ‘Dead-Man Feature’ Andy Newman 2010-04-28 The New York Times
Kategoria:Maszynoznawstwo Kategoria:Infrastruktura tramwajowa Kategoria:Bezpieczeństwo ruchu kolejowego