thumb|250px|Według tradycji Marcin Luter ogłosił swoje 95 tez przybijając je do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze. thumb|250px|Ostateczne zerwanie Marcina Lutra z Kościołem katolickim nastąpiło w momencie spalenia przez Lutra ekskomunikującej go bulli papieskiej. thumb|250px|Przedstawiciele reformacji przy wspólnym stole, anonimowa rycina z XVII wieku. thumb|250px|Jan Łaski, na Zachodzie znany jako Johannes a Lasco, był jedynym przedstawicielem polskiej reformacji, który zyskał europejski rozgłos.
Reformacja ( – „odnowienie”, „przywrócenie”) – ruch religijno-polityczno-społeczny zapoczątkowany początkowo w Niemczech przez Marcina Lutra w 1517 roku w Wittenberdze, następnie przez Huldrycha Zwingliego w 1522 roku w Zurychu oraz Jana Kalwina w 1536 roku w Genewie. Początkowo reformatorzy zamierzali przeprowadzić odnowę chrześcijaństwa i przeprowadzenie zmian w Kościele katolickim, jednak rozwój ruchu przypadający na okres niepokojów społecznych i gospodarczych doprowadził do rozłamu w zachodnim chrześcijaństwie i powstania protestantyzmu.
W poszczególnych państwach europejskich przyjmował odmienne formy. Jego źródeł upatruje się w reakcji na liczne nieprawidłowości wewnątrz Kościoła, a także nadmierne eksponowanie i zewnętrzne zrytualizowanie praktyk religijnych, które stały się przedmiotem krytyki. Był efektem na negatywne zjawiska występujące w katolickiej hierarchii kościelnej, w tym jej nadmierną hierarchizację i skostnienie struktur, oraz w opozycji wobec katolickiej doktryny dogmatycznej. Podważano autorytet papieża i krytykowano handel odpustami, uznając Pismo Święte za jedyne źródło wiary. Ruch ten był również związany z konfliktami społecznymi i politycznymi, między innymi wojnami chłopskimi w Niemczech oraz dążeniami feudałów do przejęcia dóbr kościelnych. Do najważniejszych pojęć nowej doktryny należały łaska i usprawiedliwienie.
W Niemczech za początek reformacji uznaje się wystąpienie Marcina Lutra, który w 1517 roku ogłosił 95 tez krytykujących praktyki Kościoła. Podwaliny pod wystąpienie Marcina Lutra położyła działalność Jana Husa na początku XV wieku – ruch husycki (husyci) odegrał ważną rolę w rozwoju reformacji. W Szwajcarii jej początki wiąże się z działalnością Huldrycha Zwingliego od 1519 roku. W Genewie od 1536 roku rozwijał się nurt reformacji związany z Janem Kalwinem. W Anglii Henryk VIII doprowadził w 1534 roku do ustanowienia anglikańskiego Kościoła państwowego. Reformacja umocniła swoją pozycję w następstwie zawarcia pokoju augsburskiego.
Odłamy chrześcijaństwa W wyniku reformacji wyłoniły się nowe odłamy chrześcijaństwa, m.in.:
Luteranizm – 1517, jego twórcą był Marcin Luter, za jedyną podstawę przyjęto Pismo Święte, dwa sakramenty (komunia, chrzest), głośne czytanie Biblii, śpiewanie psalmów, Kościół instytucją tanią, liturgia w języku narodowym, komunia pod dwiema postaciami (chleb i wino). Zanegował nieomylność papieża, sakrament spowiedzi oraz płatne odpusty (co przysporzyło mu wielu potężnych przeciwników w postaci np. Inkwizycji). Zniósł również celibat.
Anglikanizm – 1534, jego formalnym założycielem był Henryk VIII, który zerwał związki z Rzymem kiedy papież odmówił zgody na unieważnienie jego małżeństwa z Katarzyną Aragońską. Dokonał aktu supremacji – ustanawiając siebie jako ziemską głowę Kościoła w Anglii. Henryk VIII rozwiązał zakony, znacjonalizował dobra kościelne, zniósł przymusowy celibat duchownych. Wprowadził liturgię w języku angielskim oraz komunię pod dwiema postaciami.
Kalwinizm (ewangelicyzm reformowany) – 1536, jego twórcami byli między innymi Jan Kalwin i Huldrych Zwingli. U jego podstaw leżało przekonanie, że Bóg jednych obdarza łaską konieczną do zbawienia, drugich nie (teoria predestynacji). Proste, cnotliwe życie, powodzenie w życiu doczesnym, powaga, rezygnacja z przyjemności oddalających od Boga miały świadczyć o tym, iż Bóg predestynował dane osoby do zbawienia. Człowiek sam nie mógł osiągnąć zbawienia, mógł tylko sprawiać wrażenie, że taka jest boska wola. Gmina kalwińska ma charakter demokratyczny (starsi zboru, pastorzy).
Nowożytny antytrynitaryzm – 1562, jego twórcami byli m.in. Miguel Servet i Faust Socyn. Negował istnienie Trójcy Świętej oraz boskość Jezusa, jako sprzeczne z logiką oraz z przekazem biblijnym. Szczególną rolę w tym nurcie odegrali bracia polscy (tzw. arianie), którzy stworzyli filozofię religii i naukę społeczną, znacznie wyprzedzającą epokę.
Geneza reformacji Ideowe podstawy reformacji kształtowały się już w późnym średniowieczu. Część ówczesnych autorów poddawała krytyce zakres władzy papieży i kurii rzymskiej, a także nadmierne podporządkowanie życia religijnego normom prawnym. Do przedstawicieli tego nurtu należeli m.in. Marsyliusz z Padwy oraz Mateusz z Krakowa.
Za najważniejszych poprzedników reformacji uznaje się Johna Wycliffe’a, profesora teologii na Uniwersytecie Oksfordzkim, oraz Jana Husa, profesora filozofii na Uniwersytecie w Pradze. Wycliffe zmarł w 1384 roku, natomiast Hus został stracony przez spalenie na stosie 6 lipca 1415 roku.
Wycliffe należał do krytyków dominującej pozycji papiestwa w życiu politycznym i religijnym Anglii. W swoich poglądach religijnych szczególne znaczenie przypisywał Biblii, uznając ją za podstawowe źródło objawienia i normę wiary. Rozwinął również koncepcję Kościoła ubogich, przeciwstawianego bogatej hierarchii kościelnej oraz instytucjom związanym z papiestwem. Jego poglądy były rozpowszechniane przez kaznodziejów określanych mianem lollardów.
Poglądy Wycliffe’a znalazły zwolenników także w Czechach, gdzie propagował je Jan Hus. Hus zapoznawał czeskie środowiska religijne z jego twórczością, a część jego dzieł przełożył na język czeski. W traktacie De ecclesia (O Kościele) krytykował podporządkowanie Kościoła interesom feudalnym i opowiadał się za ograniczeniem jego władzy świeckiej. Podkreślał również szczególne znaczenie Biblii jako podstawy nauki religijnej.
Najbardziej radykalny nurt czeskiego ruchu husyckiego stanowili taboryci, skupieni wokół miasta Tabor. Postulowali oni usunięcie z praktyki religijnej elementów, których nie można było uzasadnić treścią Biblii. W konflikcie z umiarkowanymi utrakwistami oraz w walkach ze szlachtą czeską taboryci ponieśli klęskę w bitwie pod Lipanami 30 maja 1434 roku. Idee radykalnego husytyzmu znalazły później kontynuację m.in. w działalności Jednoty Braci Czeskich, związanej z Piotrem Chelčickim (1390–1467).
Uwarunkowania społeczne i polityczne Rozwojowi reformacji sprzyjały również czynniki społeczne i gospodarcze. Część feudałów dążyła do przejęcia dóbr należących do instytucji kościelnych, natomiast przedstawiciele różnych grup społecznych krytykowali obciążenia finansowe nakładane przez duchowieństwo. Postulaty zmian religijnych łączyły się niekiedy z żądaniami ograniczenia przywilejów kościelnych oraz rozwiązania problemów społecznych.
W tych warunkach na początku XVI wieku działalność rozpoczął Marcin Luter, profesor teologii na Uniwersytecie w Wittenberdze. Jego wystąpienie z 1517 roku zapoczątkowało rozwój ruchu reformacyjnego w Niemczech i szybko zyskało szerokie poparcie społeczne. W kolejnych latach hasła reformacyjne zostały przejęte również przez część środowisk występujących przeciwko istniejącemu porządkowi społecznemu.
W latach 1522–1523 doszło do powstania rycerstwa, a w 1525 roku do wojny chłopskiej. Ich uczestnicy wysuwali również postulaty związane z radykalnymi zmianami religijnymi i społecznymi. Oba wystąpienia zostały stłumione. Jednocześnie część książąt niemieckich udzieliła poparcia reformacji, dostrzegając w niej możliwość zwiększenia własnej niezależności i rozszerzenia kompetencji wobec Kościoła.
W 1531 roku książęta popierający reformację utworzyli Związek szmalkaldzki, którego celem była m.in. wspólna obrona interesów państw protestanckich. Na terytoriach pozostających pod ich władzą stopniowo tworzono nowe struktury organizacji kościelnej. Ich funkcjonowanie było w znacznym stopniu podporządkowane władzy świeckiej sprawowanej przez poszczególnych władców terytorialnych.
Próby siłowego powstrzymania reformacji podejmowane przez cesarza Karola V oraz katolickich książąt niemieckich doprowadziły do serii konfliktów określanych jako wojny religijne. Ich zakończenie przyniósł pokój augsburski z 1555 roku, który ustanowił prawne podstawy współistnienia luteranizmu i katolicyzmu na obszarze Świętego Cesarstwa Rzymskiego. W praktyce doprowadziło to do utrwalenia podziału wyznaniowego państw niemieckich. Luteranizm dominował przede wszystkim w wielu księstwach północnych, m.in. w Saksonii i Brandenburgii, natomiast w południowej części Rzeszy utrzymał się katolicyzm, szczególnie silny w Bawarii.
Ruch reformacyjny szybko przekroczył granice Rzeszy. W Skandynawii reformacja doprowadziła do ustanowienia luteranizmu religią państwową. W Szwecji nastąpiło to w 1527 roku, natomiast w Danii i Norwegii w 1536 roku. W Szwajcarii rozwinął się kalwinizm, w Anglii ukształtował się anglikanizm, a w Szkocji – prezbiterianizm. Zwolennicy reformacji pojawili się również we Francji, na Węgrzech, w Czechach i w Polsce. Luteranizm przyjęły także terytoria powstałe w wyniku sekularyzacji państw zakonnych, w tym Prusy Książęce oraz część ziem Inflant.
Reformacja doprowadziła do powstania wielu odmiennych koncepcji dotyczących nauki chrześcijańskiej, organizacji Kościoła i życia religijnego. W niektórych środowiskach postulatom religijnym towarzyszyły również żądania zmian społecznych. Przemiany wyznaniowe sprzyjały ponadto rozwojowi kultur poszczególnych narodów. Szczególne znaczenie miało upowszechnienie piśmiennictwa w językach narodowych, rozwój szkolnictwa oraz przemiany w muzyce sakralnej.
Odpowiedzią Kościoła katolickiego na reformację była kontrreformacja, której podstawy doktrynalne i organizacyjne zostały określone podczas Soboru Trydenckiego (1545–1563). Ważnymi ośrodkami działań kontrreformacyjnych były przede wszystkim Włochy i Hiszpania. Działania te nie doprowadziły jednak do całkowitego zahamowania przemian wyznaniowych. W XVII i XVIII wieku w obrębie środowisk wywodzących się z luteranizmu i kalwinizmu pojawiły się kolejne ruchy religijne, określane niekiedy mianem „drugiej reformacji”. Ich przedstawiciele krytykowali istniejące Kościoły protestanckie, zarzucając im odejście od pierwotnych założeń reformacyjnych oraz nadmierną skłonność do kompromisów.
W Polsce reformacja była związana nie tylko z kwestiami religijnymi, lecz także z konfliktami dotyczącymi pozycji ekonomicznej i prawnej duchowieństwa. Część jej zwolenników występowała przeciwko przywilejom majątkowym duchowieństwa oraz jego kompetencjom sądowym wobec osób świeckich.
Rozwojowi ruchów reformacyjnych sprzyjały gwarancje prawne zawarte w uchwałach sejmowych, w szczególności z 1555 oraz z lat 1562–1563, a następnie postanowienia konfederacji warszawskiej z 1573 roku. Reformacja wpłynęła również na rozwój polskiego piśmiennictwa i szkolnictwa. Istotną rolę odgrywały ośrodki związane z poszczególnymi wspólnotami wyznaniowymi, m.in. Raków, będący ważnym centrum działalności braci polskich, oraz Leszno, związane z braćmi czeskimi.
Największe znaczenie reformacja osiągnęła w Polsce w okresie panowania Zygmunta II Augusta. W późniejszym okresie jej wpływy stopniowo malały. Przyczyniły się do tego zarówno działania kontrreformacyjne, jak i zmniejszające się zainteresowanie części szlachty teologicznymi aspektami ruchu po osiągnięciu części jego postulatów dotyczących stosunków społecznych i politycznych.
Przyczyny religijno-ideowe